Yidishe ḳinder giml leyenbukh farn driṭn lernyor

תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

6 .םס זאו

11א1ג) נטעא1א פממםפוע1צ

יע
4 ט

תוא1סז1סצ .פ

2

א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

זקמקן יצפֿרױקין יוד מאַרגן

יידישוע קינדער
ג

לייענבּוך פֿאַרן דריטן לערניאָר

5

אַרױסגעגעבּן פֿון
בילדונגס-אָפּטײלונג פֿון אַרבּעטער-רינג
ניו-יאָרק 1964

אאא זא זתמטץ 6108 /') אוסמקם 5

אמעמאזא מגזפמתמזצ

(אאטעם 411ס עפ1/יפן)

0141 1

4 +ם18עץקסס
6 עֶס
1266 026108ט20
6 }0

06 3 מסמת עס שש

5 0216 86) תן 11:18160
2
, מסס זשספישטס סדסם ואפסב
ידששמודפ תדפו דפּטעץצ 147
סץ. ששטאן

2

4 : 6
ר י:
: 55 21ט
0 {*2
55 7 *
לך 14 54
א ער
. : ר
א ' בש
י 4 *
וב

4" י
* תכ יֿ
טי
4 יט
: 4 ִ צי 4
. 1" א
ין-י א : דג
;; = 4 ,6
טָ 2 י + ש
2 "א,
א ט ראי
* אי ק גוז
2 . 2
; /= :
?9

ודציז

אותיות

אותיות ריינע, אותיות שטילע,

פֿול מיט בּענקשאַפֿט װי אַ תּפֿילה :
א' בּ'י גי די ה' --

טרינק דאָס ליכט אַרױס פֿון זי !
לערן זיך פֿלײַסיק, קינד מײַנס, לערן,
װעט אין האַרץ דיר ליכטיק וערן.

יעדער אות איז פֿול מיט וואונדער --
בּרענגט געזאנג און פֿרײד צו קינדער:
יעדער אות װעט דיך דערהייבּן

צו א ריינעם טיפֿן גלױבּן --

פֿול מיט חכמה און מיט וויסן

פֿון דעם לעבּן צו געניסן,

אי בּי גי די ה' --

טרינק דאָס ליכט, מײַן קינד, פֿון זי :
וװעסט פֿון לערנען רײַכער װערן,
בּעסער ווערן, שענער וערן:

וי די זון גייט אויף אין שטראַלן --
וװועט מיט חכמה פֿון דיר קואַלן !

(י. ה. ראַדאָשיצקי)

4 שָ ײ 5

2 * +

ר 2 15

(+ בִ . יט
21 *

א | מת

:: יש

ל מִ

גק ול
:= רוב

שריה 21
ר =

מאַרש-ליד

איינס און צוויי, און דרײַ, און פֿיר !
װאָס מיר זײַנען -- זײַנען מיר !
כאָטש מיר זײַנען יונג און קליין,
וי די העלדן דאַרף מען גיין,
פֿינף און זעקס, און זיבּן, אַכט,
ניט געוויינט און ניט געלאַכט,
ניט געשטאַנען, נאָר ניט שטיין,
ניט געלאָפֿן, גיין, נאָר גיין!
נײַן און צען, און עלף, און צוועלף,
טרעפֿסט אַ מענטשן, זאָג: גאָט העלף !
זעסט אַ פֿױגל -- זאָג אים : פֿלי!
טרעפֿסט אַ בּלימל -- זאָג אים : בּלי !

(יצחק קאַצענעלטאָן)

פֿױגל, דער וס
בּלימל, דאָס 1 512411
גאָט העלף (821660009 24) טסץ !26 6064

אַ פיינעלע

עס איז געווען פֿרײַטיק. מיר זײַנען געגאַנגען אַהיים,
עטלעכע ייַננלעך צוזאַמען. גענאננען זײַנען מיר גיך, װײַל
מיר זײַנען געווען הוננגעריק.

פּלוצלינג האָט איינער פֿון אונדז אויסנעשריען :

-- , אוי, אַ פֿיינעלע!" -- האַבּן מיר זיך אַלע אָפּנעץ-
שטעלט.

אַ קליין יונג פֿיינעלע איז נעזעפן אויף דער ערד. דאָס
פֿײינעלע האָט נגעציטערט. עס האָט נעמאַכט מיט די פֿלי-
נעלעך, אָבּער ניט געקענט פֿליִען. עס האָט געעפֿנט דאָס
נעלע שנעבּעלע וי אַ קליין קינד װאָס װיל עסן.

מיר האָבּן שטאַרק רחמנות נעהאַָט אױפֿן פֿײינעלע.
מיר האָבּן אָנגעהױבּן טראַכטן: װאָס טוט מען מיטן פֿײ-
נעלע ?

יאָסל האָט געזאַנט: -- ,, מע דאַרף עס לאָזן זיצן אויף
דער ערד בּיז דעם פֿײינעלעס מאַמע װעט קומען".

דור האָט געגעבּן אַן עצה: -- ,זאָל מען עס געבּן אַ
װאָרף אין דער הייך, װועט עס אַליין אַװעקפֿליִען".

און הערשל האָט געזאָגט: -- ,,דאָס פֿײינעלע קען ניט
פֿליִען. לאָמיר עס נעמען אַהיים".

מיר האָבּן דאָס פֿײינעלע געבּראַכט אַהיים. מיר האָבּן
אַלע פֿאַרנעסן אַז מיר זײַנען הונגעריק. מיר האָבּן געגעבּן
דעם פֿיינעלע װאַסער. אָבּער דאָס פֿיינעלע האָט נאָר גע-
ציטערט בּײַ אונדז אין די הענט. דאָס פֿיינעלע האָט פֿאַר-
װאַרפֿן דאָס קעפּעלע אויף אַ זײַט, פֿאַרמאַכט דרי אייגעלעך.
עס איז געווען טויט.

מיר האָבּן אױסנעגראָבּן אין הוים אַ טיף גריבּעלע. מיר
האָבּן אַרײַנגעלײגט דאָס פֿײינעלע אין גריבּעלע און פֿאַר-
שאָטן מיט זאַמד. איבּער דעם האָבּן מיר געשטעלט אַ בּרע-
טעלע מיט אַן אױפֿש-יפֿט: , דאָ לינט דאָס קליינע פֿײינע-
לע" און אַנגעשריבּן אַלע נעמען פֿון די קינדער װאָס זיי-
נען דערבּײַ געווען: בּערל, יאָסל, דוד, הערשל.

(לויט שלום-עליכם)

רחמנות האָבּן אױסגעגראָבּן
נעציטערט אַרײַנגעלײגם

פֿואַ גע ס:

װאָס, מיינם איר, איז געשען מיט דעם פֿיינעלע?

האַבּן די קינדער רחמנות געהאַט אויף דעם פֿײיגעלץ?

פֿאַרװאָס האָט מען געדאַרפֿט רחמנות האָבּן אויף דעם פֿייגעלץ?
װאָס האָבּן די קינדער געטאָן צו העלפֿן דעם פֿײיגעלע ?

װאָס האָבּן זיי געטאָן, ווען דאָס פֿײיגעלע איז שוין געווען טויט +

ב} טא טס א דס

אויסגעשריען 4טס 0016 פֿאַרװאָרפֿן 400060
6):1:160ט6 אױסגעגראָבּן 1 318

מאַכן מיט די סג1 0} טיף 6667
פֿליגעלעך 0105 118 גריבּעלע, דאָס 116
שנעבּעלע, דאָס 4 1016 פֿאַרשאָטן מו 411154
געבן אַ װאָרף שסזת} ס} אוױפֿשריפֿט ת1050110110

פֿאַרװאָס טרעפט ער?

יאַנקעלע טוט איין זאַך און טראַכט ווענן אַן אַנדער
זאַך. ווען ער זיצט בּײַם טיש און עסט, פֿליט ער אין דער
זעלביקער צײַט אין אַן עראָפּלאַן װײַט, װײַט. קוקט ער
נים אויף דעם װאָס ער טוט. איז דאָס גאַנצע עסן זײַנס אוים
דער בּלוזע, אויף די הויזן, אויף די שיך, אַפֿילו אויף דער
נאָז.

איין מאָל עסט יאַנקעלע אַ לױז איי צו פֿרישטיק. פֿאַר-
שטייט זיך אַז יאַנקעלעס קליידער האָבּן אויך פֿאַרזוכט ראָס
לויזע איי.

יאַנקעלע קומט אין שול, טרעפֿט ער זײַן חבֿר איציקל,
נים איציקל אַ קוק אױף אים און זאָגט :

-- ,דו ווייסט, יאַנקעלע, איך קען טרעפֿן װאָס אַ
מענטש טוט אין דער היים. אָט ווייס איך אַז דו האָסט הײַנט
גענעסן אַ לויז איי".

-- ,טאַקע אמת, איציקל", -- האָט יאַנקעלע אױיס-
גערופֿן.

אױפֿן צווייטן טאָג האָט יאַנקעלע געגעסן נאָר בּרויט
מיט פּוטער און נאַכן עסן האָט ער אָפּנעװישט די הענט
אין די הויזן. בּרדעקלעך בּרויט זײַנען געווען אויף זײַן רעקל.

-- ,נו, איציקל, קענסטו טרעפֿן װאָס איך האָבּ הײַנט
נענעסן ?" -- פֿרעגט יאַנקעלע.

איציקל קוקט אויף יאַנקעלעס רעקל און יאַנקעלעס
הויזן און זאַנט :

-- ,הײַנט האָסטן געגעסן בּרויט מיט פּוטער".

יאַנקעלע האָט זיך זייער געוואונדערט. אַז ער איז גע-
קומען אַהײם, האָט ער געזאָגט דער מאַמען :

-- ,דו ווייסט, מאַמע, איציקל טרעפֿט אַלְץ! ער
טרעפֿט אַלע מאָל װאָס איך האָבּ נעגעסן אין דער פֿרי, פֿאַר-
װאָס טרעפֿט ער ל"

די מאַמע האָט אַ קוק געמאָן אויף יאַנקעלעס קליידער
און האָט געזאַגט :

-- , איך װעל דיר אָנטאָן ריינע הויזן און אַ ריינע בּלוזע.
ווען דו וועסט עסן, קוק אויף דעם װאָס דו עסט און פֿלי ניט
אין די הימלען. זע, דו זאָלסט ניט מאַכן קיין פֿלעקן מיט
דײַן עסן".

יאַנקעלען איז געפֿעלן געװאָרן דער מאַמעס עצה.
ער האָט זיך געהיט בּײִַם עסן. ער האָט ניט געמאַכט קיין
פֿלעקן אויף די הויזן און אויף דער בּלווע.

-- ,נו, איציקל, טרעף הײַנט װאָס איך האָבּ גענעסן !"

איציקל האָט געקוקט און געקוקט אוים די ריינע הויזן,
אויף דער ריינער בּלוזע און ער האָט געענטפֿערט:

--- ,,ניין, יאַנקעלע, הײַנט קען איך ניט טרעפֿן".

יאַנקעלע האָט זיך געהים בּײִַם עסן און איציקל האָט
מער ניט געקענט מרעפֿן.

(לויט יהודה שטינבּערג)

טרעפֿן אַ חבֿר טרעפֿן װאָס ער האָט געגעסן

פֿראַ גנע ס:

1 פֿאַרװאָס האָט איציקל געטראָפֿן אַז יאנקעלע האָט געגעסן א לויז איי?

2 פֿאַרװאָס האָט איציקל געטראָפֿן אַז יאַנקעלע האָט געגעסן בּרויט
מיט פּוטער ?

2 װאָס האָט יאנקעלע דערציילט דער מאַמען?

4 וװאָס האָט די מאַמע געזאָגט ?

8 האָט איציקל אויך װײַטער געמראָפֿן װאָס יאַנקעלע האָט געגעסן
צו פֿרישטיק ?

צײַט, די 6ח}} געטהאָפֿן .2 .413699640 .!
הויזן, די 95 אָפּוישן 4 6סוט 10
לויז 6 -3011 וואונדערן זיך 7ססטל 10
בּרעקלעך 5נזטזס

דרײַ יַנגעלער

די מאַמע האָט דרײַ ייִנגעלעך,

דרײַ ייִנגעלעך געהאַט,

מיט ווייכע, רויטע בּעקעלעך,

וי צאַרטער סאַמעט גלאַט,
האָט איינס געהייסן בּערעלע,
דאָס צווייטע-- חיים-שמערעלע,
דאָס דריטע האָט געהייסן --
מע זאָל אים קױפֿן שיך ..,

איך האָבּ אײַך אָפּגענאַרט !

איך האָבּ געוואוסט איר װאַרט..,

דאָס דריטע, קליינע ייַנגעלע,

דאָס דריטע -- דאָס בּין איך,

די מאַמע האָט דרײַ ניסעלעך

פֿון דעם יאַריד געבּראַכט,

דרײַ גוטע, פֿעטע ניסעלעך,

דרײַ ניסעלעך א פּראַכט,

אט

=
וע

0

אב

: *

28
יט { זאלט קיש 5 6 חי =
: .644
5ו , עג
על ייר יה
זיין יט שי 6 יט

= א

איז איינס געווען פֿאַר בּערעלען,
און איינס פֿאַר חיים-שמערעלען,
און גאָר דאָס בּעסטע ניסל --
האָט זי געלאָזט פֿאַר זיך,

איר וואונדערט זיך אַ בּיסל,
פֿאַרװאָס ניט מיר אַ ניסל ?
װײַל ניסן, ניסן, ניסעלע,

דאָס דריטע -- דאָס בּין איך !

די מאַמע האָט אַהיים געבּראַכט
דרײַ ניסעלעך און מיך,

דרײַ ניסלעך פֿאַר די בּרידערלעך
און מיר צוויי נײַע שיך,

(י. גויכבּערג)
װוי הייסטו ? איך היים...
װאָס הייסטו ? איך הייס זײַן שטיל
איך הייס עפּעס קױפֿן

סאַמעט 64 יאיאֲריד 1411
גלאַט 3100042 פֿעט 121
ניסל, ניסעלע, 11 פּראַכט 262017 2

דאָס 1טת!226ת ,}טם

10

אַ גנוטער בּירנער

א.
ס איז געווען אַ הייסער מאָג. אױפֿן הימל
זײַנען געווען װאָלקנס. לעני פֿרימאַן
האָט זיי אָבּער ניט געזען. ער אין נע-
גאַנגען אַהיים אַן אומצופֿרידענער. וי
האָבּן מיר געקענט פֿאַרלירן ? --- האָט
ער גערעדט צו זיך, --- זיי שפּילן דען
בּאָל ? וי האָבּן מיר געקענט פֿאַרלירן ?
דער וועג אַהיים איז געווען אַ לאַנגער און דערװײַל

11

מענטשן האָבּן גענומען לױפֿן אין אַלע זײַטן. דער
פֿאַרקער אויף דער גאַס איז געװאָרן ווילד. קיין פּאָליציסט
איז ניט געווען. דאָס קעסטעלע אויף וועלכן דער פּאָליציסט
שטייט בּײַ רעגולירן דעם פֿאַרקער איז געשטאַנען אַלײן.
לעני האָט עס געזען און געמראכט : דער פֿאַרקער איז ווילד,
מאַשינען לױפֿן אַהין און אַהער, עס קען געשען אַן אומגליק.

מיט איין שפּרונג איז לעני אַרױף אױפֿן קעסטעלע. ער
האָט אויסגעשטרעקט זײַנע הענט און האָט אָנגעהױבּן מיט
זיי צו אַרבּעטן. דאַ האָט ער געהייסן פֿאָרן, דאָ האָט ער
געהייסן װאַרטן, כּדי די פֿוסגײערס זאָלן קענען אַריבּערגײן
די נאָס. די טרײַבּערס פֿון אױטאַמאָבּילן האָבּן אים געפֿאָלגט.
נעווען אויך אומצופֿרידענע. אָבּער די מערסטע האָבּן אים
געפֿאָלגט און אַפֿילן געשמייכלט צו אים. אַזױ איז לעני
געשטאנען אַ האַלבּע שעה אונטערן רעגן, בּיו עס איז גע-
קומען אַ פּאַליציסט און האָט פֿאַרנומען זײַן אָרט.

צופֿרידן ---אומצופֿרידן אַריבּערנײין די נאַס
פֿואַ גע ס:

1 פֿאַרװאָס איז לעני געווען אומצופרידן ?

2 ווען האָט אָנגעהױבּן צו רעגענען?

8 פֿאַרװאָס האָט געקענט געשען אַן אומגליק ?

4 װאָס האָט לעני געטאָן?

8 האָבּן די מרײַבּערס פֿון די אוטאָמאָבּילן אים געפֿאָלגט ?

6 וי לאנג האָט לעני רעגולירט דעם פֿאַרקער ?
בּירגער, דער 8 אוױסשטרעקן 6טס }טק ס0}
אומצופֿרידן עץקקגממט די האַנט 0 5 006
טראָפּן, דער קסזם אַריבּערגיין 98 10
עמער, דער (1ס די גאַס סת}
פֿאַרקער, דער 106 פֿוסגײער, דער ת01114סק
פּאָליציסט, דער מגמזסס|סק טרײַבער, דער 011761
רעגולירן 0066 אױטאָמאָבּיל, דער 021
אומגליק, דאָס 2001

12

ב.

ווען לעני איז געקומען אַהיים, איז ער געווען איננאנצן
נאַס. די קליידער זײַנען געווען צוגעקלעפּט צום קערפּער.
די שיך זײַנען געווען צוגעקלעפּט צו די פֿיס. מע האָט זי
קוים געקענט אױסמאָן.

-- ,וואו בּיסטו געווען ?" -- האָט די מוטער געפֿרעגט,
ווען זי האָט אים געהאַלפֿן אױסטאַן די נאַסע קליידער.

-- , אין ערגעץ ניט", -- האָט ער געענטפֿערט.

-- ,אין ערנעץ ניט װערט מען אַזױ נאָס ?" -- האָט
דער פֿאָטער געפֿרעגט.

לעני האָט ניט געענטפֿערם.

-- ;איך האָבּ מורא אַז ער האָט היץ", -- האָט די
מוטער געזאָנט און געטאַפּט דעם זונס שטערן.

און טאַקע, לעניס שטערן האָט געבּרענט. לעני איז
שוין געלענן אין בּעט. די מאַמע האָט אױסנעמאַסטן די
חיץ. דער טערמאַמעטער האָט געוויזן 103. לעני איו גע-
לעגן אין בּעט און האָט אָנגעהױבּן רעדן פֿון חיץ. ער האָט
זיך געקרינט מים די טרײַבּערס פֿון די אױטאַמאָבּילן.

ס'איז געקומען דער דאָקטער. ער האָט אים גענעבּן
מעדיצין. די מוטער האָט זיך געקלאַנט פֿאַר אים : , די נאַנ-
צע װועלט אַנטלױפֿט פֿון אַ רענן, נאָר מײַן זון מוז זײַן אַנ-
דערש". און דער פֿאַטער האָט געוזאָגט: -- ,עס זעט
אויס אַז ער האָט געװאָלט זײַן אַ פּאָליציסט. אַ נײַער העלד !"

אױסטאָן קליידער | אָנטאָן קליידער זיך קריגן

13

פֿ ר אַ ג ע ס:

1 פֿאַרװאָס האָט די מאַמע געהאַלפֿן איר ייִנגל אױסטאָן די קליידער
און די שיך ?

2 האָט לעני דערציילט װאָס ער האָט געטאָן ?

פֿאַרװאָס האָט מען גערופֿן דעם דאָקטער ?

4 פֿון װאַנען האָט דער פֿאַטֿער געוואוסט אַז לעני האָט פֿאַרנומען דעם
אָרט פֿון פּאַליציסט ?

סס

אינגאַנצן היץ, די 414 8 6121116ק1ז6}
צוגעקלעפּט 04 אױסגעמאָסטן 4
קערפּער, דער צססס אױסגעמאָסטן 8 004}
קוים ש01זגה די היץ 6חסגחס}

אין ערגעץ ניט 806/6שסם

:

לעני פֿרימאַן איז טאַקע געװאָרן א העלד. אין דער ציי-
טונג איז נעווען א בּילד װוי ער שטייט אױפֿן קעסטל אין
רעגן און רענולירט דעם פֿאַרקער.

גאַנץ פֿרי האָט דער טעלעפֿאַן אָנגעהױבּן קלינגען.
פֿריַער האַבּן נעקלונגען פֿרײַנד און לעניס חבֿרים װאָס האָבּן
געזען דאָס בּילד אין דער צײַמונג.

דערנאַך האָט געקלוננען דער אַנפֿירער פֿון די , בּאַי-
סקאַוטס". ער האָט געװאַלט רעדן מיט לענין.

-- ,ער איז קראַנק און האָט היץ", -- האָט די מוטער
געזאַנט.

האָט יענער געזאַנט אַז מע האָט בּאַשלאָסן בּײַ די , בּאָי-
סקאַוטס" צו געבּן לעאָנאַרדן די גרעסטע אויסצייכענונג פֿון
דעם יאָר. דערנאָך האָט מען געקלונגען פֿון דעם פֿײַער-
דעפּאַרטמענט :

-- ,, מע מאַכט לעאָנאַרד פֿרימאַן פֿאַר אַן ערן-מיט"
גליד פֿון דעם פֿײַערידעפּאַרממענט".

דערנאַך האָט מען געקלוננען פֿון דער פּאָליצײ:

-- ,מע האָט בּאַשלאָסן צו בּאַלױנען פֿרימאַנען מיט
אַן ערן-בּאַנד פֿון פּאַליצײ-דעפּאַרטמענט".

14

און דער קראַנקער לעני האָט פֿון דעם גאָרניט נע-
וואוסט. ער איז געשלאַפֿן פֿון דער מעדיצין װאָס דער דאָק-
טער האָט אים גענעבּן.

ווען ער האָט געעפֿנט די אױיגן, האָט די מוטער אים
געפֿרעגט :

-- ,וי פֿילסטן זיך לי

-- , פֿײַן", -- האָט ער געענטפֿערט.

-- ,װאָס טוט דיך וויי ל"

-- ,גאָרנישט".

-- , בּיסט איצט אַ נרויסער מענטש", -- האָט דער
פֿאַָטער געזאָגט צום זון. ער האָט אים דערציילט ווענן זײַן
בּילד אין צײַטונג און ווענן די אַלע אויסצייכענונגען װאָס ער
האָט בּאַקומען פֿון אַלע זײַטן.

-- ,או-ווא", -- האָט לעני געזאָגט. מער נאַרנישט.
אָבּער אין די אױגן זײַנען אים געשטאַנען טרערן. פֿאַמער
און מוטער האָבּן זיך אַראָפּגעבּױנן צו אים אין בּעט און פֿון
בּיידע זײַמן אים געקושט.

-- ,או-װאַ", -- האָט ער ווידער געואָגט.
(ל. פֿורעם)

וי פֿילסטו זיך ? איך האָבּ היץ

פֿראַנעס:

1 פֿון װאַנען האָבּן אַלץ געוואוסט װאָס לעני האָט געטאָן ?

2. | װאָס האָט מען בּאַשלאָסן בּײַי די , בּאָייסקאַוטס" ?

3 װאָס האָט מען געזאָגט פֿון פֿײַער-דעפּאֿרטמענט ?

4 וי האָט די פּאָליצײי בּאַלױנט דעם ייַנגל?

9. זײַנען פֿאָטער און מוטער געווען צופֿרידן ?

6 איז לעני געווען גליקלעך ?

7 - האָט די דערציילונג א ריכטיקן נאָמען ?
גאַנץ פֿרי 6217 עזסט ערן ץז2זסתסם
אָנפֿירער, דער 1 בּאַנד, דער 4ס/חז4
אויסצייכענונג, די טג פּאָליצײ, די 06סן
מיטגליד, דער 7 - אַראָפּגעבּױיגן זיך מש40 +מ6ט

15

6 אנ על * אל 9 "אל * אכ + אנ 6 9 אל 9 "אנ אל סאל יא האל לט "אל = "אנ אל * אי יי .אל 5 יאר +-אר יאר = אל * ארי אי יי אכ = 2 סייק = ק = 2 = 20 2 = יק 2 5

יום -יו=. :בלננטליות.,

לשנה טובֿה

ניט מיט גלעקער, ניט מיט פֿאַנען,
ניט מיט פֿאַרבּיקע בּאַלאָנען
זײַנען מיר מקבּל פּנים

אונדזער ייַדיש יאָר,

האָסטו פֿון דײַן לעצטן בּיסן
כאָטש אַ בּרעקל אָפּגעריסן
יענעמס הונגער צו פֿאַרזיסן --
ווינטש איך דיר : גוט יאָר !

בּלײַבּן זאָל קיין בּרעקל שׂנאה,
ניט קיין װאָלקן פֿון קיין קנאה,
און אין אויג קיין בּייזע מינע
אױפֿן נײַעם יאָר,

פֿרײד און פֿריד אין אַלע שטיבּער !
האָסט צעקריגט זיך, בּעט זיך איבּער,
זאָל פֿאַר אונדז דער יום-טובֿ ליבּער
שײַנען העל און קלאָר,

(י. גויכבּערג)

מקבּל פּנים זײַן

גלעקער

איבּערבּעטן זיך

זיך איבּערגעבּעטן

3טס שׂנאה, די 4 (3106)
מקבל פּנים זײַן (נזומסק 64281מת) קנאה, ד /5טס1621 (4186)
06100016ט 10 מינע, די 1008
4 ס1}0 פֿריד, די 06סס,
בּיסן, דער 16וט שטיבּער 15ת100 ,565גוסח
אָפּגעריסן 4629 1016 איבּערבּעטן זיך, ‏ 10 ,קט 246גת 0}
(צ262 8476) בּעט זיך איבּער 3 |90זסק 2 258
פֿאַרזיסן 6668 10 2000

16

רעם זיירנס שופֿר א 4

א 0023
א

אַרעלע האָט געקענט זיך שפּילן מיט אַלע זאַכן אין
הויז. ער האָט אָבּער ניט נעטאַרט עפֿענען די גרויסע
שאַפֿע און נעמען בּיכער פֿון דאָרטן. די מאַמע האָט אים
געזאַנט :

--- , דאָס איז דײַן זיידנס שאַפֿע. אין דער שאַפֿע שמייען
דײַן זיידנס ספֿדים. זיי זײַנען מײַערע ספֿרים. אין זיי האָט
דײַן זיידע געלערנט אַלע טעג פֿון זײַן לעבּן. איצט איז דער
זיידע מער ניטאָ. די שאַפֿע מיט די ספֿרים איז דאָס טײַערסטע
און דאָס שענסטע װאָס מיר האָבּן אין הויז".

און די מאַמע האָט אים ווידער געזאַנט :

-- , געדענק, אַרעלע, אַלע זאַכן אין הויז קענסטו נע-
מען, נאָר צו דער שאַפֿע ניי ניט צו און נעם ניט קיין ספֿרים
פֿון דאָרטן. ווען דו וועסט ווערן א נרויסער און דו װועסט
קענען לייענען די ספֿרים, וועסטו עפֿענען די שאַפֿע און
אַרוסנעמען די ספֿרים".

אַרעלע האָט עס נוט געדענקט. ער האָט די ספֿרים ניט
גערירט. אָבּער אײינמאָל האָט ער געזען אונטן אַ שופֿלאָר.
ער האָט זייער געװאָלט וויסן װאָס עס ליגט אין שופֿלאָר.
האָט ער אים געעפֿנט. ער האָט דערזען זאַכן װאָס ער האָט
נאָך קײינמאָל ניט געזען.

17

-- , מאַמע, מאַמע, זע נאָר װאָס איך האָבּ געפֿונען !"

-- ,,װאָס האָסטו געפֿונען ?"

די מאַמע איז איצט געשמאַנען לעבּן אַרעלען און גע-
קוקט אויף אים מיט בּרונזע אױיגן.

-- ,איך האָבּ דאָך דיר געזאָגט אַז דו זאָלסט נים צו-
גיין צו דער שאַפֿע און דו זאָלסט פֿן דאָרטן קיין זאַך נים
אַרסנעמען".

אַ שולדיקער האָט אַרעלע געענטפֿערט :

-- ,איך האָבּ די שאַפֿע ניט געעפֿנט. איך האָבּ פֿון
דאַרטן קיין זאַך ניט אַרױסגענומען. איך האָבּ געזען אונמן
אַ שופֿלאַד, האָבּ איך אים געעפֿנט און געפֿונען זאַכן װאָס
איך האָבּ קיינמאָל ניט געזען. װאָס זײַנען זיי, מאַמץ ?"

די מאַמע האָט זיך געזעצט אױפֿן דיל לעבּן אַרעלען
און זי האָט אים דערקלערט :

-- , דאָס איז דעם זיידנס טלית. אין דעם טלית האָט
דער זיידע געדאַװנט אַלע טעג פֿון דער װאָך.

דאָס איז נאָך אַ מלית, פֿון אױבּן מיט זילבּער. אין דעם
טלית האָט דער זיידע געדאַװונט שבּת און יום-טופֿ.

און אט זײַנען דעם זיידנס תּפֿילין. ווען דו וועסט
| אַלט ווערן דרײַצן יאָר און דו וועסט ווערן בּר-מצווה, װעל
איך דיר געבּן דעם זיידנס תּפֿילין".

-- ,װאָס איז דאָס ?" -- האָט ווידער געפֿרעגט אַרע-
לע. -- ,עס זעט אויס וי אַ האָרן".

-- ,,דאָס איז אַ שופֿר. דער זיידע האָט געבּלאָזן שופֿר
ראַש-השנה און ווען עס האָט זיך געענדיקט יום-כּיפּור". -

אַרעלע האָט גענומען דעם שופֿר אין האַנט און גע-
װאָלט אויך בּלאָזן, נאָר די מאַמע האָט צונענומען דעם שופֿר
און האָט געזאָנט :

-- ,דו וועסט בּלאָזן שופֿר, װוען דו װועסט וויסן װי
אַזױי צו בּלאָון שופֿר, און ווען דו וועסט פֿאַרשטײן פֿאַרװאָס
מע בּלאָוט שופֿר".

18

די מאַמע האָט אַװעקגעלײגט דעם שופֿר און האָט
פֿאַרמאַכט דעם שופֿלאָד. זי האָט געזאָנט :

-- , נגעדענק, אַרעלע, װאָס עס איז בּאַהאַלטן אין שופֿ-
לאָר. מער זאָלסטו דעם שופֿלאָר ניט עפֿענען און די זאַכן
פֿון דאָרטן ניט אַרױסנעמען. ווען דו וועסט גרעסער ווערן,
ווען דו וועסט קענען לערנען, װעסטו פֿאַרשטײן װאָס עס
לינט בּאַהאַלטן אין שאַפֿע.

שופֿר מלית תפֿילין

פֿראַגעס:
װאָס איז געווען אין דער שאַפֿעץ?
פֿאֿרװאָס האָט די מאַמע אַזױ טײַער געהאַלטן די שאַפֿע און די
זאַכן אין איך ?

ב טו

5. װאָס האָט ארעלע געפֿונען אין שופֿלאָד פֿון דער שאַפֿץ?

4 װאָס איז אַ טלית ?

5. ווען װעט אַרעלע קריגן דעם זיידנס תּפֿילין ?

6 װאָס איז אַ שופֿר און ווען בּלאָזט מען שופֿר ?

שופֿר, דער /58012 (980146) טלית, דער זסעגזק (12169 )

מזסת 9 0ז2ז 9021

שאַפֿע, די 04-6סט דאַוונען צגזק ס}

ספֿר, ספֿרים (81014 ,561101) תּפֿילין, די 120461169ץמט (מ11111)
(5) אססס 161181015 בּר-מצווה (21-1011966ט )

אַרױסנעמען 6 1246 10 ראָש-השנה (2090-11298006 )

איינמאָל 0006 יום- כּיפּור (141067-גחס /)

אָס אַלץ איז געווען, ווען אַרעלע איז נאָד
געווען גאָר יונג. ער האָט אַפֿילן ניט גע"
קענט דעם אַלף-בּית.

איצט גייט שוין אַרעלע אין אַ ייִדי-
שער שול. ער ווייסט שוין װאָס יום-מוֿ איז, װאָס ראַש-
השנה איז, װאָס יום- כּיפּור איז. אַרעלע לערנט שוין אין
דריטן קלאַס.

ו
א

טג
אצי

ו

19

אין דער ערשטער װאָך פֿון לערנען זיך אין דריטן קלאַס,
האָט דער לערער געזאָגט צו די קינדער :

-- , אין צוויי װאַכן אַרום װעט זײַן ראָש-השנה. מיר
וועלן לערנען וועגן ראָש-השנה. מיר הייבּן אָן מיט לערנען
עטלעכע ווערטער".

דער לערער האָט אָנגעשריבּן אױפֿן טאָװל: ראָש-
השנה, שנה-טובֿה, שופֿר.

די קינדער האַבּן נעוואוסט װאָס דאָס איז ראָש-השנה.
זי האַבּן נעדענקט: ראַָש-השנה איז דער אָנהייבּ פֿון יאָר.
מיט ראָש-השנה הייבּט זיך אָן בּײַ ייָדן דאָס נײַע יאָר. די
קינדער האָבּן שוין אויך געוואוסט װאָס דאָס איז אַ לשנה-
טובֿה. ייָדן שיקן איינער דעם אַנדערן לשנה-טובות און
ווינטשן אַ גוט יאָר. איצט האָט דער לערער דערציילט :

-- , שנה-מובֿה בּאַטײַט אַ גוט יאָר. ייִדן ווינטשן זיך
איינער דעם אַנדערן אַז דאָס נײַע יאָר זאָל זײַן אַ גוט יאָר,
אַ נליקלעך יאָר".

דער לערער האָט אַ סך גערעדט וװועגן שופֿר. ער האָט
געזאַנט אַז ראַש-השנה בּלאָזט מען שופֿר. ער האָט דער-
קלערט פֿאַרװאָס מע בּלאָזט שופֿר. ער האָט אויך געזאָגט
אַז א שופֿר מאַכט מען פֿון אַ האָרן פֿון אַ שעפּס.

אַרעלע האָט אױפֿנעהױבּן די האַנט און האָט אויסגע-
רופֿן: ‏

-- , בּײַ אונדז איז דאָ אַ שופֿר".

אַלע קינדער האָבּן איצט געקוקט אויף אַרעלען װאָס
האָט אַ שופֿר. און דער לערער האָט געזאָנט :

-- ,אױבּ דו קענסט, בּרענג מאָרגן דעם שופֿר אין
שול. וועלן די קינדער זען דעם שופֿר".

-- ,איך װעל פֿרעגן מײַן מאַמען", -- האָט אַרעלע
שטיל געזאָנט.

אַרעלע האָט דערציילט דער מאַמען װאָס מע האָט
נעלערנט אין שול און אַז דער לערער האָט געבּעטן, ער

20

זאָל בּרענגען דעם שופֿר אין שול. האָט די מאַמע געזאָנט :

-- ,גוט, אַרעלע, אָבּער זע אַז דער שופֿר זאָל נים
אַראָפּפֿאַלן אויף דער ערר".

די מאַמע האָט דעם שופֿר אַרײַנגעלײנגט אין אַ קעס-
טעלע און זי האָט ווידער געזאַנט :

-- , עפֿן ניט דאָס קעסטעלע. גיב דעם לערער דאָס
קעסטעלע מיטן שופֿר. שפּיל זיך ניט מיטן שופֿר אין נאַס.
בּרענג אים פֿון שול גלײַך אַהיים".

אַרעלע האָט צוגעזאַנט אַז ער וועםט טאָן אַזױ וי די
מאַמע הייסט. דער לערער האָט געעפֿנט דאָס קעסטעלע.
ער האָט אַרוסנענומען דעם שופֿר און נעוויזן אַלע קינדער.
דערנאָך האָט ער צונעליינט דעם שופֿר צו די ליפּן און נע"
בּלאָזן אַז אַלע קינדער זאָלן הערן די קלאַנגען פֿון שופֿר.

אַ לערער פֿון אַן אַנדער קלאס האָט געהערט די קלאַנ-
נען פֿון שופֿר, איז ער אַרײַנגעקומען פֿרענן פֿון װאַנען דער
שופֿר קומט אין שול. דער לערער פֿון ארעלעס קלאַס
האָט דערציילט אַז אַרעלע האָט געבּראַכט אין שול זײַן
זיידנס שופֿר. די קינדער פֿון דעם אַנדערן קלאָס זײַנען אויך
אַרײַננעקומען, זי האָבּן נעקוקט אױפֿן שופֿר און זיי האַבּן
געזען און געהערט וי מע בּלאָזט שופֿר.

אַרעלע איז געזעסן און געהערט דאָס בּלאָזן פֿון שופֿר.
אַרעלע האָט געזען זײַן זיידן, דעם זיידן װאָס איז שוין לאַנג
ניטאָ :

אָט שטייט זײַן זיידע. ער איז אָננעטאַן אין װײַסן קיטל.
ער טראָנט דעם טלית װאָס איז בּאַצירט מיט זילבּער אױבּן
און אָט בּלאָזט ער שופֿר. אַרעלע איז געווען זייער שטאַלץ
װאָס ער האָט געהאָט אַזאַ שיינעם זיידן.

(בּערל סיגאַל)

אַרױסגענומען --אַרײַנגעלײנט

בּלאָזן שופֿר אַרײַנגעקומען

21

פֿראַגעס:

1 װאָס האָט דער לערער געלערנט מים די קינדער וועגן ראָש-השנה ?

2. װאָס האָט דער לערער געזאָגט וועגן בּלאָזן שופֿר ?

פֿאַרװאָס האָט דער לערער געבּעטן אַרעלען בּרענגען דעם זיידנס
שופֿר ?

4 וי האָט ארעלע געדאַרפֿט בּרענגען דעם שופֿר אין שול ?

8 וי אַזױ האָבּן די קינדער פֿון אַן אַנדער קלאַס אויך געזען דעם שופֿר ?

6 וי האָט ארעלע ,געזען" זײַן זיידן ?

בּאַטלײַטן תגסוז 10 צולייגן ?טק ס}
שעפּס, דער 5066 ,נתגז ץ1מ20 ס}
אַראָפּפֿאַלן 6060 |121 0} קלאַנג, דער 5000
צװזאָגן 6תסק 10 ייטל 6 1186 00146ט
שטאָלץ חס
יום- כּיפור
הײַנט גיב איך יעדערן די האַנט
און זאָג;: דו בּיסט מײַן פֿרײַנד !
הײַנט איז דער טאָג פֿון מוחל זײַן,
עס איז יום-כּיפור הײַנט !
האָט שלעכטס אַ חבֿר מיר געטאַן --
פֿאַרגעס איך דאָס, פֿאַרגיבּ,
איך בּין ניט בּרוגז מער אויף אים
און האָבּ אים ווידער ליב,
װײַל איך אַלײין בּין אויך גאַנץ אָפֿט
געווען צו אים ניט פֿײַן.
זײַ מוחל, חבֿר טײַערער,
איך װעל שוין בּעסער זײַן !
(מ. אָליצקי)

בּרונז זײַן -- מוחל זײַן

יעדערער
פֿאַרגיבּ
גאַנץ

22

גאַנץ אָפֿט, נאַנץ גוט

צ9ססטץז6ט6
1018136
16טף

דער רב װאָס איז נגעקומען שפעט
צו כּל-נדרי

א.

די הייליקסטע נאַכט פֿון יאָר איז די נאַכט פֿון כּל-נדרי.

די גרויסע שול איז פֿול. יַדן שמייען מיט טליתים
איבּער די קעפּ. אַנדערע ייִדן טראָנן װײַסע קיטלען. עס
איז שטיל. קיינער רעדט ניט קיין װאָרט. מע װאָרט. אָט
וועט מען בּאַלד אַנהײבּן די מפֿילה כּל-נדרי.

פֿאַרװאָס הײיבּט מען ניט אָן ? דער חזן שטייט און װאַרט.
אויף וועמען װאַרט מען ? עס איז דאָך שוין לאַנג צײַט אָנ-
צוהייבּן כּל-נדרי !

דע- אַלטער רבֿ איז נאָך ניט נעקומען! מע וועם נים
אָנהײבּן אָן דעם רבֿ. דאַרף מען װאַרטן. אָבּער וואו קען
ער זײַן, דער רבֿ ? װי קומפט עס אַ רבֿ שפּעט צו כּל-נדרי?
װאָס איז געשען ? דער שמש איז שוין נעווען בּײַם רבֿ אין
דער היים -- דאָרטן איז ער ניטאָ. דער רבֿ איז שוין אַ לענ-

23

גערע צײַט אַװעק פֿון שמובּ -- צו כּלדנדרי איז ער אַװעס,
און אין שול איז ער ניט געקומען. וואו זשע איז דער אַלטער
רבֿ?

טלית -- מליתים תּפֿילה ---תפֿילות

פֿ ראַגעס:

וי האָט אויסנעזען די גרויסע שול פֿאַר כּל-נדרי? /
װאָס טוט א חזן? |

װאָס טוט אַ שמש ?

פֿאַרװאָס האָט מען ניט אָנגעהױבּן דאַװונען?

האָט מען זיך געשראָקן װאָס דער רבֿ איז ניט געקומען ?

ב+ז סו סט אה דס

כּל-נדרי ז6ע2זמ 6טם זטקק61!-מתס} (40101416)
הײיליק, הײיליקסטענ(ר) 1 ,ץ!סם
קעפּ 2005
תּפֿילה, תּפֿילות 95 6סעגזק (411659 ,11116)
חזן 11
שמש ת96410 (165ת582)

ב.

מיט שטילע מריט איז דער רבֿ געגאַנגען צו כּל-נדרי.
ער גייט פֿאַרבּײַ אַ קליין הײַזל. הערט ער: קינדער וויינען.
דער רבֿ שטעלט זיך אָפּ. ער הערט נאָך אַלץ דאָס געויין
װאָס קומט פֿון דעם אָרעמען הײַזל. דער רבֿ עפֿנט די טיר.

ער זעט א ווינעלע און אַ קליין קינד, אַן עופֿעלע אין
אַ ווינעלע. בּײַם ווינעלע שטייט אַ מיידעלע פֿון אַ יאָר זעקס.
בּיידע קינדער וויינען.

-- ,װאָס וויינסטו, מיירעלע ?" -- פֿרענט דער אַל-
מטער רבֿ.

-- ,די מאַמע איז אַװעק צו כּל-נדדי און מיך געלאָזט
היטן דאָס קינד. עס האָט זיך אױפֿנעכאַפּט פֿון שלאָף און
וויינט. ווייס איך ניט װאָס צו טאָן".

24

דער רבֿ האָט גענומען אויף די הענט דאָס וויינענדיקע
עופֿעלע. ער איז אַרומגעגאַנגען מיטן קינד איבּערן אַרעמען
שטיבּל. ער האָט געשמייכלט צום קינד, גערעדט צום
קינד.

דאָס קינד האָט אױפֿגעהערט וויינען. עס האָט אויס-
געצוינן דאָס הענטל צו דעם רפֿס גרויער בּאָרד און זיך גע-
שפּילט מיט די לאַנגע האָר פֿון דער בּאָרד.

די זעקס-יאָריקע שוועסטער האָט אויך שוין ניט גע-
וויינט.

-- ,נו, דו זעסט ? אַלץ איז גוט!" -- האָט דער 57
געזאַנט און אַװעקגעלײנט אין וויגעלע דאָס קינד.

האָט דאָס קינד ווידער גענומען וויינען און דאָס שוועס-
טערל האָט אויך אָנגעהױבּן וויינען.

דער רבֿ האָט ווידער גענומען אויף די הענט דאָס וויי-
נענדיקע עופֿעלע. ער האָט ווידער געטראָגן דאָס קינד אי-
בּערן שטיבּל און האָט געזונגען צום קינד דעם ניגון פֿון כּ5-
נדרי. דאָס קינד איז געװאָרן רואיק. אָבּער װי נאָר דער
אַלטער רבֿ האָט געלייגט דאָס קינד אין וויגעלע, האָט עס
ווידער געוויינט.

-- ,דאָס קינד איז מסממא הונגעריק", -- האָט דער
רפֿ געזאָגט צום שוועסטערל.

-- ,קען זײַן", -- האָט דאָס מיידעלע געענטפֿערט, --
,די מאַמע האָט ניט געקענט געבּן עסן דעם קינד, װײַל עס
איז געשלאַפֿן און זי האָט ניט געװאָלט וועקן דאָס עופֿעלע".

-- ,אוב אַזױ", -- האָט דער אַלטער רבֿ געזאַנט, --
,גיי אין שול און רוף די מאַמע".

-- קאיך קען ניט לאָון דאָס עופֿעלע אַליין", -- זאָנט
דאָס זעקס-יאָריקע מיירעלע.

25

-- , איך װעל דאָ װאַרטן בּיז דו וועסט קומען צוריק
מיט דײַן מאַמען".

די שוועסטער איז אַװעק רופֿן די מאַמע. דער רבֿ האָט
געהאַלטן דאָס קינד אויף די הענט און געזונגען אים דעם
נינון פֿון כּל-נדרי. דאָס הונגעריקע קינד האָט געשמייכלט און
זיך געשפּילט מיט די האָר פֿון רבֿס פּנים. עס איז רואיק גע-
לעגן אויף די הענט פֿון דעם אַלטן רב און זיך צוגעהערט צום
ניגון... בּיז די מאַמע איז געקומען פֿון שול.

דאָס פּנים דעם רבֿס פּנים דער ניגון

פֿוראַנעס:
1 פֿאַרװאָס האָט דער רבֿ זיך אָפּנעשטעלט, ווען ער איז מיט שטילץ
טריט גענאַנגען צו כּלינדרי ?
9. פֿאַרװאָס האָט געוויינט דאָס זעקס-ײאָריקע מיידעלע ?
3 װאָס האָט דער אַלטער רבֿ געטאָן?
4 ווען איז דאָס עופֿעלע געווען שטיל און ווען האָט עס געוויינט ?
5 פֿאַרװאָס האָט דאָס עופֿעלע געוויינט ?
6 װאָס האָט דער רבֿ געהייסן טאָן ?

טריט 3665 אױיסגעצויגן 1 911610464
שטילע טריט 5169 5106 ניגון, דער /1061069 (משוםת)
עופֿעלע, דאָס 1021 (1616ץ0) מסתמא ש|028סזק (06ז1510גת)
אַרומגעגאַנגען טג 21460

=

מיט ניכע טריט איז דער רבֿ אַװעק אין שול.
-- ,רבּי, װאָס איז נעשען מיט אײַך ? רבּי, זײַט איר
נעזונט ?" -- איז מען אים געלאַפֿן אַנטקעגן.

-- ,נאָרניט", -- האָט דער אַלטער רבֿ געזאָנט, --
אױפֿן וועג צו כּל-דנדרי האָט נאָט מיר בּאַשערט אַ גרויסע

26

מצווה. געהערט -- אַ קינד וויינט. בּין איך אַרײַן, געהאַלטן
דאָס קינד אויף די הענט. אײַנשטילן אַ געוויין פֿון אַ קינד
איז אַ גרויסע מצווה".

אַזױ האָט דער רבֿ דערציילט, פֿאַרװאָס ער איז געקומען
שפּעט צו כּל-נדרי.

-- ,כּל-נדרי"... -- האָט דער חון אָנגעהױבּן זינגען.

דער גאַנצער עולם האָט פֿרום געזאָגט די תּפֿילה פֿון
יום-כּיפּור. דער אַלטער רבֿ האָט נאָך אַלץ געשמייכלט,

אַזױ װי ער װאָלט נאָך אַלץ געהאַלטן דאָס קינד אויף די
הענט.

(פֿאָלקס-מעשׂה)

אַ מצווה דער עולם דער גאַנצער עולם

פֿראַגעס:
1 פֿאַרװאָס איז דער רבֿ געקומען שפּעט צו כּל-נדרי ?

2 װאָס -- האָט ער געזאָגט -- איז אַ גרויסע מצווה ?
8 װאָס לערנט אונדז די מעשׂה מיטן רבֿ װאָס איז געקומען שפּעט צו
כּל-נדרי ?
רבּי, דער 67 ,162006 אײַנשטילן 1ת21ס 0}
4001 עולם, דער ,01טק (נזס1ץס)
בּאַשערט זײַן 06501860 26 0} 6 ,1014
מצווה, די 0 9008

22 =

21

א סוכּה פון שלום

אַבֿרהם און יהודה האָבּן געוואוינט אין איין הויז. זי
זײַנען געווען גוטע חבֿרים. זיי פֿלעגן זיר שפּילן צוזאַמען אין
הויף.

זייערע עלטערן האָבּן אַלע יאָר אױפֿגעשטעלט אַ סוכּה
אין ווינקל פֿון הויף. זיי האָבּן גענעסן צואַמען אין דער
סוכּה און זיך געפֿרײט מיט דעם יום-טובֿ סוכּות.

אבֿרהמס פֿאָטער פֿלענט בּױיען די סוכַּה און בּיירע
ייַנגלעך, אַבֿרהם און יהודח, פֿלעגן העלפֿן. אַבֿרהמס פֿאָטער
פֿלענט זאָגן די ייִנגלעך װאָס צו טאָן.

אָט איז שוין די סוכּה פֿאַרטיק. איצט דאַרף מען קריגן
סכך און צורעקן די סוכּה מיט סכך.

דאָס טוען שוין די ייַנגלעך. זי זײַנען אַװעק אין וועלדל
װאָס איז געווען ניט װײַט פֿון הויז. זי האָבּן געבּראַכט צװײַג-
לעך פֿון סאָסנע-בּיימער.

איצט דארף מען אַרױפֿלײגן דעם סכך. אַבֿרהם קריכט
אַרױף אױפֿן לייטער און שרײַט צו זײַן חבֿר יהודה: ,היי,
יהודה, גיבּ מיר דעם סכך".

--- ,װאָס עפּעס דו אַלײן ?" -- פֿרענט יהורה. -- ,איך
װיל אויך לייגן דעם סכך אויף דער סוכּה".

28

-- ,ניין", -- שרײַט אַבֿרהם, -- ,, איך װעל צודעקן
די סוכּה מיט סכך ! מײַן טאַטע האָט געבּויט די סוכה, דאַרף
איך לייגן דעם סכך !"

-- ,אױבּ אַזױ, װעל איך דיר ניט געבּן דעם סכך", --
ענטפֿערט יהודה בּרונז.

בּיידע חבֿרים הייבּן זיך אָן קריגן. אַבֿרהם שטייט אױפֿן
לייטער און שרײַט. יהודה איז אונטן און שרײַם אויך.

בּיידע פֿאָטערס האָבּן געהערט די געשרייען. זײַנען
זי אַרױס אױפֿן הויף.

-- , שעמען זאָלט איר זיך", -- האָט יהודהס פֿאַטער
געזאָנט צו זיי, -- , בּײַ ייִדן רופֿט מען אַ סוכּה -- סוכּת שלום,
דאָס בּאַטײַט -- אַ סוכּה פֿון שלום. קיין סוכּה איז נישט קיין
אמתע סוכּה, אױבּ די װאָס בּױיען זי קרינן זיך צװוישן זיך".

די ייַנגלעך האָבּן זיך פֿאַרשעמט און געשוויגן. און
אַבֿרהמס פֿאָטער האָט געזאָגט : --, ליינט דעם סכך בּיידע,
העלפֿט איינער דעם אַנדערן און פֿאַרנעסט ניט דערנאָך
אױפֿצוהעננען אַ שילדל מיט גרויסע אותיות :

סוכֹּת שלום -- אַ סוכּה פֿון שלום".

די ייִנגלעך האָבּן אַזױ געמאָן. זי האָבּן בּיידע געלייגם
דעם סכך אויף דער סוכּה.

ווען די סוכּה איז געװאָרן פֿאַרמיק, איז אויף דער טיך
פֿון דער סוכּה געהאַננען אַ שילדל מיט שיינע אותיות :

סוכּת שלום - אַ סוכּה פֿון שלום

(לויט י. האַלפּערין)
בויען, אויפּשטעלן אַ סוכה
אַרױפֿקדיכן אַרױפֿלײגן

פֿראַנעט:
1 איז אַבֿרהמס טאַטע געווען אַ גוטער חבֿר מיט יהודהס טאַמן ?
2 וי האָט מען געבּויט די סוכּה פֿאַר בּיידע משפּחות ?

29

3 װאָס האָבּן געטאָן די יינגלעך, אַבֿרהם און יהודה ?

4 פֿאַרװאָס האָבּן זיי זיך געקריגט ?

5 װאָס האָט געזאָגט יהודהס פֿאָטער ?

6 װאָס האָט געזאָגט אַבֿרהמס פֿאָטער ?

שלום, דער 6 (52016) סאָסנע, די 6

סוכּות 1 (53469) אַרױפֿלײגן מס !טס 0}

5 }0 לייטער, דער 11

סכך, דער 0 161253 (//912) װאָס עפּעס ? ? תש
80 1436 0076 אױפֿצוהענגען קט 8208 0}

וועלדל, דאָס 005סטט שילדל, דאָס 5180

תורה איז די בּעסטע סחורה

אַ שים איז געפֿאָרן אין װײַמע לענדער. אױף דער
שיף זײַנען געווען אַ סך סוחרים װאָס האָבּן געפֿירט מיט זיך
פֿאַרשײדענע סחורות. זיי האָבּן געוויזן איינער דעם צווייטן
זייערע סחורות, זיי האָבּן געקױפֿט און געבּיטן זיך מיט די
סחורות.

צוישן די סוחרים איז געזעסן אַ געלערנטער מענטש.

-- ,וואו איז דײַן סחורה ?" -- האָבּן די סוחרים אים
געפֿרעגט.

-- ,מײַן סחורה װעל איך װײַזן, ווען מיר װועלן קומען
אין לאַנר", -- האָט געענטפֿערט דער געלערנטער.

די סוחרים האָבּן געלאַכט איבּער אַזאַ סחורה װאָס מע
זעם זי ניט און זי פֿאַרנעמט ניט קיין אָרט אויף דער שיף.

אין מיטן ים זײַנען ים-רױבּערס אָנגעפֿאַלן אויף דער
שיף. זיי האָבּן צונענומען פֿון דער שים די נאַנצע סחורה
װאָס אַלע סוחרים האָבּן געפֿירט. זי האָבּן אויך צונענומען
ראָס געלט פֿון אַלע מענטשן.

ווען די שיף איז אָנגעקומען, זײַנען אַלע סוחרים אַראָפּ

30

אָן סחורה און אָן געלט. זיי האָבּן אַפֿילן ניט געהאַט אױפֿן
ערשטן מאָלצײַט.

אױפֿן געלערנטן האָבּן געװאַרט אַ סך תלמידים און
פֿרײַנד. מע האָט אים בּאַנריסט מיט גרויס כּֿוד.

דעמאָלט האָבּן די סוחרים פֿאַרשטאַנען װאָס פֿאַר אַ
סחורה דער געלערנטער האָט געפֿירט. זי זײַנען צוגענאַנגען
צו אים און געזאָנט :

-- ,גליקלעך בּיסטו מיט דײַן סחורה. איצט ווייסן מיךר
אַז זי איז די בּעסטע. מע קען זי ניט רױיבּן און זי גייט קיינ-
מאָל ניט פֿאַרלאָרן.

(אַגדה)
| = סור סוחרים סחורח
| == װײַזן---געוויז בּײַטן ---געבּיטן
פֿראַגעס:
1 װאָס האָבּן די סוחרים געמאָן, ווען זי זײַנען צוזאַמען געפֿארן מיט
א שיף ?
2.- פֿאַרװאָס האָבּן זי געלאכט פֿון דעם געלערנטן מאַן?
8 װאָס איז געשען מיט די סחורות און מיטן געלט פֿון די פוחרים ?
4 ווען האָבּן די סוחרים געזען אַז תּורה איז די בּעסטע סחורה ?
איז טאַקע תּורה --- סחורה ?
סוחר, סוחרים (00201)5זסות (גת!ז0א90 ,1ס111ץספ)
סחורות 85 ,21610020416 (510/165)
פֿאַרשײדענע 1 114059 !21 ,611161601
געבּיטן זיך 6600
פֿאַרנעמען אָרט צקטססס ס0}
ים-'רויבּערס 1
כּבֿוד, דער 4 (1:0764)
צוגעגאַנגען 0 ז6עס 6021460 ,1020066ק40
רויבּן 7 10 ,100 ס0}
פֿאַרלאָרן גיין 4 06 10 1051 864 ס}
צוגענומען 22 1004

31

32

שמחת-תורה

פֿרײלעך, קינדער, האָט ניט מורא,
טאַנצט, עס איז הײַנט שׂמחת-תּורה,
ייִדן טאַנצן מיט דער תּורה,

ס'איז די שענסטע, בּעסטע סחורה,

משה האָט זי אונדז געגעבּן

פֿאַר אַ שיינעם, ריינעם לעבּן.
תּורה ליכט איז, תּורה-אורה,
הײַנט איז יום-טובֿ, שׂמחת-תּורה,

הייבּט זשע, קינדער, אויף די פֿאַן,
נעמט מיך אויך אַרײַן אין קאָן.
שיין און פֿרײלעך, אין די מאַסן,
זינגט און לאָזט זיך אין די גאַסן,

זאָגט אָן אַלע, שטאָלץ, אָן מורא,
ס'איז בּײַ ייָדן שׂמחת-תּורה,
אונדזער תּורה הײַנט מיר לױבּן,
װײַל זי האָט דעם מענטש דערהויבּן.

(ח. בּאַרקאַן)
תורה-אורה אַרײַננעמען אין קאָן
אורה --- ליכט (סזץס)
אַרײַננעמען אין קאָן 06 ג מ! 1001006 0}
לאָזן זיך אין די גאַסן --- אָנהײבּן גיין איבּער די גאַסן
לויבּן 06חס 10
דערהויבּן 6167

= )
2 יי
= =

= +=

4
=
;2 =
=

ו
1

אַמעריקע איז װײַם, װײַט

י ק יבעלע איזנאָך אַ קליינער. ווען ער הערט
=== אַז דער טאַטע װעט בּאַלד פֿאָרן קיין
אַמעריקע, פֿאַרשטײט ניט לײבּעלע
װאָס דאָס איז. ער ווייסט, דער טאַטע
פֿאָרט אַמאָל אין אַ שטעמל ניט ווייט
פֿון זייערס און ער קומט צוריק אױף
מאַרנן. מיינט לייבּעלע אַז אַמעריקע איז אויך אַזאַ שטעטל.

-- ,זאָל איך פֿאָרן קיין אַמעריקע ?" -- פֿרעגט דער
טאַטע לייבּעלען.

דיך ,פֿאָר, פֿאָר, טאַטע", דיה זאָגט לײבּעלע דיה און
בּרענג מיר אַ פּאַר נײַע שיך". |

ווען דער טאַטע האָט שוין טאַקע געדאַרפֿט פֿאָרן קיין
אַמעריקע, האָט ער אַ סך מאַל נעקושט לייבּעלען. לייבּעלע
האָט אַפֿילו נעזען טרערן בּײַם טאַטן אין די אוינן. לייבּעלע
האָט זיך זייער געוואונדערט :

-- ,,דו פֿאָרסט דאָך נאָר קיין אַמעריקע", -- האָט ער
געזאַגט דעם טאַטן, -- , דו וועסט דאָך בּאַלר קומען צוריק".

דער טאַטע האָט געשווינן און נאָך אַ מאָל אַ קוש
געטאַן זײַן קינד.

עס זײַנען אָבּער אַװעק װאָכן און װאָכן -- און דער

א ייוו

וױ"

23

מאַטע איז נאָך אַלץ ניטאָ. דערנאַך זײַנען אַוועק חרשים און
חדשים -- און דער טאַטע איז נאָך אַלץ ניטאַ. לײיבּעלע האָט
שטענדיק געפֿרענט בּײַ דער מאַמען :

-- ,נו, ווען קומט דער טאַטע ? -- פֿאַרװאָס קומט
נאָך ניט דער טאַטע פֿון אַמעריקע ?"

די מאַמע האָט געוויינט, ווען לײיבּעלע האָט געפֿרעגט
אַזעלכע פֿראַנעס. דערנאָך האָט זי געזאַנט: -- ,דער טאַ-
טע װעט ניט קומען פֿון אַמעריקע. מיר װעלן פֿאָרן קיין
אַמעריקע צום מאַטן".

-- , גוט, לאָמיר חײַנט פֿאַרן", -- האָט לײבּעלע גע-
זאָגט.

-- , מיר קענען ניט פֿאָרן הײַנט, מיר קענען ניט פֿאָרן
מאָרגן" -- האָט די מאַמע דערקלערט, --, מיר דאַרפֿן װאַרמן
בּיז דער טאַטע וועט האָבּן גענוג געלט צו קױפֿן פֿאַר אונדז
שיפֿסקאַרטעס".

דערװײַל האָט לײבּעלע זיך אויסגעלערנט דאָס לִיד
װאָס די מאַמע פֿלעגט אים זינגען בּיים לייגן שלאָפֿן :

אין אַמעריקע דער טאַטע
דײַנער, זונעניו,

שלאָף, מײַן קינד,

ס'איז װײַט דער טאַטע --
אײַלע-ליולע-לין,

ער װעט שיקן צװאַנציק דאָלאַר,
און זײַן בּילד דערצו,

נעמען װעט ער, לעבּן זאָל ער,
אונדז אַהינצוצן,

פֿאַרן אײַנשלאָפֿן האָט לייבּעלע אַלע מאָל געטראַכט ;
אַמעריקע איז װײַט, זייער װײַט. דאַרף מען לאַנג װאַרמן
בּיו מע קען פֿאַרן.

עס זײַנען אַװעק אַ פּאָר יאָר. לייבּעלע איז שוין דערװײַל
געװאָרן אַכט יאָר אַלט. ער האָט שוין אַ סך זאַכן פֿאַרשטאַ-
נען. ער האָט שוין געקענט לייענען די בּריוו װאָס דער טאַטע
האָט געשריבּן דער מאַמען און אים, לײבּעלען. ער האָט
שוין אַלײן אויך געשריבּן בּריוו דעם מאַטן. איצט האָט
ער שוין געוואוסט אויף אַן אמת : אַמעריקע איז װײַט, זייער
װײַט.

לייבּעלע און זײַן מאַמע האָבּן דערלעבּט זייער אַ גליק-
לעכן טאָג : עס זײַנען אָנגעקומען פֿון אַמעריקע שיפֿטקאַר-
טעס און נעלט. לײבּעלע און די מאַמע האָבּן זיך געפֿרײט.
זי װעלן בּאַלד זײַן בּײַם טאַטן אין אַמעריקע.

חודש עס איז אַוװועק אַ חודרש
חדשים עס זײַנען אַװועק חדשים
פֿראַגעס:

1 װאָס האָט לײיבּעלע געמיינט, ווען ער האָט געהערט אַז דער טאַטע
פֿאָרט קיין אמעריקע ?

2. פֿאַרװאָס זײַנען געווען טרערן בּײַם טאַטן אין די אויגן פֿאַרן פֿאָרן
קיין אַמעריקע ?

3 פֿאַרװאָס האָט די מאַמע געוויינט, ווען לײבּעלע פֿלעגט פֿרעגן, ווען
דער טאַטע קומט?

4 אויף װאָס האָבּן לײיבּעלע און זײַן מאַמע געמוזט װאַרטן ?

5 מיט װאָס האָט זיך געענדיקט זייער װאַרטן ?

6 פֿאַרװאָס איז לײבּעלעס טאַטע געפֿאָרן קיין אמעריקע ?
זייערס 5 דערצו 0 2150
זאָל איך ? ?} 314ט0ת5 אהינצוצו 6 +6טס
פֿראַגע, די 00651100 דערלעבן 6 10 1176 0}
לייגן שלאָפֿן 4 10 טק אָנגעקומען 266

35

יע

צו אַ נײַער װעלט

א.

לואי דע-טאָרעס איז געשטאַנען אױפֿן דעק פֿון דער
שיף סאַנטאַ מאַריא. ער האָט געזונגען. אַרום אים האָבּן
מאַטראָסן געשריַען. זי זײַנען אַלע געווען זייער אין כּעם.
איינער האָט אױסנערופֿן: -- ,מע האָט אונדז צונעזאָנט
גליקן ‏ מע האָט אונדז צוגעזאַגט אַ נײַעם װעג קיין אינ-
דיע !"

דער צווייטער האָט געשריען: -- ,װאַסער, מע זעט
גאָרניט, נאָר װאַסער! איך בּין שוין מיר און קראַנק".

-- ,װאָס שרײַט איר ?" -- האָט לואי דע-טאָרעס
געפֿרענט, -- ,וועט אײַך גרינגער ווערן פֿון שרײַען ? װאָס

36

האַבּן מיר דען צו פֿאַרלירן ? געווינען קענען מיר אַ גאַנצע
וועלט".

-- , מיר װעלן אַלע שטאַרבּן", -- האָט אַ מאַטראָס
געענטפֿערט.

און אַ צווייטער האָט אים געפֿרענט: --, דו בּיסט דאָך
אַ געלערנטער מענטש. נלײיבּסטו מאַקע קאַלומבּוסן אַז מיר
וועלן אָנקומען קיין אינדיע ?"

-- , יאָ, איך נלייבּ קאַלומבּוסן. ער איז נגערעכט", --
האָט לואי דע-טאָרעס רואיק געענטפֿערט. --‏ די ערד איז
קײַלעכדיק און אונדזער וועג פֿירט קיין אינדיע".

קאַלומבּוס האָט דורך דער אָפֿענער מיר נגעהערט די
רייד. ער האָט גערופֿן צו זיך דע-טאָרעסן.

-- , איך האָבּ נעהערט דײַנע רייר", -- האָט קאָלומבּוס
אים געזאַנט, -- , איך בּין צופֿרידן װאָס איך האָבּ דאָ אַזאַ
מענטש וי דו, װאָס פֿאַרלירט ניט דעם מוט".

-- ,אַ דאַנק", -- האָט געענטפֿערט דע-טאָרעס.

און קאַלומבּוס האָט װײַטער גערעדט: -- , דו האָסט
טאַקע מוט. דו האָסט דעם מוט פֿון אַ מענטשן װאָס האָט
גאָרניט װאָס צו פֿאַרלירן".

דע-טאָרעס האָט געשווינן. און קאַלומבּוס האָט נע-
זאַנט :

-- ,, דו האָסט דעם מוט פֿון די מאַראַנען". -- קאַלוט-
בּוס האָט אים גנעקוקט נלײַך אין די אױגן אַרײַן און אים נע-
פֿרענט: -- , בּיסטן אַ מאַראַן ??

-- ,יאַ, איך בִּין פֿון די מאַראַנען", -- האָט דע-טאָרעס
געענטפֿערט.

-- ,איך האָבּ עס נעוואוסט פֿון לאַנג", -- האָט קאַ-
לומבּוס געזאַנט, --,אױפֿן ים דאַרפֿן מאַראַנען קיין מורא
ניט האָבּן. דאָ זײַנען מיר אַלע מאַטראַסן. דאָ איז ניטאָ די
אינקוויזיציע. זאָנ מיר װאָס האָט דיך נעבּראַכט צו מיר
אוים דער שים ?"

31

-- ,איר האָט געזוכט אַן איבּערועצער און איך האָבּ
קיין מורא ניט פֿאַר סכּנות".

-- ,דו בּיסט מיר געטרײַ, דע-טאָרעס. איך װעל דיך
בּאַלױנען וי דו פֿאַרדינסט. האָבּ קיין מורא ניט. קיינער
וװועט דײַן סוד ניט וויסן".

סכּנה-- סכּנות | איך בּין נערעכט | פֿאַרלירן מוט

פֿר אַג ע ס:;

1 װאָס איז עס געווען פֿאַר אַ שיף די סאַנטאַ מאַריא ?

2. ווער איז לואי דע-טאָרעס ?

8. פֿאַרװאָס האָבּן די מאַטראָסן געשריען ?

4. װאָס האָט לואי דע-טאָרעס געזאָגט די מאַטראָסן ?

5 וער זײַנען געווען די מאַראַנען ?

6 װאָס האָט קאָלומבּוס געזאָגט דע-טאָרעסן ?

7 וי האָט קאָלומכּוס פֿאַרשטאַנען אַז דע-טאָרעס איז 8 מאַראן ?
מאַטראָס 07 אינקוויזיציע, די מ151410טס1
גליק, דאָס 220010058 איבּערזעצער 1016
קײַלעכדיק 4מטס} סכּנה, די 1 (324006)
מוט, דער 6,ׂ' געטרל 1101
מאַראַן, דער 141211200 פֿאַרדינען (זיך, דאָ: 4656166 0}

בּ.

די סאַנטאַ מאַריאַ און די צוויי שיפֿן הינ:טער איר זײַנען
געפֿאָרן אַלץ װײַטער און װײַטער איבּערן װאַסער. די מאַ-
טראָסן אויף די שיפֿן זײַנען געװאָרן אַלץ בּייוער, אַלץ מער
אין כּעס. עסן איז נעװאָרן אַלץ װוייניקער. פּלוצלינג האָט
אַ מאַטראָס אויסנגעשריען :

-- , לאַנד! לאַנד!" -- עס האָבּן זיר געהערט פֿרײ
לעכע געשרייען: --,, לאַנד, לאַנד!" -- די מאַטראָסן האָבּן
געוויינט פֿון פֿרײד וי קליינע קינדער.

ניט װײַט פֿון דעם בּרעג לאַנד האָט קאָלומבּוס געהייסן
פֿאַראַנקערן די שיפֿן. זי זײַנען געווען לעבּן אַן אינדול. קאָ-

8

לומבּוס איז געגאַנגען צווישן די מאַטראָסן, געקוקט יעדן אין
פּנים. פּלוצלינג האָט ער אױסנערופֿן: -- , לואי דע-טאַ-
רעס!" /

לואי דע-טאָרעס איז צונעקומען.

-- ,לואי דע-טאָרעס, דײַן מוט און דײַן קענען שפּראַכן
וועלן אונדז איצט העלפֿן. ניי אַראָפּ אױפֿן לאַנד, געפֿין פֿאַר
אונדז אויס אַלצדינג. קלײַבּ אויס איינעם װאָס זאָל גיין מיט
דיר". |
אין אַ קליין שיפֿעלע זײַנען די צוויי צונעקומען צום בּרע:
און זײַנען אַװעק װײַט אין לאַנד. פֿינם טעג זײַנען אַװעס
און מע האָט פֿון זי ניט געהערט. די מאַטראָסן האַבּן שוין
גענומען ריידן אַז זי זײַנען טױט. אױפֿן זעקסטן מאָנ איז
לואי דע-טאָרעס נעקומען צוריק צזאַמען מיט זײַן חבֿר.

לואי דע-טאָרעס האָט איצט דערציילט װענן די
מענטשן װאָס ער האָט געזען אױפֿן אינדזל. זי זײַנען אַנ-
דערש וי די מענטשן אין שפּאַניע. זיי זעען אוים א בּיסל
אַנדערש. זייער הויט איז רוט וי קופּער. דע-טאָרעס האָט
נעבּראַכט מיט זיך עטלעכע בּלעטער און ער האָט דעךר-
ציילט: -- ,די מענטשן אױפֿן אינדזל וויקלען די בּלעטער,
זיי לייגן אַרײַן איין ענד אין מויל, אַן אַנדער ענד צינדן זיי אַן
און זי בּלאָזן אַרױס דעם רויך פֿון מױיל. די בּלעטער רופֿן
זי טאַבּעס".

-- , און די מענטשן -- זײַנען זיי געווען פֿרײַנדלעך ?"
-- האָט קאָלומבּוס געפֿרעגט.

-- ,יאָ, זי זײַנען געווען פֿרײַנדלעך. זיי האָבּן אונדז
געקושט די הענט און די פֿים".

-- ,איך בּין צופֿרידן" --- האָט קאַלומבּוס געזאַנט, --
,מיר דאַרפֿן פֿאָרן װײַטער. און דו, דע-טאָרעס, זאָג --
מיט װאָס זאָל איך דיך בּאַלױנען ?" |

דע-טאָרעס האָט זיך דערמאַנט שפּאַניע. ער האָט
זיך דערמאַנט װוי עס לעבּן זײַנע בּרידער, די מאַראַנען, און

39

װוי מע שרעקט זיך פֿאַר דער אינקוויזיציע. האָט ער געזאָגט:
-- , איך וויל בּלײַבּן דאָ, אויף דעם אינדזל. איך וויל בּלײַבּן
דאָ אין לאַנד וואו מע האָט מיך בּאַנריסט וי אַ פֿרײַנד. דאָ
וויל איך זײַן דער ערשטער װײַסער מענטש".

האָט קאָלומבּוס געזאָנט: -- ,, איך וויל דיך האָבּן מיט
זיך. אָבּער אױיבּ דו ווילסט, קענסטו בּלײַבּן אױפֿן אינדול".

די דרײַ שיפֿן האָבּן אָנגעהױבּן פֿאָרן. פֿון דעק פֿון סאַנ-
טאַדמאַריִאַ האָט קאַלומבּוס געקוקט אויף זײַן פֿרײַנד לואי
דע-טאָרעס װאָס איז נעשטאַנען איינער אַליין אױפֿן בּרעג
פֿון דעם נײַעם לאַנד.

לואי דע-טאָרעס האָט געטראַכט פֿון שפּאַניע, פֿון
זײַנע בּרידער די מאַראַנען און צו זיך אַליין גערעדט: דאָ
װועט זײַן אײַער װעלט! דאָ װעט אויך מײַן פֿאָלק לעבּן
רואיק, לעבּן אין פֿרידן !

(לויט דבֿורה פּעסין)

אױסגעפֿינען אויסגעשריען זיך דערמאַנען

פראַגע ס;
װאָס איז פּלוצלינג געשען ?
פֿאַרװאָס האָבּן די מאַטראָסן געוויינט װי קליינע קינדער ?

פֿאַרװאָס האָט קאָלומבּוס אויסגעקליבּן דע-טאָרעסן, ער זאָל זײַן
דער ערשטער אױפֿן אינדזל?

+} טוֹ טס

4 װאָס האָט דע-טאָרעס דערציילט וועגן די מענטשן פֿון אינדזל?
5 פֿאַרװאָס האָט דע-טאָרעס געװאָלט בּלײַבּן אױפֿן אינדזל ?
6 איז געשען אַזױ וי דע-שאָרעס האָט געטראַכט ?
7 פּאַסט דער נאַמען צו דער דערציילונג ?
בּרעג, דער 6 היט, די ת941
פֿאַראַנקערן 1 0} קפּער /6מ00ס
אינדזל, דער 04 שפּאַניע תוגמ5
שפּראַך, די 6תמג}! ויקלען 1 סז
אױיסגעפֿינען 6406 10 בּלאָזן שס{ס ס}
14 1184 0} טאַבּעק, דער 10060000
פֿרײַנדלעך ש1116001

40

דאָס ציכל

ווען זי איז אַראָפּ פֿון דער שים, האָט חיה-שׂרה נעמראָגן
אין האַנט אַ ציכל. מע האָט געקענט זען אַז אין ציכל ליגט
עפּעס. דאָס ציכל איז אָבּער װײַט ניט געווען פֿול.

חיה-שׂרה האָט פֿעסט נגעהאַלטן דאָס ציכל אין האַנט
און האָט געזאָנט צו איר מאַן: -- ,יוסף, איך ווינטש זיך
נאָר, גאָט זאָל מיר העלפֿן אַז דאָס ציכל זאָל ווערן פֿול אין
דעם נײַעם לאַנד".

זי און איר מאַן יוסף, װאָס האָט געשלעפּט צוויי פּעק,
זײַנען אַרײַן אין דעם נרויסן הױיז פֿאַר די אימיגראַנטן. זי
זײַנען געשטאַנען אין ריי צוויי שעה צײַט, בּיז זיי זײַנען צו-
געקומען צו אַ בּאַאַמטן.

-- ,האָט איר עפּעס טײַערע זאַכן מיט זיך ?" -- האָט
דער בּאַאַמטער געפֿרענט מיט דער חילף פֿון אַן איבּער-
זעצער.

-- ,ניין", --- האָט יוסף געענטפֿערט. און ער האָט
געעפֿנט די בּיידע פּעס.

-- ,װאָס איז דאָ אין דעם ציכל ?" -- האָט דער בּאַ-
אַמטער נעפֿרענט.

-- ,גאָרניט", -- האָט חיה-שרה געענטפֿערט און נאָך
פֿעסטער געהאַלטן דאָס ציכל,

-- ,לאָמיר זען", -- האָט געזאָגט דער בּאַאַמטער. ער
האָט גענומען דאָס ציכל און עס איבּערנעקערט. אויף זײַן
טיש זײַנען אַרױסגעפֿאַלן צעטעלעך, װײַסע און פֿון פֿאַרשײ-
דענע אַנדערע פֿאַרבּן.

-- ,װאָס איז דאָס ?" -- האָט ער געפֿרעגט. חיה-שרה
האָט געשוויגן אַ מינוט און דערנאָך גענומען רעדן:

-- ,דאָס איז די איינציקע טײַערע זאַך װאָס איך האָבּ.
דאָס איז דאָס איינציקע װאָס איז טאַקע מײַנס. די צעטע-

41

לעך זײַנען קוויטלעך. אָט איז אַ קוויטל פֿון אַ יתומים-הויז,
אָט איז אַ קוויטל פֿון אַ שול. אין דער חיים האָבּן מיר װייניק
פֿאַרדינט, האַבּן מיר געלעבּט אָרעם און מײַן ציכל איז נאָך
כּמעט ליידיק. אַמעדיקע, זאָגט מען, איז אַ גוט לאַנד. האָף
איך -- אַז מײַן ציכל ועט דאָ נאָר גיך ווערן פֿול, אינגאַנצן
פֿול".

יוסף האָט געשוויגן. דער בּאַאַמטער האָט אַלע צעטע-
לעך אַרײַנגעלײנט אין דעם ציבל און עס אָפּנעגעבּן צוריק
חיה-שׂרהן. ער האָט געגעבּן די האַנט יוספֿן און חיה-שרהן
און זי בּיירן געוואונטשן זיי זאָלן זײַן גליקלעך אין דעם נײַעם
לאַנד.

עס זײַנען אַװעק אַ סך יאָרן. יוסף און חיה-שרה האָבּן
געלעבּט אין בּרוקלין. יוסם האָט געאַרבּעט און האָט פֿאַר-
דינט און חיה-שׂרה האָט זיך פֿאַרנומען מיטן ליינן אין ציכל
נאַך און נאָך שטיקלעך פּאַפּיר. דאָס זײַנען געווען קוויטלער
װאָס חיה-שרה האָט בּאַקומען פֿאַר געבּן צדקה.

חיה-שׂרהס ציכל איז געװאָרן פֿולער און פֿולער. עס
איז שוין אַזױ פֿול אַז זי האָט שוין דאָס ציכל ניט געקאָנט
טראַנן מיט זיך. אָבּער יעדן אָװונט פֿלעגט זי בּרענגען נײַע
צעטעלעך און זי אַרײַנלײגן אין ציכל.

חיה-שרה איז שוין געווען זייער אַלט. זי האָט געהאַלטן
בּײַם שטאַרבּן. זי איז געלעגן אין בּעט און דאָס פֿולע ציכל
איז געלענן אויף אַ שטול לעבּן בּעט.

-- , איך האָבּ צו אײַך איין בּקשה", -- האָט זי געזאָגם
צו אירע קינדער און אייניקלעך, -- ,, ליינט אַװעק דאָס ציכל
מיר צוקאָפּנס. איך וויל דאָס ציכל אויך האָבּן אין קבֿר.
איך װויל די צעטעלעך װײַזן גאָט".

(דזשעראַלד בּלידשטיין)

יתום--יתומים | צדקה בּקשה װײַזן --- געוויזן

42

פֿראַגעט:

ווען קריגט מען א קוויטל ?

פֿאַרװאָס האָט חיה-שׂרה אַזױ פֿעסט געהאַלטן אין האַנט דאָס ציבל,
ווען זי איז געקומען קיין אַמעריקע ?

פֿאַרװאָס האָט דער בּאַאַמטער איבּערגעקערט דאָס ציכל?
פֿאַרװאָס איז דאָס ציכל נאָך ניט געווען פֿול, ווען חיה-שׂרה איז

געקומען קיין אַמעריקץ ?

וי אַזױ איז דאָס ציכל געװאָרן פֿול?
װאָס איז געווען חיה-שׂרחס לעצטע בּקשה ?
װאָס קענט איר זאָגן וועגן צדקה בּײַ ייִדן ?

ציכל, דאָס 6 60וס/11סן
חיה-שׂרה 0466 14
פּאַק, דער; פעק 2085ם ,2084
הילף, די ק1סם
בּאַאַמטער 0061
קוויטל, דאָס 1606101

יתום סזס (ח56סץ)
יתומים 0100205 (געונתעספסץ)
כּמעט 14 (}112:)
בּקשה 4 (4/:0506ט )
קבֿר 36 (זסטץס)
צוקאָפּנס 04 0659 }4

43

44

אָנגעפֿאַלן אַ
ערשט
שליאַך, דער
װאָגן, דער

אַמאָל איז געווען...

אַמאָל איז געווען אַ פּאַסטעך פֿון שאָף,
איז אויף אים אָנגעפֿאַלן אַ שלאָף,
האָט ער זיך אױפֿגעכאַפּט פֿון שלאָף,
ערשט -- ניטאַ די שאָף.

גייט ער זיך אַרױס אױפֿן שליאַך,

זעט ער -- מע פֿירט אַ װאָגן מיט דערנערלעך,

האָט ער געמיינט, דאָס איז פֿון זײַנע שאָף די
הערנערלעך,

גייט ער זיך אַרױס אױפֿן שליאַך,
זעט ער -- מע פֿירט אַ װאָגן מיט עפּעלעך,
האָט ער געמיינט : פֿון זײַנע שאָף די קעפּעלעך,

גייט ער אַרױס אױפֿן שליאַך,
זעט ער -- מע פֿירט אַ װאָגן מיט שטיינדעלעך.
מיינט ער : פֿון זײַנע שאָף די בּיינדעלעך,

גייט ער אָבּער אַרױס הינטערן בּאַרג,
זעט ער -- די שעפֿעלעך טאַנצן און שפּרינגען,
האָט גענומען דאָס פּאַסטעכל לאַכן און זינגען.

(פאָלקסליד)
שלאָף 291660 4610 דאָרן דער; (5) מזסת}
| 1004 די דערנערלעך
8 שטינדעלעך 5 !9112
ת90גט ביין, דער 6תסט
בּיינדעלעך 5 !/51121

דאָס בּעסטע איז צו זײַן פריילער

אַ געלערנטער האָט אַמאָל געזאָגט צו זײַנע תּלמידים :

-- , קומט, לאָמיר אַרױס אין מאַרק זען װוי מענטשן
פֿירן זיך און לאָמיר לערנען פֿון דעם וי אַלײן זיך צו פֿירן".

זײַנען זי אַרױס אין מאַרק און געקוקט װאָס מענטשן
טוען. האַבּן זי געזען װי מענטשן קױפֿן און פֿאַרקױפֿן, וי
מענטשן דינגען זיך, װי מענטשן קריגן זיך. זיי האָבּן זיך
צוגעקוקט צו דעם וי עס פֿירן זיך ערלעכע לײַט און װי עס
פֿירן זיך אַזעלכע מענטשן װאָס זײַנען ניט אינגאַנצן ערלעך.
האָט איינער פֿון די מלמידים געפֿרעגט דעם געלערנטן :

-- ,זאַגט אונדז, װוער פֿון די מענטשן געפֿעלט אײַך
צום בּעסטן".

-- ,אָט די צוויי", -- האָט געזאַנגט דער געלערנטער
און אַנגעוויזן אויף אַ פּאָר מענטשן װאָס האָבּן קיין זאַך נישט
געקױפֿט און קיין זאַך נישט פֿאַרקױפֿט. זי זײַנען נאָר גע-
גאַנגען און האַבּן געשמייכלט, געלאַכט, דערציילט מעשׂות.
-=--- ,איר זעט ? זי בּיידע זײַנען שטענדיק פֿרײלעך.
זי בּיידע ווילן אַז אויך אַנדערע זאָלן זײַן פֿרײלעך. ווען זי
האַבּן נעזען װוי אַ פּאַר קריגן זיך, זײַנען זיי גלײַך צוגע-
גאַנגען און נעמאַכט שלום צווישן זיי. זי האָבּן פֿאַר יעדערן
געפֿונען אַ נוט װאָרט. זיי האַבּן אַלעמען געבּראַכט פֿרײר.
און אַליין זײַנען זי די גאַנצע צײַט געווען פֿרײלעכע".

װאָס געפֿעלט דיר ? ווער געפֿעלט דיר ?
מעשה--מעשות

פֿראַגעס:

1 צוליבּ װאָס איז דער געלערנטער געקומען מיט זײַנע תּלמידים אין
מאַרק ?
9. װאָס האָבּן די תּלמידים געזען אין מאַרק ?

45

3 וער איז דעם געלערנטן מער פֿון אַלץ געפֿעלן געװאָרן ?
4 איז דער געלערנטער געווען גערעכט?
8 וער געפֿעלט אײַך צום בּעסטן ?

מאַרק, דער 4 צוקוקן זיך 60056166 סז
פֿירן זיך 068266 10 אָנגעוויזן אויף 10160סט
דינגען זיך מ021821 ס} 10

צוויי בּרידער

מאָל האָבּן געלעבּט צוויי בּרידער. דער
עלטערער האָט ניט געהאַט קיין װײַבּ
און ניט קיין קינדער, דער ייַנגערער האָט
נעהאַט אַ װײַבּ מיט עטלעכע קליינע
קינדער.
זיי זײַנען בּיידע געווען אָרעם. זיי האָבּן געהאַט אַ
שטיקל ערד װאָס איז זיי געבּליבּן פֿון זייער פֿאָטער. זי
האָבּן ניט געװאָלט צעטיילן צוישן זיך דאָס שטיקל ערר.
זי האָבּן זי בּאַאַרבּעט צוזאַמען. |
ווען די תּבֿואה איז שוין געווען אָפּגעשניטן, פֿלעגן זי
צעטיילן די נאַרבּן פּונקט העלפֿט אוים העלפֿט. די נאַרבּן
ײַנען געלעגן לעבּן זייערע הײַולעך.
איין נאַכט, נאַכן אָפּשנײַדן די תּבֿואה, האָט דער עלטע-
רער בּרודער ניט געקענט שלאָפֿן. ער האָט געטראַכט ווענן
זײַן בּרורער:
מײַן בּרודער האָט אַ פֿרױ און קינדער און איך בִּין איי"
נער אַלײן. עס איז ניט ריכטיק װאָס איך נעם אַ העלפֿט פֿון
דער תּבֿואה. דאָס איז ניט קיין יושר.
ער איז אױפֿנעשטאַנען אין מיטן נאַכט, האָט גענומעז
אַ פּאַק נאַרבּן און אַװעקגעטראָגן צום הײַזל פֿון זײַן בּרודער.
אין דער זעלבּיקער נאַכט האָט דער ייַנגערער בּרורער

46

אויך ניט געקענט שלאָפֿן. ער איז געלעגן און געטראַכט
וועגן זײַן עלטערן בּרודער :

עס איז אַ רחמנות אויף אים. ער איז נעבּעך אַלײן. איך
האָבּ אַ װײַבּ מיט קינדערלעך, זאָלן לעבּן און געזונט זײַן.
זיי װועלן מיר העלפֿן אויף די עלטערע יאָרן. אָבּער װאָס װועט
זײַן מיט מײַן בּרודער ? עס איז ניט ריכטיק װאָס מיר טיילן
די תּבֿואה פֿון פֿעלד אויף העלפֿט.

איז דער ייִנגערער בּרודער אױפֿגעשטאַנען, האָט גע-
נומען אַ פּאַק גאַרבּן און זי געטראָגן צום הײַזל פֿון זײַן
בּרודער.

אויף מאָרגן זעען בּיידע בּרידער אַז זי האָבּן די זעל-
בּיקע צאָל גאַרבּן. האָבּן זי זיך בּיידע געוואונדערט און
געשויגן.

די צווייטע נאַכט האַָבּן די בּרידער ווידער געטאָן דאָס
זעלבּיקע. אויף מאָרגן האָבּן זי ווידעד געזען אַז זי האָבּן
די זעלבּיקע צאֵל נאַרבּן. זי האָבּן זיך נאָד מער געוואוג-
דערט.

די דריטע נאַכט, ווען די בּרידער האָבּן נעטראָגן זייערע
גאַרבּן, האַבּן זי זיך נעטראַפֿן אין מיטן וועג. די בּרידער
האָבּן מיט טרערן אין די אויגן זייך צעקושט.

(אַגדה)

תבֿואה אָפּשנײַרן ---אָפּנעשניטן
צעטיילן צווישן זיך זיך צעקושן

פֿואַ גנע ס:
1 פֿון װאָס האָבּן געלעבּט בּיידע בּרידער ?
2 מיט װאָס איז דער ייַנגערער בּרודער געווען אנדערש פֿון עלטערן ?
3 פֿאַרװאָס האָט דער עלטערער געטראכט אַז עס איז ניט קיין יושר,
ער זאָל נעמען א העלפֿט פֿון דער תּבֿואה ?
4 פֿאַרװאָס האָט דער ייַנגערער אויך אַזױ געמטראכט?

47

8 פֿאַרװאָס האָבּן זיי זיך געוואונדערט, ווען זיי האָבּן געזען די זץל-
בּיקע צאָל נאַרבּן ?

6 עס איז דאָ אַ לעגענדע אַז אויף דעם אָרט וואו די כּרידער האָבּן
זיך געטראָפֿן האָט מען אױפגעבּויט דעם בּית:יהמקדש. קענט איר
עס דערקלערן?

בּאַאַרבּעטן 06 ט63111 10 פּונקט ש642011
אָפּשנײיַדן 14 636 0ס} אַװעקטראָגן שגש2 /זזגס סן
אָפּגעשניטן 1 031 נעבעך וס 2 165
גאַרבּן 665 צעקושן זיך !0186 6200 1199 40 .

דרײַ קלוגע עצות

אַ מאַן איז געווען אין זײַן גאָרטן. האָט ער געזען וי זײַן
נעץ האָט געכאַפּט אַ פֿײינעלע. האָט ער אַרױסגענומען דאָס
פֿײינעלע פֿון נעץ און עס געהאַלטן אין האַנט. האָט דאָס
פֿײינעלע נגערעדט צו אים מיט אַ מענטשלעך קול:

-- , לאָז מיך אָפּ. דו דאַרפֿסט מיך ניט. איך בּין ניט
שיין. איך קען ניט זינגען און צום עסן טוג איך אויך ניט.
אױיבּ דו וועסט מיך לאָזן פֿרײַ, װועל איך דיר געבּן דרײַ עצות".

האָט דער מאַן געזאָגט: -- ,נוט, ניבּ מיר די דרײַ
עצות".

האָט דאָס פֿיינעלע געזאַנט : -- ,מײַן ערשטע עצה איז
-- זאָרג ניט ווענן דעם װאָס איז שוין פֿאַרבּײ".

--- ,,מײַן צווייטע עצה איז -- וויל ניט װאָס דו קענסט
ניט קריגן".

-- ,מײַן דדריטע עצה איז -- גלייבּ ניט אין דעם װאָס
קען ניט זײַן".

דעם מאַן זײַנען געפֿעלן געװאָרן די עצות און ער האָט
אָפּנעלאָזט דאָס פֿײינעלע. דאָס פֿיינעלע האָט זיך צעלאַכט
וי אַ מענטש.

-- ,,װאָס לאַכסטן ?" -- האָט דער מאַן געפֿרענט.

האָט דאָס פֿיינעלע געענטפֿערט: -- ,איך לאַך פֿון

48

דיר, װײַל איך האָבּ דיך אָפּגענאַרט. אינעװײיניק אין זיך
האָבּ איך אַ דימענט װאָס איז גרויס וי אַן איי".

האָט דער מאַן געזאָגט: --- ,טײַער פֿיינעלע, קום צו
מיר צוריק. איך װעל דיר געבּן צו עסן און צו מרינקען. בּאַלד
קומט דער קאַלטער ווינטער און דו װועסט אויסגיין פֿון
הונגער און פֿון קעלט".

האָט דאָס פֿיינעלע נאָך מער געלאַכט און געזאָנט:

-- ,דו האַסט שוין פֿאַרנעסן אַלע דרײַ עצות. מײַן
ערשטע עצה איז געווען -- זאָרג נים וועגן דעם װאָס איז
שוין פֿאַרבּײַ. און דיך פֿאַרדריסט װאָס דו האָסט מיך אָפּנע-
לאָזט.

מײַן צווייטע עצה איז געווען -- וויל ניט װאָס דו קענסט
נים קריגן, און דו ווילסט מיך איצט קריגן צוריק.

מײַן דריטע עצה איז געוװוען -- גלייבּ ניט אין דעם
װאָס קען ניט זײַן. דו גלײיבּסט שוין אַז איך האָבּ אינעװײיניק
אין זיך אַ דימענט װאָס איז גרויס װוי אַן איי".

| דאָס פֿיינעלע איז אַװעקגעפֿלױגן.

עצה-- עצות עס פֿאַרדריסט מיך
אויסניין פֿון הונגער

פֿראַנעס:

1. װאָס איז געווען די צווייטע עצה ?

2 - זײַנען די דרײַ עצות טאַקע קלוגע עצות ?

8 פֿאַרװאָס האָט דער מאן אָפּנעלאָזט דאָם פֿיינעלעץ?

4 וי האָט דער מאַן געװאָלט קריגן דאָס פֿייגעלע צוריק ?

8 האָט ער געפֿאָלנט די קלוגע עצות פֿון פֿײיגעלעץ?

6 וועלכע עצה איז די קלינסטץ?
גאָרטן, דער 1060 פֿאַרבּײַ 04 /זסצס
אַרױיסגענומען 64 1004 צעלאַכן זיך 1010 +5זטם ס0}
מענטשלעך מגממטם ‏ ה ר
קול, דאָס 6סט (401) אינעװייניק 16
טויגן 1 8000 06 10 אוסגיין 6 ס}

6 01 06 ס}

49

דער קלונער משפּט

א.

מאָל זײַנען געווען געווען צוויי קרעמערס.
זייערע קראַמען זײַנען געווען איינע לעבּן
דער אַנדערער. נאָר אַ דינע װאַנט איז
געווען צווישן די קראַמען. איין קרעמער
האָט געהאַנדלט מיט גרינסן, דער צוויי-
טער קרעמער -- מיט אייל.

איין מאָל אין אַװונט האָט דער הענד-
לער פֿון גרינסן געקוקט אין קראָם פֿון זײַן שכן, דעם הענד-
לער פֿון אייל. זעט ער װוי דער אייל-הענדלער ציילט נאָל-
דענע רענדלעך און לייגט זיי אַרײַן אין אַ רוט טיכל. ער
האָט אַרײַנגעלײנט הונדערט פֿינף און זעכציק רענדלעך.

אַ שלעכטער געדאַנק איז אַרײַן דעם גרינסן-הענדלער
אין קאַפּ. ער איז אַרױס אין גאָס מיט אַ נגעשריי: -- ,ראַ-
טעוועט! מע האָט געגנבֿעט מײַן געלט !"

עס איז נעקומען פּאַליצײי. מע האָט גענומען פֿרעגן,
ווער האָט נעקענט גנבֿענען דאָס געלט. האָט דער הענד"
לער פֿון נדינסן נגעענטפֿער

-- ,איך ווייס ניט. קיינער איז בּײַ מיר אין קראָם
ניט געווען, נאַָכדעם װוי איך האָבּ אויסגעציילט מײַן געלט.
עס זײַנען געווען הונדערט פֿינף און זעכציק רענדלעך און
איך האָבּ זי אײַנגעבּונדן אין אַ רוט טיכל. נאָר מײַן שכן,
דער הענדלער פֿון אייל, איז דאָ געווען".

מען איז אַרײַן צו דעם איילדהענדלער אין קראָם און
מע האָט בּײַ אים געפֿונען הונדערט פֿינם און זעכציק רענד-
לעך, אײַנגעבּונדן אין אַ רוט טיכל.

50

דער אייל-הענדלער האָט זיך געשװאָרן : -- , דאָס איז
מײַן נעלט! איך האָבּ עס ניט געננבֿעם !"

אָבּער מע האָט אים ניט געגלײבּט. איז מען אַװעק
צום ריכטער. אָבּער דער ריכטער האָט ניט געקענט אויס-
געפֿינען װער פֿון די צוויי קרעמערס זאָגט דעם אמת.

אַרײַנלײגן -- אַרײַנגעלײגט | אײַנבּינדן -- אײַנגעבּונדן

פֿראַ גע ס:

1 װאָס האָט געזען דער גרינסן-הענדלער?
2. װאָס פֿאַר אַ שלעכטער געדאנק איז אים אַרײַן אין קאָפּ?
9 װאָס האָט ער געטאָן?
4 וװאָס האָט דער אייל-הענדלער געזאָנט ?
5. פֿאַרװאָס האָט דער ריכטער ניט געוואוסט װאָס צו טאָן?
משפּט, דער 11121 (}סקמפומז) גנבֿענען 41 10 (מ6מ6ש840)

0861טן אויסציילן {מטסס 0}
גרינסן ,)לט אײַנגעבּונדן (מו) קט 4160
אייל 11 געשװאָרן 016ט
הענדלער, דער 204 רענדלעך 48 0013 9016
געדאַנק, דער }טסת}

בּ.

אַלע אין שטאָט האָבּן גערעדט װענן דעם משפּט.
קיינער האָט ניט געוואוסט װוער עס זאַנט דעם אמת : דער
גרינסן-הענדלער אָדער דער אייל-הענדלער ? קליינע קינ-
דער האָבּן אויך געוואוסט פֿון דעם משפּט.

איין מאָל איז דער ריכטער גענאַנגען אין נאָס שפּאַ-
צירן. זעט ער וי ייִדישע קינדער שפּילן זיך. איין ייַנגל זאַנט
צו די חבֿרים : -- , לאָמיר זיך שפּילן אין דעם משפּט צווישן
נרינסן-הענדלער און אייל-הענדלער. איך װעל זײַן דער
ריכטער. צוויי פֿון אײַך װעלן זײַן די קרעמערס און איך װועל
אײַך משפּטן".

51

דער ריכטער האָט זיך אָפּנעשטעלט צו זען וי דער
יַננל וועט משפּטן. דער יינגל, דער ריכטער, האָט זיך אַוועק-
נעזעצט אויף אַ שטיין און די צוויי אַנדערע יַננלעך האָבּן
גענומען ריידן.

-- ,די הונדערט פֿינף און זעכציק רענדלעך האָט דער
אייל-הענדלער געגנפֿעט בּײַ מיר", --- האָם איינער געזאָגט.

-- ,,ניין, איך האָבּ דאָס געלט ניט געננבֿעט", -- האָט
דער צווייטער נעזאָנט. -- , איך האָבּ דאָס נעלט בּאַקומען
פֿאַר מײַן אייל װאָס איך האָבּ פֿאַרקױפֿט".

דער יַנגל װאָס איז געווען דער ריכטער האָט גע-
זאָגט: -- , בּרענגט אַ טאָפּ מיט הייס װאַסער. זאָל מען
| די רענדלעך אַרײַנלײגן אין װאַסער. אוב אױפֿן װאַסער וועלן
זײַן איינעלעך פֿון פֿעטס, איז אַ סימן אַז דאָס געלט איז געווען
בּײַַם איילזהענדלער אין די פֿעטע הענט. הייסט עס אַז עס
איז זײַן געלט. אױבּ עס וועלן ניט זײַן קיין איינגעלעך פֿון
פֿעטס, איז אַ סימן אַז דער אייל-הענדלער האָט דאָס נעלט
געגנבֿעט בּײַַם גרינסן-הענדלער".

דער ריכטער האָט נעהערט די רייד פֿון דעם ייִרישן
ייַנגל. ער האָט זיך זייער דערפֿרײט. אױף מאָרגן האָט ער
ווידער געמשפּט. בּיידע הענדלערס האָבּן ווידער געזאָנט
דאָס זעלבּיקע װאָס פֿריִער. האָט דער ריכטער געהייסן
בּרענגען אַ מאָפּ מיט הייס װאַסער. ער האָט אַרײַנגעלײנם
די רענדלעך אין דעם הייסן װאַסער. אױפֿן װאַסער האָבּן זיך
בּאַװויזן איינעלעך פֿון פֿעטס. האָט דער ריכטער געזאָגט
די מענטשן אַרום ;

-- ,איר זעט איצט אַלע וועמעס געלט עס איו".
אַלע האָבּן פֿאַרשטאַנען אַז דאָס געלט איז דעם אייל-
הענדלערס און אַז דער גרינסן-הענדלער איז אַ ליננער.

52

מע האָט געלױבּט דעם ריכטער פֿאַר זײַן חכמה. אָבּער
דער ריכטער האָט געזאָנט :

2 ,עס אין נים מײַן חכמה, נאַר די החכמה פֿון א קליין
ייִדיש ייַננעלע װאָס האָט מיר נעוויזן וי אַזױ צו געפֿינען
דעם אמת".

(פֿאָלקס-מעשׂה)

משפּט, משפּטן אמת -- ליגן חכם, החכמה

פֿראַנעס:;

1 פֿאַרװאָס האָט דער ריכטער זיך אָפּנעשטעלם צו זען וי ייִָדישעץ
קינדער שפּילן זיך ?

2. פֿאַרװאָס האָבּן די קינדער זיך געשפּילט אין משפּט ?

9. װאָס איז געווען די עצה פֿון דעם קליינעם ייִנגל?

4 װאָס האָט דער ריכמער געטמאַןן?

5 װאָס האָט דער ריכטער געזאָגט, ווען מע האָט אים געלויבּט ?

6 מע דערציילט אַז פֿון דעם ייַנגל איז אױסגעװאַקסן א גרויסער
מענטש. מיינט איר אַז דאָס איז אמת ?

משפּטן 6 10 (מ115006ת) בּאַוויזן זיך קט 5006664

טאָפּ, דער 4 ועמעס 6)טן

סימן, דער 8 (מסת!3) ליגנער, דער זגן|

הייסט עס 8סץסזק 16 ;6205ג 14 לוױבן 6 ס0}

חכמה, די 1ז1900אי (6גתמ/ס88)

| לע =
6 :1

53

מיט שנײי-װײַסע פֿליגל,
אין בּלױי פֿון פֿאַרנאַכט,
איז שבֹּת געקומען

און רו אונדז געבּראַכט,
מיט טריט שטילע-שטילע
אין הויז איז אַרײַן,
געפֿונען שוין גרייטע

די חלות און װײַן,

54

דער שבּת קומט

ז

געפֿונען די בּלומען,
די שטראַליקע ליכט,
דעם שמייכל דעם ליבּן
אויף מאַמעס געזיכט,
בּאגעגנט דעם שבּת
מיט פֿרײד און געזאַנג,
און גליקלעכע, פֿרײַע
מיר זאָגן : א דאַנק,

אַ דאַנק פֿאַרן נחת מיר פֿילן זיך אַלע

פֿון רו און פֿון פֿרידן, וי לײַבלעכע בּרידער.
געבּראַכט האָסטו, שבּת, עס גייט אויף דער חלום,
פֿאַר אונדז און פֿאַר ייִדן, אין האַרצן צעהעלט,
בּאַגעגנט דעם שבֹּת פֿון אײיבּיקן שלום,

מיט ליכט און מיט לידער. פֿון גליק אויף דער וועלט,

פֿאַרנאַכט, דער 6662 געאַנג 8 510818,3

רו, די 4 דאַנק, דער 5 10
שטראַליק 1201 פֿרידן, דער 00
בּאַנעגענען 1064 10 לײַבלעכע בּרידער 101068ט 010060

גליק, דאָס פצסחו1קקתח

יוסף דער שבּת- היטער

א.

ײַ אַ רײַכן פּריץ האָט אַמאָל געוואוינט
אַן אַרעמער ייָד יוסף. יופף האָט געאַר"
בּעט בּײַ דעם פּריץ װאָס איז געווען
זייער אַ שלעכטער. פֿון פֿרימאַרנן בּיז
שפּעט בּײַנאַכט האָט יוסף געהאָרעװעם
און דער פּריץ פֿלענט אים אַפּנאָרן בּײַם
בּאַצאָלן.

אָט דער אַרעמער ייד האָט נעטרײַ אָפּנעהיט שבֹּת.
אַ נאַנצע װאָך פֿלעגט יוסף און זײַן הויזגעזינד עסן נאָר בּרויט
ימיט װאַסער, אָבּער אויף שבּת פֿלענט ער אַנגרײיטן פֿיש
מיט פֿלייש. שבּת האָט ער זיך אָנגעטאַן אין שיינע קליי-
דער. דערפֿאַר האָט מען אים אַ נאָמען געגעבּן : יוסף דער
שבּת-היטער.

יוסםף האָט געטרײַ געדינט דעם פּריץ און דער פּריץ איז
רײַכער און רײַכער געװאָרן פֿון טאָג צו טאָג.

55

אָפּהיטן שבּת אָנגרײטן אױיף שבּת

פֿואַנעס:
1 מיט װאָס איז דער פּריץ געווען א שלעכטער?
2 פֿאַרװאָס האָט מען יוספֿן גערופֿן דער שבּת-היטער ?
8. פֿאַרװאָס איז דער פּריץ געװאָרן רײַכער פֿון טאָג צו טאָג ?

דיטער, דער /6טח0056 האָרעווען 77 10 ,1011 0}
שייץ, דער /200160028 (001119) אָפּהיטן 005616 10
12400067 הויזגעזינד /111ת12 ,560010טסת

ב3.

אַמאָל חלומט זיך דעם פּריץ: אַן אַלטער מאַן מיט אַ
לאַנגער נרויער בּאָרד קומט אַרײַן אין פּאַלאַץ. ער קומט
צו צום פּריץ און שרײַט אויף אים : -- , פֿאַרװאָס מוז יוסף
אַװױ שווער אַרבּעטן ? פֿאַרװאָס נאַרסטן אים אָפּ בּײַם בּאַ-
צאָלן ? דו בּיסט רײַך, װײַל יופף אַרבּעט פֿאַר דיר. מיט
דער צײַט װעט דײַן נאַנץ פֿאַרמעגן געהערן יוספֿן".

דער פּריץ האָט זיך אױפֿנעכאַפּט פֿון שלאָף אַ דער-
שראָקענער. וי זאָל איך ראַטעװען מײַן פֿאַרמעגן פֿון דעם
ייִדנס הענט ? -- האָם ער לאַנג געמראַכט. צום סוף האָט
ער בּאַשלאָסן : איך װעל פֿאַרקױפֿן מײַנע פֿעלדער און פֿאַר
דעם געלט װעל איך קױפֿן אַ טײַערן שטיין. דעם שטיין
װעל איך שוין אויסהיטן פֿון דעם ייִדנט הענט.

נעמראַכט און נעמאָן. דער פּריץ האָט אַלץ פֿאַרקױפֿט
און פֿאַר דעם געלט האָט ער נגעקױפֿט אַ טײַערן דימענט.
דעם דימענט האָט ער אַרײַנגענײט אין זײַן היטל. איצט וועט
שוין יוסם אַ בּיסל װאַרטן, בּיו ער וועט קומען צו מײַן פֿאַר-
מעגן -- האָט דער פּריץ געטראַכט.

חלום עס חלומט זיך מיר | נייען, אײַננייען

56

פֿראַנעס:
1 װאָס פֿאַר אַ חלום האָט דער פּריץ געזען ?
2. האָט ער געטראַכט צו ווערן בּעסער צו יוספֿןן?
3 ואס האָט דער פּריץ געטאָן?

חלומען זיך 1ז4162 0}

פֿאַרומעגן 8סט ,ץ}זסמסזקן

דערשראָקענער 64 ,1118016060

אויסהיטן 4160

אײַננייען 0 811104 10 ,מ} 566 10
3

דער פּריץ איז איין מאָל גענאַננען איבּער אַ בּריק. האָט
אַ בּלאָז נעטאָן אַ שטאַרקער ווינט און האָט אים אַראַפּנעריסן
דאָס היטל פֿון קאָפּ. דאָס היטל איז אַרײַננגעפֿאַלן אין טײַך.
אַ גרויספער פֿיש האָט אײַנגעשלוננען דעם טײַערן שטיין.
אַ פֿישער האָט נעכאַפּט דעם פֿיש.

דער פֿישער האָט דעם פֿיש נעבּראַכט אין שטאָט צו
פֿאַרקױפֿן. קיינער האָט אים ניט נגעװאַלט קױפֿן, װײַל דער
פֿישער האָט געבּעטן פֿאַרן פֿיש אַ סך נעלט. דערמאַנט
זיך דער פֿישער אַז עס איז דאָ אַ ייָד װאָס קארנט ניט קיין
נעלט אויף צו קױפֿן פֿיש אויף שבּת. איז ער צו אים אַוֶועק.

יוסף האָט געקױפֿט דעם פֿיש. אַז מע האָט דעם פֿישׁ
נעמאַכט אױיף שבּת, האָט מען אין אים געפֿונען דעם דימענט.

נאָך שבּת האָט יוסף פֿאַרקױפֿט דעם טײַערן שמיין
און איז געװאָרן זייער אַ רײַכער מענטש.

(פֿאָלקס-מעשׂה)

פֿראַנעס:
1 װאָס איז געשען מיטן טײַערן שטיין װאָס דער פּריץ האָט געקױפֿט ?
.2‏ װאָס איז געשען מיטן פֿיש װאָס האָט אײַנגעשלונגען דעם טײַערן
שמיין ?

5 פֿאַרװאָס איז יוסף בּאַלױנט געװאָרן?

4 איז דאָ יושר אין דער מעשׂה ?
אַראָפּנעריסן 44 1016
אײַנגעשלונגען (מט) 5602110666

קאַרגט ניט 06 }01 6069 ,ע11661 906003

51

אַ מעשה מיט אַ מטבע

א.

עס איז פֿרײַטיק-צונאַכט. דער אָרעמער חיים גייט
אַהיים פֿון שול. אױפֿן וועג זעט ער, עס לינט אַ מטבּע.

חיים האָט זיך זייער דערפֿרײט. ער האָט זיך אָבּער
נלײַך דערמאַנט: עס איז דאַך שבּת. און שבּת טאָר מען
ניט טראַנן קיין נעלט. טראַכט ער: אַ מזל פֿון אַן אָרעמאַן !
ווען איך געפֿין די מטבּע אַ בּיסל פֿריִער, װאָלט איך געקענט
קױפֿן װײַן אוים שבּת אָדער אַ שיינע װײַסע חלה. איז חיים
געגאַנגען אַהיים. אין דער חיים איז ניט געווען קיין װײַן,
אין דער היים איז ניט נעווען קיין חלה. חיים איז געווען אַ
נרויסער אָרעמאַן.

שבּת אין דער פֿרי, אױפֿן װועג אין שול, טראַכט חיים:
מע דאַרף אַ קוק טאַן, צי די מטבּע לינט נאָך וואו זי איז
נעלעגן נעכטן. ער קומט צום אָרט און... וואונדער איבּער
וואונדער! -- אַנשטאָט דער קופּערנער מטבּע לינט אַ זיל-
בּערנע.

-- , דאָס הייסט אַ מול", -- רעדט דער אָרעמאַן צו זיך
אַלײין, -- ,אַ זילבּערנע מטבּע!" -- אָבּער ער טראַכט:
אפֿשר וויל נאָט מיך אױיספּרואװן. ליינט ער אַרײַן די הענט
אין די קעשענעס און גייט אַװעק אין שול דאַװנען.

פֿראַ גנע ס:
1 וי האָט אויסגעזען דער שבּת בּײַ חיימען אין דער היים ?
פֿאַרװאָס האָט חיים ניט אױפֿגעהױבּן די מטבּע, ווען ער איז געגאַנגען
פֿון שול ?

3 װאָס האָט חיים געטראַכט, ווען ער האָט אַנשטאָט דער קופּערנער
מטבּע געזען אַ זילבּערנץ?

מטבּע, מטבּעות (05ץ212106 ,2106/6ג0) אָרעמאַן, דער תגמז זססע
0105 וואונדער איבּערס2016ז1ח 281621

פֿרײטיק-צונאַכט טס /ג14זין וואונדער

חיים (מז1ץ-402 ) אַנשטאָט 10

שול, די סטססת,סעץ: אוספרואון 4טס ץז} ס}

מזל, דאָס 4 (!0122) 166 10

58

בּ.

נאָכן דאַװנען נייט חיים אַהים. ער איז זיכער אַז די
מטבּע איז שוין ניטאָ. װוער וועט לאָזן ליגן אויף דער ערד א
זילבּערנע מטבּע ? ער קומט צום אָרט. יאָ, די ממבּע לינט.
אָבּער וואונדער איבּער וואונדער! אַנשטאָט דער קופּער-
נער מטבּע פֿון נעכטן, אַנשטאָט דער זילבּערנער מטבּע
פֿון פֿריִער -- לינט נאָר אַ גאַלדענע מטבּע.

חיים זעט שוין אין די געדאַנקען די אַלע גוטע זאַכן
װאָס ער קען קױפֿן פֿאַר אַ גאָלדענער מטבּע. ער בּיינט
זיך אײַן און װויל שוין אױפֿהײבּן די מטבּע. די ממבּע איז
שוין בּאַלד אין זײַנע פֿינגער. אָבּער -- עס איז דאָך שבּת.
און דער אָרעמאַן גייט אַהיים מים ליידיקע הענט.

איך בִּין זיכער גאָלדן, זילבּערן, קופּערן

פראַ גנע ס:
1 ווען האָט חיים געזען אַז די מטבּע איז אַ גאָלדענע ?
2 | װאָס װאָלט חיים געקענט קױפֿן פֿאַר אַ גאָלדענער מטבּץ?
2 איז חיימען געווען גרינג צו גיין אַהחיים מיט ליידיקע הענט ?

זיכער 6 ,0911176ן

געדאַנק, געדאַנקען ת10128102110 ,}080סת}

אײַנבּײיגן זיך (מ6ש60) 2604 ס}
ג

בײַטאָג גייט דער אָרעמער חיים אין שול שוין מיט אַן
אַנדער וועג. ער האָט מורא, ער װעט ניט קענען אוסהאַלטן,
ער װועט אױפֿהײבּן די מטבּע.

אָבּער דערנאָך טראַכט ער: איך װעל ניט אױפֿהײבּן.
איך װעל נאָר אַ קוק טאָן. קוקן קען מען דאָך. קוקן איז ניט
קיין עבֿירה. קומט ער צו דעם זעלבּיקן אָרט... אָבּער וואונ-
דער איבּער וואונדער ! אַנשטאָט איין-איינציקער ממבּע
ליגן פֿאַר אים אַ סך נאָלרענע מטבּעות.

ער קען די אייגענע אויגן ניט גלייבּן. אַזױ פֿיל געלם

59

װאָלט געווען גענוג צו לעבּן דרײַ אָדער פֿיר װאָכן. און ער
ווייס אַז ווען דעד שבּת ענדיקט זיך, איז אַפֿילו קיין אָרעמער
מאָלצײַט ניטאָ. ער בּיינט זיך אײַן, אָבּער נלײַך נייט אים
דורך אַ געדאַנק: דאָס איו אַ שפּיצל פֿון שׂטן. ניין, איך
על די נאָלדענגע מטבּעות ניט אױפֿהײבן.

עס איז אַן עבֿירה עס אי ניט קיין עבֿירה

פֿראַגעס:

פֿאַרװאָס האָט חיים געװאָלט גיין בּײַטאָג אין שול מיט אַן אַנדער
וועג ?
האָט ער דאָס מאָל אויך אױסגעהאַלטן ?
װאָס האָט חיים געטראַכט?
- = אוסהאַלטן 0341 8014 40 ,680016 10 ,0621 10
עבֿירה, די 8 ,ת112058109510 (6/616ט2)

שפּיצל, דאָס 114
שׂטן, דער 8 /0671 (9010)

ס טס

ד

ווען עס איז שוין געווען אויס שבּת, האָט חיים גאָרניט
געװאָלט מער קומען צו דעם אָרט וואו עס זײַנען פֿריִער גע
לעגן די נאָלדענע מטבּעות. ער האָט זיך נעטראַכט: דעם
נאַנצן שבּת האָט דער שטן זיך גערייצט מיט אים. דאָרטן
איז קיין זאַך ניטאָ. אָבּער... װאָס קען שאַטן אַ קוק צן
טאָן ?

חיים קומט צו צום אָרט און... וואונדער איבּער וואונ-
דער ! פֿאַר זײַנע אוינן זעט ער אַ בּערגעלע מיט גאָלדענע
מטבּעות.

ער בּיינט זיך אײַן. ער האַלט די נאָלדענע מטבּעות
אין די הענט. ער פֿילט אָן די קעשענעס מיט נאָלד. דער-
נאַך איז ער אַװועק אין אַ קראָם און געקױפֿט פֿאַר איין מטבּע
װײַן אויף הבֿדלה, בּרויט, הערינג און אַלץ װאָס עס ווילט זיך
אים.

60

יענע נאַכט איז בּײַ דעם אַרעמען חיימען אין דער היים
געווען אַ פֿרײלעכע סעודה. פֿון יענעם טאָג אָן האָט אים
גאָרניט געפֿעלט. ווען עם איז געקומען שבּת, איז שטענדיק
געווען בּײַ חיימען אין דער היים װײַן און חלה, און פֿיש
און פֿלײש. חיים האָט שטענדיק בּאַנעגנט שבּת וי אַ חתן
בּאַנעגנט זײַן כּלה.

(לויט ש. י. עגנון)

אויס שבּת הבֿדלה חתן-כּלה

פֿ ראַ גע ס:
1. װאָס האָט חיים געטראכט, ווען עס איז שוין געווען אוים שבּת ?
2 װאָס האָט עֶר איצט געטאַן מיט די ממבּעות ?
3 וי האָט איצט אויסגעזען דער שבּת בּײַ חיימען אין דער היים ?

רייצן זיך 6 10

שאַטן גזזגת ס}

הבֿדלה, די 106 21 26060101008 (2474016)
0 52002608 106 01 0000119100ס
-0668 106 תתס}1 14 96021216

.4295
פֿעלן 9 10 ,1201:108 6 10
חתן, דער 1ז211068100 (8058)

61

דער פידשט און דער יד
א.

אַמאָל האָט אין האָלאַנד געוואוינט אַ רײַכער ייָר. ער
איז געווען אַ גרויסער סוחר פֿון טעפּעכער. איין פֿרײַטיק-
צונאכט איז דער יד געזעסן מיט דער משפּחה בּײִַם טיש
און האָט געגעסן דעם שבּתדיקן מאָלצײַט. פּלוצלינג הערן
זי אַ קלאַפּ אין מיר און עס איז אַרײַנגעקומען אַ דינער פֿון
פֿירשט.

דער דינער האָט געזאָגט: -- ,עס זײַנען צום פֿירשט
איצט געקומען אַ סך גרויסע לײַט פֿון לאַנד. ער וויל זי געבּן
מתנות. ער וויל זיי געבּן טעפּעכער, װאָס נאָר איר האָט
צו פֿאַרקױפֿן. בּעט דער פֿירשט, איר זאָלט מיט די טעפּע-
כער גלײַך קומען צו אים אין פּאַלאַץ".

-- ,,הײַנט איז בּײַ אונדז ײָדן שבּת", -- האָט דער
ייָר געענטפֿערט, -- ,זאָל דער פֿירשט װאַרטן בּיז מאָרגן
אַוונט".

-- , װאָס איז דאָס פֿאַר אַן ענטפֿער ?" -- זאָגט דער
דינער, -- ,, דער פֿירשט דאַרף די טעפּעכער הײַנט. ער
װויל ניט װאַרטן בּיז מאָרגן".

-- ,און איך קען ניט הײַנט. עס איז שבּת", -- ענט"
פֿערט פֿעסט דער פֿרומער ייָד, -- ,זאָל דער פֿירשט מיר
מוחל זײַן".

סוחר---פוחרים | שבּתדיקער מאָלצײַט מוחל זײַן

פֿואַנעס:
1 װאָס איז געשען, ווען דער סוחר פֿון טעפּעכער איז געזעסן בּײַם
שבּתדיקן טיש ?
2. װאָס האָט דער סוחר געענטפֿערט דעם דינער?
3 פֿאַרװאָס האָט דער סוחר אַזױ געענטפֿערט? האָט ער דען ניט
געװאָלט פֿאַרקױפֿן טעפּעכער ?

פֿירשט, דער 016 טעפּעך, טעפּעכער (5)טז
סוחר, דער 1,ססעח' (ז501406) קלאַפּ, דער פתגס

62

ב.
דער דינער איז אַװעק. אין אַ קורצער צײַט איז ער
װידער געקומען. דאָס מאָל איז ער געקומען מיט אַ בּריוו
פֿון פֿירשט. אין דעם בּריוו האָט דער פֿירשט געשריבּן: --
;איך דאַרף די טעפּעכער הײַנט אָװנט. איך קען זי בּײַ
קיין אַנדערן ניט קריגן. איך װעל צאָלן צוויי אָדער דרײַ
מאָל אַזױ פֿיל װיפֿל די טעפּעכער זײַנען ווערט. אױיבּ דן
פֿאָלנסט ניט, װעט עס דיר קיין טופֿה ניט טאָן. בּאַמראַכט
זיך װאָס דו מוסט".
דער פֿרומער סוחר האָט איבּערגעלייענט דעם בּריוו
און געענטפֿערט דעם דינער:
-- , זאָג דעם פֿירשט אַזױ: ער איז טאַקע אַ הויכער
האַר, אָבּער עס איז דאָ אַ העכערער פֿון אים. און אים מוז
איך דינען. און ער האָט אָנגעזאָגט אַז מע מוז היטן שבּת".

אַנזאָגן איבּערלייענען
דאָס װעט דיר קיין מובֿה ניט מאַן

פֿראַגעס:

1 װאָס איז געווען אין דעם בּריוו פֿון פֿירשט ?

2 - פֿאַרװאָס האָט דער פֿירשט געשריבּן אַז עס װעט דעם ייִדן קיין
טובֿה ניט טאָן, אויבּ עֶר פֿאָלגט ניט ?

װאָס איז געווען איצט דעם ייִדנס ענטפֿער ?

ווערט 04סט איבּערלייענען 404 ס0}
טובֿה, די זסט14 (סט1}01) האַר 7 /1010
עס וװועט דיר 04 06 וא 16 דינען 56146 10
קיין טובֿה ניט טאָן טסץ זס} אָנזאָגן 6014 10
היטן 00936166 ס0}

3

שבּת-צונאַכט איז ווידער געקומען דער דינער און גע-
רופֿן דעם ייד צום פֿירשט אין פּאַלאַץ. די פֿרױ און די קינדער

63

האָבּן זיך זייער דערשראַקן. דער יָר איז אָבּער רואיק אַװעק
אין פּאַלאַץ. דער פֿירשט איז אים אַרױס אַנטקעגן און האָט
אים זייער פֿרײַנדלעך בּאַנריפט. דער יָד האָט זיך זייער
געוואונדערט װאָס דער פֿירשט איז אַזוי פֿרײַנדלעך. און
דער פֿירשט האָט דערציילט :

-- , בּײַ מיר איז געווען מײַנער אַ נוטער פֿרײַנד. איין
מאָג זאַנט צו מיר מײַן פֿרײַנד, אַז מע קען ייָרן ניט געטרויען.
ייָדן מוען אַלץ פֿאַר נעלט. איך האָבּ געלאַכט פֿון אים
און נעזאַגט: ער איז ניט נערעכט. האָט ער מיר געענט-
פֿערט: -- 'פּרואוו אַליין אויס אַ ייָדן, וועסטו זען אַז אַ ייָד
טוט אַלץ פֿאַר נעלט'.

-- נו, איך האָבּ דיך אױיסגעפּרואװוט. איך בּין זייער
צופֿרידן װאָס איך קען איצט זאָנן מײַן פֿרײַנד, װוי נים גע-
רעכט ער איז".

דער פֿירשט און דער ייַד זײַנען נעװאָרן פֿון דעמאָלט אָן

נוטע פֿרײַנד.
(פֿאָלקס-מעשׂה)

פֿרײַטיק-צונאַכט, שבּת-צונאַכט
דערשרעקן זיך, דערשראָקן זיך

קאאטאטטטעקטסטאטנטאאטאוטוסומומומון
{ טעג הא |

פֿראַגעס:
1 פֿאַרװאָס האָכּן זיך דערשראָקן די פֿרױ און די קינדער פֿון דעם סוחר,
ווען מע האָט אים ווידער גערופֿן אין פּאַלאַץ }
2. פֿאַרװאָס האָט דער סוחר זיך געוואונדערט ?

2 וי האָט דער פֿירשט דערקלערט די נאַנצע זאך ?

4 פֿאַרװאָס איז דער פֿירשט געװאָרן דעם ייִדנס פֿרײַנד?
שבת-צונאַכט 62 /5240142
אַרױס אנטקעגן גזות +1066 10 004 0216
געטרויען 134 10
דעמאָלט מסמ}
פֿון דעמאָלט אָן 160 9106

די ייִָדישע שול

ניט הויך איז דער בּנין,

מיט רײַכקײט ניט פֿול --
דאָך לעבּעדיק, פֿרײלעך
די ייִדישע שול.

ווען אַנדערע שולן
שוין זײַנען פֿאַרמאַכט,
די ייִדישע שול ערשט
צום לעבּן דערװאַכט,

מיט ליבּע און פֿרײד,
מיט געזאַנג קומען דאָרט
קינדער זיך לערנען

דאָס ייִדישע װאָרט,

בּנין, דער טס (מסעמנט)

רײַסקײט 15
לעבּעדיק ש61ט1ן ,1116 01 111ט}
ערשט שסת 54טן ,שסם {{םס
דערװואַכן 6טג 10
ליבּע, די 1066
פֿאַרחלומט 4162
געשיכטע, די שזס1

די אויגן, זי קוקן

פֿאַרחלומט און קלוג
בּײַ פּרץ-געשיכטעס,
בּײַ לידער פֿון פֿרוג,

בּײַ ראַזענפֿעלד, בּיאַליק
שטײַגט הויך דאָס געזאַנג,
װי דורות מיט דורות

זיך טרעפֿן אין גאַנג,

בּײַ שלום-עליכם

צעװאַקסט זיך די פֿרײד,
עס פֿרישט און עס מונטערט
די ייִדישע רייד,

(אַבֿרהם רייזען)

שטײַגן 6 10
דור, דורות (407169 ,ז40)
(5) 0ס96061211
גאַנג, דער ץעג ,001156
צעװואַקסן זיך 1201017 שסזם 10
פֿרישן 68 10 ,מ6ט11ת6 ס}

מונטערן 1850116 10 ,680001296 0}
46 ס}

65

אַבֿרהם רייזען צו נאַסט אין
אַ יִדישער שול

א.

איך בּין געווען אַ לערער אין אַ ייִדישער שול אין אַ
װײַטער און אַ קליינער שטאָט פֿון קאַנאַדע.

איין מאָל האָבּן מיר געמאַכט אַ יום-טובֿ אין שול און
מיר האָבּן בּאַשלאָסן : מיר װועלן פֿאַרבּעטן צום יום-טובֿ
אַ ייִדישן שרײַבּער פֿון ניודיאָרק. מיר האָבּן געװאָלט אַז די
קינדער און זייערע עלטערן זאָלן זען אַ ייִדישן. שרײַבּער
װאָס זיי לערנען זײַנע לידער אָדער זײַנע דערציילונגען.

האַבּן די זיידעס און די בּאָבּעס געזאָגט :

-- , לאַמיר פֿאַרבּעטן אַ שרײַבּער, װאָס מיר פֿלענן
זיננען זײַנע לידער, ווען מיר זײַנען נאָך געווען יונג".

האַבּן די טאַטעס און די מאַמעס געזאָנט:

-- , לאָמיר פֿאַרבּעטן אַ שרײַבּער, װאָס אַלע האָבּן
אים לֵיבּ און װאָס אַפֿילו מיר ווייסן וועגן אים".

האָבּן די קינדער געזאָגט:

-- , לאָמיר פֿאַרבּעטן אַ שרײַבּער, װאָס מיר לערנען
זײַנע מעשׂות און לידער אין שול".

האָבּ איך, דער לערער, אַװױ געזאָנט:

|-- ,אַ ייִדישער שרײַבּער, װאָס די זיידעס און די בּאָ-
בעס האָבּן נאָך אין זייערע יונגע יאָרן געזונגען זײַנע לידער;
אַ ייִדישער שרײַבּער, װאָס אַלע האָבּן אים ליבּ און װאָס
אונדזערע עלטערן קענען אים; אַ ייִדישער שרײַבּער, װאָס
די קינדער לערנען זײַנע לידער און זײַנע מעשות"...

-- , איז אַבֿרהם רייזען!" -- האָבּן אַלע אױסגערופֿן.

האָט מען געשריבּן אַ בּריוו צו אַבֿרהם רייזען און אים
פֿאַרבּעטן, ער זאָל קומען און זײַן אַ גאַסט אין דעם קליי-
נעם און װײַטן שטעטל פֿון קאַנאַדע.

66

פ ר אַ גע ס:
1 װאָס פֿאַר אַ גאַסט האָבּן געװאָלט פֿאַרבּעטן די זיידעם און די בּאַבּץס?
2 װאָס פֿאַר אַ נאַסט האָבּן געװאָלט פֿאַרכּעטן די טאַטעס און די

מאַמעס ?
8 װאָס פֿאַר 8 גאַסט האָבּן געװאָלט די קינדער ?
צו גאַסט טל 2 תס
פֿאַרבּעטן 146 ס0}

ב.
אַבֿרהם רייזען איז געקומען. עס איז געווען אַ יום-
טוב פֿאַר גרויס און פֿאַר קליין.
די זיידעס און די בּאָבּעס, די טאַטעס און די מאַמעס
און די קינדער פֿון דער שול האַָבּן אַלע געזוננען אַבֿרהם
רייזענס לידער און האָבּן געענדיקט זיננען מיט דעם שיינעם
ליד פֿון האַפֿענונג :
און זאָל װוי װײַט
נאָך זײַן די צײַט
פֿון ליבּע און פֿון שלום ..,
די קינדער האָבּן דעקלאַמירט אַבֿרהם רייזענס לידער
װאָס מע האָט נעלערנט אין שול. מע האָט אויך דעקלאַמירט
די פּאַעמע:
ניט הויך איז דער בּנין,
מיט רײַכקײט ניט פֿול,
דאָך לעבּעדיק, פֿרײלעך
די ייִדישע שול,
דערנאָך האָט מען ווידער געזוננען אַבֿרהם רייזענס
לידער. די קינדער האָבּן זייער ליבּ די לידער פֿון פּסח:
שווימט דאָס קעסטל אױפֿן טײַך,
אױפֿן גרויסן ניל..,
און דאָס ליך :
זאָג, מאַראַן, דו בּרודער מײַנער..,
אַלע האָבּן די לידער געזונגען זייער שיין.
אַבֿרהם רייזען איז געזעסן מיט אַ ליבּן שמייכל אױפֿן

67

פּנים. זײַנע ליפן האָבּן שטיל געזאָגט אַלע ווערטער פֿון
די לידער װאָס מע האָט געזוננען. שפּעטער האָט ער גע-
רעדט צו די זיידעס און די בּאָבּעס, צו די טאַטעס און די
מאַמעס און צו די קינדער פֿון דער שול. ווען ער האָט געענ-
דיקט רערן, האָט ער געלייענט אַ ליד װאָס ער האָט אָנגע-
שריבּן פֿאַר די קינדער פֿון דער שול. דאָס ליד הייסט ‏

,ײַדישע אותיות". אָט איז דאָס ליד:

עס װעלן זיך ציען

אין דורות אַרײַן

די אותיות װאָס גליען
מיט פֿרײד און מיט שײַן

די וערטער -- זי זינגען
פֿון טיפֿסטן געמיט,

זיי שאַלן און קלינגען
אין בּוך און אין ליד,

די ייִדישע שולן,

מיט מי אױפֿגעשטעלט,
זיי װעלן פֿאַרפֿולן

די פֿרײד אויף דער וװועלט,

זיי װעלן פֿאַרבּינדן
אַ דור מיט אַ דור
און פֿײַערלעך צינדן
אין אייגעלעך קלאָר,

אַבֿרחם רייזען האָט געענדיקט לייענען דאָס נײַע שיי"
נע ליד. מיר אַלע האָבּן געפֿילט אַז דאָס האָט ער, אונדזער
גרויסער שרײַבּער, פֿאַרבּונדן אַ דור מיט אַ דור.

דור, דורות

אות, אותיות

(יאָסל מלאָטעק)

זינגען ---געזונגען

פֿוהאַנעס:
1 װאָס זײַנען די ערשטע ווערטער פֿון אַבֿדהם רייזענס ליד פֿון האָי

פֿענונג ?

2. װאָס זײַנען די ערשטע ווערטער פֿון אַכֿרהם רייזענס ליד וועגן דער

ייידישער שול ?

8. װאָס זײַנען די לעצטע פֿיר שורות פֿון דעם ליד ,ייִדישץ אותיות"?
4 ואָס הייסט עס --- , פֿאַרבּינדן אַ דור מיט אַ דור" ?
8 װאָס פֿאַר א מענטש איז געווען אַכֿרהם רייזען?

האָפֿענונג, די 2006
דעקלאַמירן 6 10
גליֶען שס1ם 10
שײַן, די 106
געמיט 5111

8

שאַלן 08ט0פ 60
מי, די 1011
פֿאַרפֿולן 6 מנתסס 10
פֿאַרבּינדן 61 0תנט ס0}
פֿאַרבּונדן 71 0מטסט

חנהלעס טאַטע

אַ לערער דערציילט :

עס האָט גערעגנט און עס האָט געבּלאָון אַ שטאַרקעד
ווינט. איך האָבּ אָנגעטאָן אַ רענן-מאַנטל, נענומען אַ שי"
רעם און אַװעק אין שול. ווען איך בּין אַרױס אין דרויסן, האָבּ
איך געעפֿנט דעם שירעם. אַבּער דער ווינט האָט צעבּראָכן
דעם שירעם. דער רעגן האָט נעשמיסן אין פּנים אַרײַן. עס
איז געווען שווער צו גיין. איך בּין געװאָרן נאָס בּיזן בּיין.

עס איז מיר נעווען ניט גרינג צו קומען בּיו צו דער
שול. אין ערשטן צימער וואו מע גייט אַרײַן פֿון נאָס איז
נעשטאַנען מײַן שילערין חנהלע, דאָס אַרעמע מיידעלע חנה-
לע, װאָס איז אַלע מאָל גענאַננען אין צעריסענע שיך. זי
איז נעשטאַנען און האָם געציטערט פֿון קעלט. איך האָבּ
געװאַלט זי פֿרענן פֿאַרװאָס זי איז ניט אַרױף אין קלאָס-צי-
מער, וואו עס איז װאָרעם.

אָבּער איך האָבּ דערזען װוי איר טאַטע לױפֿט אין נאַס.
ער לױפֿט גיך, די שיך זײַנען צעריסן, דאָס רעקל איז צעריסן.
אױפֿן קאָפּ האָט ער נעטראָנן אַ זאק. דער ייד איז נעווען
נאָס בּיזן בּיין. עס איז אויף אים נישט געווען קיין טרוקענער
פֿאָדעם. |

ער איז אַרײַנגעלאָפֿן אין שול. ער האָט אַרױסנענומען
פֿון הינטער זײַן העמד אַ דין פּעקעלע און געזאַנט מיט פֿרײיר
צו הנהלען :

-- ,נאַ,;קינד מײַנס, איך האָבּ געהאַלטן װאָרט !"

געזאַנט די פּאַר ווערטער, האָט ער 6 כאַפּ גנעמאָן דאָס
דינע מיירעלע, זי אױפֿנעהױבּן, זי אַ קוש געמאַן און איז
אַרױסגעלאָפֿן.

חנהלע איז צו מיר צונעקומען א פֿרײלעכע, אַ צו-
פֿרירענע :

69

-- ,איר זעט, לערער, איך האָבּ שוין דאָס נײַע בּיכל.
מײַן מאַטע האָט עס מיר געקױפֿט".

איך בּין געבּליבּן שטיין אַ צעטומלטער. יאַ, נעכטן
האָבּ איך אָנגעזאָגט די קינדער, אַז זי מוזן בּרעננען דאָס נײַע
לערנבּיכל אין קלאַס. חנהלעס טאַטע, אַן אָרעמער היטער
בּײַ אַ נײַעם בּנין, איז אַװעק אין מיטן טאָג פֿון זײַן אַרבּעם
און איז געלאַפֿן אין רענן און ווינט קױפֿן אַ ייִדיש בּיכל פֿאַר
זײַן קינד. |

איך האָבּ אַנגענומען חנהלען בּײַ דער האַנט און גע-
זאָנט צו איר נאָר צוויי ווערטער :

-- , קום, חנהלע !"

מער האָבּ איך ניט געקענט זאָנן, װײַל עס האָט מיך
געשטיקט צו וויינען.

(לויט דניאל פּערסקי)

אַרײַנגעלאָפֿן ---אַרױסנעלאָפֿן
גענומען, אָנגענומען, אַרױסגענומען

פֿראַנעס:

װאָס פֿאַר א וועטער איז געווען אין דרויסן ?

ווער איז געווען חנהלע? ווער איז געווען איר טאַטץ?

װאַס האָט חנהלעס טאַטע איר צוגעזאָגט?

איז אים געווען גרינג צו האַלטן װאָרט ?

האָט חנהלעס טאַטע טײַער געהאַלטן די ייִדישע שול? פֿון װאַנען
ווייסן מיר עס ?

6 פֿאַרװאָס האָבּן טרערן גענומען שטיקן דעם לערער?

+} פא טס 8ז הס

געשמיסן 6ססקותאי ,145066 אַרױסגעלאָפֿן 1 מגז
צעריסן מזס! אױפֿגעהױבּן קט 104646ק
טרוקן ץעז צעטמלט 00166:
אַרײַנגעלאָפֿן תו מגז שטיקן 046 10

0

משהלע קאַפּיטאַן

א.

ען משהלע איז געקומען אין שולהויף,
רײַטנדיק אויף זײַן בּרוין פֿערדל, זײַנען
אַלע קינדער אים געלאַפֿן אַנטקענן.

-- , בּרוד-הבּא, משהלע איז דאָ. װאָס

===2) פֿאַר אַ נאַסט !"

ושהלע איז אַראָפּ פֿון פֿערדל, און זײַן חכֿ-ר בּערעל
האָט עס אַ נעם געמאָן און עס צוגעבּונדן צו אַ בּוים.

משהלע איז געשטאַנען אַ שײַנענדיקער, אַ גליקלע-
כער. אַלע חבֿרים און חבֿרטעס אַרום אים. משהלע איז דאָך
אין די פּאָר װאָכן װאַקאַציע געווען אין בּוענאָס-אײַרעס. אַלע
קינדער האָבּן געװאָלט וויסן װי עס זעם אויס די גרויסע

שטאָט, װאָס עס טוט זיך אין דער נר!יסער שטאָט.

-- , לאָמיר זיך אַװעקזעצן אױף די טרעפּ פֿון דער
שול און משהלע וועט אונדז דערציילן פֿון אַלצדינג".
-- ,גערעכט, טאַקע גערעכמ !"

אַלע קינדער האָבּן זיך אַװעקגעזעצט, משהלע אין
מיטן און ער האָט גענומען דערציילן. ער האָט גערעדם
ווענן די גרויסע נאַסן, די הויכע הײַוער, די שיינע קראַמען..

-- ,נו, און אַ שול, אַ ייִדישע שול האָסטו געזען?" --
האָט דודל, דער עלטסטער, געפֿרענט. -- ,דערצייל אונדז
בּעסער װוי עס זעט אויס אין בּוענאָס-אײַרעס אַ יידישע שול,
געוויס מיט עטלעכע קלאַסן, ייַנגערע קינדער אין איין קלאַס,
עלטערע אין אַנדערע קלאַסן, ניט װי מיר דאַ אַלע אינאיי-
נעם, קליין און גרוים".

-- ,יאָ. מײַנע שוועסטער-קינדער האָבּן מיך געפֿירט
אין דער שול וואו זיי לערנען זיך. קינדער !" -- און משהלע

11

האָט פֿאַרמאַכט די אוינן כּדי ער זאָל ווידער דערזען דעם
שיינעם בּנין פֿון דער שול.

-- , קינדער, אַזאַ גרויסע שול! מיט אַזױ פֿיל קלאַסן !
אומעטום מיט ייִדישע אױפֿשריפֿטן אויף די ווענט. און בּי"
כער, בּיכער! און אַזאַ גרויסער פֿרײַער הויף !"

און משחלע האָט װײַטער דערציילט:

-- ;אַלע זײַנען געווען נוט צו מיר. פֿון אַלע זײַטן ;
שלום-עליכם, שלום-עליכם".

-- , און װיפֿל קינדער", -- פֿרעגט דורל, דיה ,לערנען
זיך דאָרטן ? אַ פּאָר הונדערט ?"

-- ,אַ פּאָר הונדערט ? און מער קענסטו ניט ציילן ?
און איך זאָנ אפֿשר אַ טױזנט! און װוי שיין די קינדער מאַרשירן
אַרײַן אין די קלאַסן. און וי שיין זיי זיננען אַלע, ווען זי זײַנען
אַלע אין הויף פֿון שול, ווען מע גייט שוין אַהיים !"

אַלע קינדער זײַנען שטיל געזעסן און זיך צונעהערט צו
יעדער װאָרט װאָס איז אַרױס פֿון משהלעס מויל.

שׂרהלע האָט שטיל און פֿאַרשעמט געזאָנט:

-- ,,ניט אַזױ וי מיר דאָ אין דער קאַלאַניע, אַ הױפֿן

קינדער !"
געקומען רײַטנדיק שטייט אַ שײַנענדיקער
בּרוך-הבּא
פֿראַ גע ס:
41 פֿאַרװאַס האָט משהלע געדאַרפֿט קומען צו רײַטן אין שול?
2. וואו איז משהלע געווען אין דער צײַט פֿון װאַקאַציע ?
װאָס האָבּן די קינדער געװאָלט וויסן ?
4 ואו האָבּן די קינדער געלעבּט?
5. װאָס האָט משהלע דערציילט וועגן דער גרויסער שול אין בּוענאָס-.
אײַרעס ? |
86 אין װאָס פֿאַר אַ שול האָבּן די קינדער זיך געלערנט ?
קאַפּיטאַן, דער ת/02012 ואַקאַציע, די 0ס20211ע
בּרוך-הבּא (ססגת מאטזסט) טרעפּ | 15
ז6וחססטטסת 2 10 91661108 שוועסטערקינד מופטסס
סווש 26 26 0165560') מאַרשירן 8 0}

( 00065ס קאָלאָניע, די תס01ס
72

בּ.

-- ,דער לערער, דער לערער קומט!" -- זײַנען די
קינדער אױפֿגעשפּרונגען. דער לערער איז אויך געווען אַ
קאָלאָניסט. ער האָט געוואוינט אַ צען קילאָמעטער פֿון דער
שול. יעדן טאָג פֿלענט ער קומען אין שול מיט זײַן פֿערד
און אַ קליינעם װאָגן אוים צוויי רעדער. די קינדער זײַנען אים
געלאָפֿן אַנטקעגן און אָנגעזאָגט די נרויסע שׂמחה אַז משהלע
איז שוין געקומען צוריק פֿון בּוענאָס-אײַרעס.

-- ,װאָס מאַכסטו, משהלע ?" -- און דער לערער
האָט אים אַרומגענומען.

אַלע קינדער זײַנען אַרײַן אין קלאַס און האָבּן גענו-
מען דערציילן דעם לערער װאָס זי האָבּן געהערט פֿון משה-
לען. מער פֿון אַלץ זײַנען זי געווען בּאַנײַסטערט פֿון אַ שול
וואו עס לערנען זיך אפֿשר מויזנט קינדער.

-- ,און אַז מיר האָבּן װײניק תלמידים, איז װאָס ?" --
האָט לאהלע געזאָגט, -- ,קען זײַן אַז דאָ לערנען מיר זיר
בּעסער װוי דאָרטן".

-- ,יאָ, ס'איז אמת", -- האָט משהלע געזאַנט, --
איך האָבּ זיך פֿאַרהערט מיט מײַנע שוועסטער-קינדער.
מיר קענען ניט װייניקער וי זיי. דאָרטן איז זיי נאָך גרינגער.
עס קומט אַ בּאַקװעמער אױטאָבּוס װאָס פֿירט זיי פֿון דער
היים אין שול אַרײַן און פֿון דער שול צודיק אַהײם. אױפֿן
וועג זיצט מען אוים ווייכע בּענקלעך, און מע רעדט, און מע
זינגט, און מע פֿאָרט איבּע שיינע גאַסן".

לאחלע ניט אַ זאָג: -- ,ניט אַזױ וי בּײַ אונדז. אונדז
קומט אַלץ אָן שווער. מיר דאַרפֿן רײַטן אויף פֿערדלעך, צו

צוויי-דרײַ אוים איין קליין פֿערדל".
-- ,,אין ווינט און אין שטױיבּ, אין חיץ און אין קעלט
און אין רענן" -- זאָנט דודל. |

13

-- ,,זאָג ניט קיין ליגן", -- רופֿט אויס בּערעלע, --
,אַז עס רעגנט, קומען מיר ניט אין שול".

תלמידים פֿאַרהערן זיך
גיין אין שול, קומען אין שול, פֿאָרן אין שול

פֿראַנעס:

1 וער איז געווען דער לערער און וואו האָט עֶר געוואוינט ?

2 וי קומען די קינדער אין שול אין בּוענאָס-אײַרעס ?

3 װוי קומען די קינדער אין דער שול פֿון דער קאָלאַניעץ?

4 וועמען איז גרינג און וועמען איז שווער?
אױפֿגעשפּרונגען קט 66קמתטן
בּאַגײַסטערט 1054 ,6018564
פֿאַרהערן זיך 1 6200 165 40 ,סתוות2אס 0}
בּאַקוועם }6066
שטויבּ, דער 0151
ליגן, דער 6 ס6מ}

=

משהלע האָט אויך דערציילט וועגן דעם שיינעם יום-
טופֿ װאָס עס האָט דורכגעפֿירט די שול וואו עס לערנען זיך
זײַנע שוועסטער-קינדער.

-- ,, לערער, װאָס װועט זײַן מיט אונדזער יום-טובֿ לָ"
-- האָט געפֿרענט לאהלע.

-- ,איך ווייס ניט, קינדער, צי מיר זאָלן דאָס יאָר האָבּן
א יום-טובֿ", -- האָט דער לערער געזאַגט.

-- ,אָבּער פֿאַראַיאָרן האָבּן מיר געהאָט אַזאַ שיינעם
יום-טובֿ", -- האָט לאהלע ווידער געזאָגט.

-- יאַ, עס איז געווען אַ נחת. אָבּער אונדזער שול
איז קלענער געװאָרן. עטלעכע קאַלאַניסטן זײַנען אַװעק אין
שטאָט צוזאַמען מיט זייערע קינדער. מיינט איר אַז מיר וועלן
קענען דורכפֿירן אויך דאָס יאָר אַ שיינעם יום-טובֿ ?"

14

-- ,יאָ, יאָ!" -- האָבּן זיך נעהערט שטימען פֿון קינ-
דער. און משהחלע האָט שוין גערעדט פֿאַר אַלעמען:

-- ,דעם יום-טובֿ וועלן מיר דורכפֿירן װי אַלע יאָר,
נאָד בּעסער און שענער. מיר זאָגן צו אַלע אויסצולערנען
גוט אונדוערע ראַלן. מיר װועלן אַלץ אויסלערנען װאָס מע
דאַרף דעקלאַמירן און װאָס מע דאַרם זינגען".

דעם לערערס פּנים איז געװאָרן פֿרײלעך. און דאָר
האָט ער געזאַנט :

-- ,איר ווייסט דאַך, קינדער. עס הײיבּן זיך בּאַלד אָן
די גרויסע רעגנס. הערט איר אויף צו קומען אין שול. װי
וװעט מען זיך צוגרייטן צום יום-מובֿ ל"

-- , מיר װועלן סײַ װי קומען, אַפֿילו אין די נרעסטע
רעננס. מיר װעלן נישט פֿאַרפֿעלן אין שול אַפֿילו קיין איין
טאָג ניט", -- האָבּן זיך נעהערט קינדערשע שמימען.

-- ,טאָמער רעגנט שטאַרק און די װענן װעלן זײַן
פֿאַרגאָסן ?" -- האָט לאהלע געפֿרענט.

-- ,וועלן מיר שווימען !" -- האָט בּערעלע אויסנע-
רופֿן.

-- ,ניט שווימען, נאַר פֿאָרן מיט אַ שיף", -ט האָט
געזאָנט משהלע.

-- ,ווער האָט דען אַ שים ?"

-- ,,איך", -- האָט משהלע זיך בּאַרימט, -- ,,איך האָבּ
אַ שיף".

-- ,מיט אַ ועָנֵל ?" -- האָט זיך דודל נעחכמחט.

-- ,יאָ, אַ שים מיט אַ זענל, און איך בּין דער קאַפּי-
טאַן".

אַלע קינדער האָבּן געלאַכט.

חכם, חכמה, חכמהן זיך ראָס יאָר, פֿאַראַיאָרן

15

פֿואַגעס:
ווען האָבּן די קינדער זיך דערמאַנט וועגן אַ יום-טובֿ אין דער שול ?
2. פֿאַרװאָס האָט דער לערער געמראַכט אַז דאָס יאָר קען מען ניט
דורכפֿירן קיין יום-טובֿ ?
2 װאָס האָבּן די קינדער צוגעזאָגט דעם לערער ?
4 װאָס האָבּן די קינדער גערעדט וועגן די רעגנס װאָס קענען פֿאַרגיסן

בז

די וועגן?
פֿאַראַיאָרן זגסץ 1256 פֿאַרגאָסן 1006
שטים, די 66 בּאַרימען זיך 08 0}
ראָל, די 6 חכמהן זיך ,1046 10 (תסמזמאסהא)
סיַווי שסתץת2 טס 4140 0}

פֿאַרפֿעלן אין שוֹל 508001 0195 40

ד.
די קינדער האָבּן געהאַלטן װאָרט.

די טעג זײַנען געװאָרן הייסער, אָבּער קיינער האָט ניט
פֿאַרפֿעלט קיין איינציקן טאָג אין שול. פֿאַרקערט, מען איז
נעבּליבּן נאָכן לערנען, מע האָט זיך געמיט מער װי אַלע
מאָל עס זאָל זײַן אַ שיינער יום-טובֿ.

איין מאָל, שפּעם אין אָװנט, אַ פּאָר טעג פֿאַרן יום-טובֿ,
איז דער הימל געװאָרן בּאַדעקט מיט שווערע װאָלקנס.
ס'האָט גענומען בּליצן און דונערן. אַ גאַנצע נאַכט האָט
גערעננט. משהלע איז אײַנגעשלאָפֿן מיט שווערע געראַנ-
קען. װאָס וועם זײַן ? אַלע וועגן ועלן מאָרגן זײַן פֿאַרגאָסן
מיט װאַסער.

אין דער פֿרי האָט נאָך אַלץ גערעננט. משהלע איו
אױפֿגעשטאַנען, עפּעס װאָס געגעסן. ער האָט ניט לאַנג גע-
טראכט. ער האָט אָנגעטאָן דעם טאַטנס לאַנגן רענן-מאַנטל
און אַרױס אָנזאָטלען זײַן בּרוין פֿערדל. 2

-- ,וואוהין ?" -- האָבּן טאַטע-מאַמע אים געפֿרענט.

-- , אין שול, װי אַלע טאָג".

-- ,אין אַזאַ משוגענעם װעטער ?"

-- ,יאָ. מיר האָבּן זיך געגעבּן אַ װאָרט !"

16

-- ,אָבּער מיר וואוינען אַזױ װײַט פֿון דער שול!"
-- ,װעל איך שווימען. דאָס פֿערדל איז מײַן שיף און
איך בּין דער קאַפּיטאַן".

עס האָבּן ניט געהאָלפֿן מאַטע-מאַמעס רייד. משהלע
האָט זיך נעזעצט אויף זײַן פֿערדל און טראָט בּײַ טראָט
גענומען רײַטן איבּער די פֿאַרגאַסענע ועגן צו דער שול.
אױפֿן װעג האָט ער זיך אָפּנעשטעלט און אַרױפֿגענומען
לאהלען. דערנאָך האָט ער זיך ווידער אָפּנעשטעלט און
אַרױפֿנענומען בּערעלען. לאהלע האָט מיט בּיידע הענט
אַרומגענומען משהלען און בּערעלע האָט פֿעסט געהאַלטן
לאהלען.

17

אַלע דרײַ קינדער אויף איין פֿערד. אַלע דרײַ אונטער
דעם גרויסן רעגן-מאַנטל,

-- ,מיר שווימען, מיר שווימען", -- האָט לאהלע
אױסגערופֿן.

-- ,,דו בּיסט דער קאַפּיטאַן", -- האָט בּערעלע נע-
זאָנט.

אַזױ זײַנען אַלע דרײַ געקומען אין שול. זיי האַבּן שוין
געפֿונען די קינדעד מיטן לערער. די קינדער האָבּן געלערנט
און זיך געגרייט צום יום-מובֿ.

און עס איז טאַקע געווען דער שענסטער יום-טופֿ אין
דער שול. אַלע קאַלאַניסטן, אויך די װאָס האָבּן געוואוינט
נאַנץ װײַט, זײַנען געקומען צום יום-מופֿ.

און משהלע -- די קינדער האָבּן אים שוין גערופֿן משה-
לע קאַפּיטאַן -- האָט געזאָגט: -- ,, סאיז אַזױ שיין וי אין
| בּוענאָס-אײַרעס".

(מאַשע ‏ שטוקער-פּאַיוק)

זיך מיען זיך אָפּשטעלן
אַרומנעמען ---אַרומנענומען

פֿראַ גע ס:

וי האָכּן די קינדער זיך געגרייט צום יום-טובֿ אין דער שול?
פֿאַרװאָס האַכּן טאַטע-מאַמע ניט געװאָלט אַז משהלע זאָל רײַטן אין
שול?

א

5 װאָס האָט משהלע געזאָגט ?

4 וועמען האָט ער אַרױפֿגענומען אויף זײַן פֿערדל ?

8 פֿאַרװאָס האָבּן די קינדער אים גערופֿן משהלע קאַפּיטאַן?

6 וי איז געווען דער יום-טובֿ אין דער שול ?
פֿאַרקערט שזג/1ם000 סם} מס משוגע צ1279ס
בּליצן 5 טואָט בּײַ טראָט 5160 עס 560
דונערן 7)} 10 אַרױפֿגענומען ;מסקט 12060ק
אָנזאָטלען 6 10 ,מט 111166

| קט 10464ק

78

1 *
4 *'
א
((
6 :

אַבּן ליב צו ויינען
א.

עס איז געווען אַ ליכטיקער מאָג אָנהײבּ האַרבּסט. די
מאַמע האָט געפֿירם גיטעלען אין דער ייִדישער שול.

-- , מאַמע, װאָס װעל איך מאָן אין שול ? װאָס װעל
איך זאָנן ל"

-- ,דו וועסט זאָגן װי דו הייסט, וי אַלט דו בּיסט און
וואו דו וואוינסט".

-- ,וועלכן נאָמען זאָל איך זאָגן, מאַמע ? דעם נאַ-
מען פֿון סקול אָדער דעם נאַמען פֿון דער חיים ?"

-- , דו וועסט זאָגן אַז דו הייסט גיטעלע. גיטעלע --
אַזױ װוי איך און דער טאַטע רופֿן דיך. זאָג אַז דײַן ייָדישער
נאָמען איז ניטל-רחל. אַזױ האָבּן געהייסן דײַנע צוויי בּאַ-
בּעס: איינע ניטל, די אַנדערע -- רחל. אױבּ מײַן מאַמע
גיטל װאָלט נעלעבּט, װאָלט זי דיך איצט געפֿירט אין שול".

גיטעלע האָט אױפֿגעהױבּן די אױגן צו דער מאַמען
און געזען טרערן אין דעד מאַמעס בּרוינע אױיגן. נאָר די
מאַמע האָט נעשמייכלט צו ניטעלען און זי װײַטער געפֿירם
פֿאַר דער האַנט.

ו :0

אל 2
*

ניטעלע האָט געבּראַכט אַהיים פֿון דער שול אַ ייִדישן
העפֿט. אויף דער ערשטער זײַט פֿון העפֿט זײַנען געווען
ייִדישע אותיות. דאָרטן איז נגעווען איר נאָמען נאָך די צוויי
בּאָבּעס -- גיטל-רחל,-

19

די מאַמע האָט אַ קוש געגעבּן איר טאָכטער. גיטעלע
האָט אױפֿגעהױבּן דעם קאָפּ. זי זעט, די מאַמע האַלט אין
האַנט דעם העפֿט. זי שמייכלט, אָבּער צוויי טרערן שײַנען
אין אירע אוינן.

יענע נאַכט, איידער זי איז אײַנגעשלאָפֿן, האָט גיטעלע
געטראַכט: פֿאַרװאָס קומען טרערן אין דער מאַמעס שיי-
נע אױנן, ווען די מאַמע קוקט אויף די ייָדישע אותיות מיט
די נעמען פֿון אירע צוויי בּאָבּעס ?

איצט, ווען גיטעלע דאַרף שרײַבּן אױפֿן טאָװל, פֿאַר-
מאַכט זי אויף אַ רנע די איינעלעך און זי זעט אין דער לופֿט
די ייִדישע אותיות צוזאַמען מיט דער מאַמעס טרערן. קיי-
נער ווייסט ניט פֿאַרװאָס גיטעלע האָט ליבּ צו פֿאַרמאַכן
די אוינן אויף אַ רגע, איידער זי שרײַבּט אָן איר נאָמען. קיי-
נער ווייסט ניט פֿאַרװאָס זי שמייכלט, ווען זי עפֿנט צוריק
די אױינן. זי איז שוין איצט אין דריטן קלאַס. זי קען שוין
נוט אַנשרײַבּן אַפֿילו שווערע ווערטער. אָבּער ווען זי דאַרף
אַנשרײַבּן איר ייִדישן נאָמען, פֿאַרמאַכט זי די אױגן אויף אַ
רגע, זי עפֿנט זיי מיט אַ שמייכל -- און ערשט דערנאָך
שרײַבּט זי דעם נאָמען ניטל-רחל.

וי הייסטו? }| הייסן נאָך אַ זיידן | אויג ---איינעלע

פֿראַנעס:
נאָך וועמען איז געווען דער נאָמען גיטל-רחל ?
2. פֿאַרװאָס זײַנען געווען טרערן אין דער מאַמעס אויגן, ווען זי האָט
געפֿירט איר טעכטערל אין דער ייִדישער שול ?
3 פֿאַרװאָס זײַנען געווען טרערן אין דער מאַמעס אויגן, ווען זי האָט
געזען די ייַדישע אותיות מיט די נעמען פֿון די צוויי בּאָבּעם ?
4 האָט גיטעלע געוואוסט, פֿאַרװאָס עס קומען טרערן אין דער מאַטעם
אויגן ?
5 פֿאַרװאָס פֿאַרמאַכט גיטעלע די אויגן אויף איין רגע, ווען זי דאַרף
אַנשרײַבּן איר נאַמען ?
וי הייסטו? 2006ת זטסץ 8215ש אײדער 016
לופֿט, די זוג זײַט, די 06

ב}

בּ.

ניטעלע האָט צוויי נעבּורטסטעג. איין געבּורטסטאָנ
איז אַלע מאָל דעם זעלבּיקן מאָנ אין דעצעמבּער און דער
אַנדערער איז דעם ערשטן טאָג חנוכּה.

ווען דער לערער האָט געפֿרענט ניטעלען, ווען זי איז
געבּוירן געװאָרן, האָט זי געענטפֿערם :

-- , דעם ערשטן טאָג הנוכּה".

דער לערער האָט עס פֿאַרשריבּן אין אַ בּיכעלע.

די לערערין אין דער ענגלישער שול און די חבֿרטעס
אירע אין קלאס בּאַנריסן זי צו איר נעבּורמטסטאָג אין דעצעם-
בּער, יעדער יאָר אין דעם זעלבּיקן מאָנ. און אין דער ייִדי"
שער שול נים איר דער לערער א ייַריש בּיכעלע, אַ מתנה
צו איר נעבּורטסטאָג -- דעם ערשטן טאָג חנוכּה.

ניטעלע איז אַלט געװאָרן צען יאָר. די מאַמע האָט
פֿאַר ניטעלעס קלאָס אין דער ייִדישער שול געבּאַקן אַ קוכן.
זי האָט געקױפֿט צוקערקעס און ניס. זי האָט דאָס אַלץ נע-
בּראַכט אין שול.

עס איז דער ערשטער מאָנ חנוכּה. לערנט מען ניט
וי אַלע מאָל. מע צינדט אָן איין חנוכּה-ליכטל, מע זיננט
חנוכּה-לידער. מע פֿרײט זיך מיט דעם יום-טובֿ חנוכּה און
מע פֿרײט זיך מיט ניטעלעס נעבּורטסטאָג.

די מאַמע ניט אַלעמען קוכן, צוקערקעס און נים, און
דער לערער גיט ניטעלען אַ בּיכל און זאַנט :

--,אַזױ וי דײַן נעבּורטסטאַנ איז דעם ערשטן מאַנ
חנוכּה, גיבּ איך דיר אַ מתנה אַ חנוכה-שפּיל מיטן נאַמען
'חנוכּה-געלט, פֿון שלום-עליכם".
| גיטעלע האָט גענומען די מתּנה און געזאַנט דעם לע-
רער:

-- ,א שיינעם דאַנס".

דער לערער האָט געשמייכלט און האָט געזאַנט:

-- ,איצט דאַרפֿסטן אונדז געבּן אַ מתנה. געפֿין אין

81

דײַן לייענבּוך עפּעס װאָס שלום-עליכם האָט געשריבּן און
לייען עס פֿאַר אונדו".

ניטעלע האָט נגעפֿונען. זי האָט זיך אױפֿנעשטעלט און
געלייענט:

-- , שאַט, מיר פֿאָרן קיין אַמעריקע! וואו איז אַמע-
ריקע ? ווייס איך ניט. איך וויים נאָר אַז ס'איז װײַט. מע
דאַרף אַחין פֿאָרן און פֿאָרן אַזױ לאַנג בּיו מע קומט. און
אַז מע קומט, קוקט מען אײַך אין די אוינן. האָט איר געזונ-
טע אויגן --- איז נוט. אױבּ נים, פֿאָרט, זײַט מוחל, צוריק.
דאַכט זיך אַז איך האָבּ געזונטע אױינן... זעט איר, מיט
מײַן מאַמען איז ניט פֿרײלעך. ווער איז שולדיק? אַז טאָג
און נאַכט וויינט ז.

-- איבּער דיר װועלן חלילה אַלע דאַרפֿן פֿאָרן צוריק.
--- אַזױ טענחט מִיט איר מײַן בּרודער עליע.

און זי ענטפֿערט אים :

-- נאַריש קינד װאָס דו בּיסט! איך וויין דען? עס
וויינט זיך אַליין...?

דאַ האָט ניטעלע גענעבּן אַ קוק אויף איר מאַמען
װאָס איז געזעסן בּײַ דער װאַנט. יאָ, געטראָפֿן ! איר מאַמע
װוישט די אויגן ...

מאַמעס האָבּן ליבּ צו וויינען.

(בּערל סיגאַל)

מוחל זײַן --- זײַט מוחל חלילה

שרײַבּן, אָנשרײַבּן

פֿהאַגעס:

1 וען איז גיטעלעס געבּורטסטאָג ?
פ. װאָס קומט פֿאַר אין שול דעם ערשטן טאָג חנוכּה?
3 װאָס פֿאַר א מתנה האָט גיטעלע בּאַקומען?

82

װאָס האָט גיטעלע געלייענט פֿון שלום-עליכמען ?

פֿאַרװאַס האָט געוויינט די מאַמע פֿון שלום-עליכמס מעשׂה ?
פֿאַרװאָס זײַנען געווען טרערן אין די אויגן פֿון גיטעלעס מאַמען ?
מיינסטו אויך אַז מאַמעס האָבּן ליבּ צו וויינען ?

צוקערקע(ס) 6209 חלילה !101814 6004 (1:801116)
ישאַט ! תפטם טענהן 0 10 ,2816 10
זײַט מוחל 6ָ,. 1626 וישן 16טט 10

=א וס מס 1=

אַ יִדישע שול

די ייִדישע שול פֿאַרן ייִדישן קינד --

אַזױ וי אַ ליכטל אַ קליינס װאָס מע צינדט,

ווערט ליכטיק אַרום און דאָס האַרץ װערט דערפֿרײט,
דאָס קינד ווערט אַ גאָלדענער רינג אין דער קייט,

די ייִדישע שול איז אַ שליסל פֿון גאָלד,

זי עפנט די טיר צו אַ וועלט פֿון אַמאָל,

אַ וועלט פֿון געזאַנג, פֿון געבּעט און פֿון טרערן,
פֿון זיידעס װאָס ציילן די זילבּערנע שטערן,

די ייִדישע שול איז אַ גאָלדענע בּריק

װאָס פֿירט פֿון דער פֿרעמד, פֿון דער װײַט דיך צוריק,
און ס'נעמען דיך האַרציק אַרום די פֿיר ווענט,

אַזױ וי זיי װאָלטן אַ חבֿר דערקענט,

(חגן קיעל)
שליסל, דער 467
געבּעט, דאָס 1467
דערקענען 6 0

83

0 לונדמלד 0

אַכט קליינע בּרידער

אַכט קליינע בּרידער
פֿון אַ גרויסן פֿלאַם
זינגען שטומע לידער
פֿון אַ בּראַװון שטאַם,

אַכט

פֿון אַ שטאַם פֿון קריגער,
מוטיק און געטרײַ --

און פֿון שטאָלצע זיגער
איבּער שקלאַפֿערײ,

שטומע עדות,

אײַער ליכט דערמאַנט
אין די עלטערזיידעס

פֿון אַ װײַטן לאַנד,

פֿלאַם, דער 1146
בּראַװו 6ס
שטאַם, דער 11106 ,1206 ,ת181ז0ס
קריגער, דער 07סעסטט
מוטיק 39ט00:):)טסס

(אַלף כּץ)
זיגער, דער 01םסט
שקלאַפֿערײ, די 7ז76ט914
עדות, דער 64:5טעטט

עלטערזיידע, דער 8128012186 81621

- 4 י 1 שאר יש יו יו
אע 1 : 0
ע} - א 2
: 04 צֹ נוט

די מעשה פֿון חנוכּה

א.
0 6 קִיו זייער איינן לאַנד, אין ארץ-ישראל, האָבּן
ייָדן שוין נעהאַט איבּער זיך אַ פֿרעמרן
קינינ. דאָס ייִדישע לאַנד האָט געהערט -
צו די גריכן. די נריכן האַבּן זיי געלאָוט
לעבּן װי זיי ווילן און זיך פֿירן אַזױ וי
+ 5 זייערע עלטערן האָבּן זיך נעפֿירט.
עס } איז זאָבּער אױפֿנעשטאַנען אַ שלעכטער קיניג מיט
אַ לאַנגן און שווערן נאָמען אַנטיאָכוס עפּיפֿאַנעס. ער האָט
געװאָלט אַז אַלע פֿעלקער זאָלן ווערן גריכן, אַז אַלע פֿעלקער
זאָלן זיך פֿירן וי די גריכן. האָבּן אַלע פֿעלקער אים געפֿאַלנט.
נאָר די ייִדן האָבּן געזאָנט :
-- ,,מיד ווילן לעבּן אַזױ װוי אונדזערע עלטערן האָבּן
געלעבּט. מיר ווילן חיטן די געזעצן פֿון דער מורה. מיר ווילן
האַלטן אונדזערע שיינע יום-טובֿים. מיר ווילן רוען איין
טאָג אין װאָר".
דער שלעכטער קיניג איז נעװאָרן זייער בּייז. ער האָט
געשיקט אַ סך סאָלדאַטן אין ייִדישן לאַנד. די גדיכן זײַנען
נעקומען אין ירושלים און זיי האָבּן אין בּית המקדש אַװעק-
געשטעלט אַ נעץ. דער קינינ האָט געהייסן, אַז ייִדן זאָלן
דינען די גריכישע נעטער. דער קינינ האָט אַרױסנענעבּן
אַ בּאַפֿעל, מע זאָל טייטן אַלע ייִדן װאָס היטן די געזעצן פֿון
זייערע עלטערן.
זײַנען ייָדן געװאָרן זייער טרויעריק. זייער א סך זײַנען
געבּליבּן נעטרײַ צו זייער פֿאָלק. אַבּער עס זײַנען אויך
געווען ייִדן -- צווישן די רײַכע -- װאָס האָבּן געטאַן וי
דער שלעכטער קינינ האָט געהייסן.
די סאָלדאַטן פֿון שלעכטן קיניג זײַנען געגאַנגען אי-
בּערן לאַנד צו זען, צי די ייָדן לעבּן אַזױ װוי די גריכן. אַ סד

85

יִדן האָט מען דערהרגעט, אַ סך ייָרן האָט מען געפּײַניקט.
עס איז געווען זייער שלעכט.

ירושלים,, בּית-המקדש בּלײַבּן געטרײַ

פֿוהאַ גנע ס:
1 וען גריכן האָבּן געהערשט אין ארץ-ישׂראל --- אין װאָס זײַנען ייִדן
געווען פֿרײַ ? אין װואָס זײַנען ייִדן ניט געווען פֿריי ?
װאָס האָט געװאָלט אַנטיאָכום עפּיפֿאַנעס?
װאָס האָבּן ייִדן געװאָלט ?
װאָס האָט דער קיניג געטאָן?
זײַנען אלע ייִדן געבּליבּן געטרײַ זייער פֿאָלק ?
װאָס האָט מען געטאָן צו די געטרײַע ייִדן ?

זיך פֿירן 66 0} געץ, דער 1401
גריך, דער 01664) געטער 25
פֿעלקער 9 ,2110 פּײַניקן 6 10
סאָלדאַטן 15טץ+שט
בּ.
די גריכישע סאָלדאַטן זײַנען אויך געקומען אין א קליין
שטעטל מודיעין. דאָרטן האָט נעלעבּט אַן אַלטער מאַן
װאָס האָט געהייסן מתתיהו. ער האָט נעהאַט פֿינף זין. זי
זײַנען אַלע געווען שטאַרקע און העלדישע מענער. דער
פֿאָטער און די זין זײַנען געווען געטרײַ זייער פֿאָלק.
די סאַלדאַטן האָבּן געהייסן אַלע אײַנװאױנערס פֿון
שטעטל קומען אויף איין אָרט, אױפֿן מאַרקפּלאַץ. דער
פֿירער פֿון די סאָלדאַטן האָט געזאָגט צן מתתיהן :
-- ,,דו בּיסט דער עלטסטער און דו בּיסט זייער חשובֿ
אין דעם אַרט. דאַרפֿסטו זײַן דער ערשטער װאָס װעט טאַן
װוי דער קיניג הייסט. ווען דו פֿאָלנסט דעם קיניגס בּאַפֿעל,
וועסטו ווערן דעם קיניגס פֿרײַנד. אָט איז אַ חזיר. בּרענג
אים פֿאַר אַ קרבּן דעם גריכישן נאָט. דער קיניג װעט דער-
פֿאַר בּאַלױנען דיך און דײַנע קינדער".
מתתיהו האָט געענטפֿערט מיט אַ הויכער שטים אַו
אַלע זאָלן הערן :

סוֹ סש צו הש נס

86

-- , אַלע פֿעלקער פֿאַלגן דעם קיניג און גייען אַװעק
פֿון זייערע אַלטע געזעצן, און לעבּן וי מע הייסט זיי. אָבּער
מיר ייִדן ווילן בּלײַבּן בּײַ אונדזער גלױבּן און מיר וילן
לעבּן װי אונדזערע עלטערן. איך און מײַנע קינדער װעלן
בּלײַבּן נעטרײַ אונדזער פֿאָלק".

מתּתיהו האָט געענדיקט רעדן. אַלע זײַנען געבּליבּן
שטיל. אַלע האָבּן געװאַרט װאָס דאָ וועם זײַן. פּלוצלינג איז
אַרױסגעקומען אַ ייד מיט אַ מעסער אין האַנט און געװאָלט
בּרענגען פֿאַר אַ קרבּן דעם חזיר. דער אַלטער מתתיהן
האָט געכאַפּט דעם יִדנס מעסער און מִיט דעם מעסער
אים דערהרנעט.

אַזױ האָט זיך אָנגעהױבּן דער אױפֿשטאַנד. מתמתיהוס
זין און אַלע אײַנוואױנערס פֿון מודיעין האָבּן זיך געװאַרפֿן
אויף די סאָלדאַטן. אַ טייל האָט מען געטייט, די איבּעריקע
זײַנען אַנטלאַפֿן.

אַלט---עלטער --- עלטסטער די עלטערן

פֿר אַ גע ס:

1 וואו האָבּן געלעבּט מתּתיהו און זײַנע זין?

2 פֿאַרװאָס האָט דער פֿירער פֿון די גריכישע סאָלדאַטן גערעדט צי
מתּתיהון ?

8 װאָס, האָט ער געזאָגט, זאָל מתּתיהו טאָן?

4 פֿאַרװאָס האָט ער אויסגעקליבּן אַ חזיר פֿאַר אַ קרבּן ?

9 װאָס האָט מתּתיהו געענטפֿערט ?

6 איז דער יד װאָס איז אַרױסגעקומען צו בּרענגען פֿאַר א קרבּן דעם
חזיר געווען אַ פֿאַררעטער (4120406)?

האָט מתּתיהו געהאָט רעכט צו דערהרגענען דעס פֿאַדרעטער ?

8 וי אַזױ האָט זיך אָנגעהױבּן דער אױפֿשטאַנד קעגן די גריכן?

מתּתיהו (טתסץפ14211) העלדיש 21266 ,261010
זין 5 מענער תסנז
חשובֿ 504 (ט6מ28095) ילױבּן, דער 148
חזיר 6106 18ק (ז142226) אױפֿשטאַנד, דער 014ט6
קרבּן, דער 6 (מסטזס)

87

=

מתתיהו איז שוין געווען זייער אַלט. פֿאַרן טוט האָט
ער געזאָגט אַז דער אָנפֿירער פֿון אױפֿשטאַנד זאָל ווערן זײַן
זון יהודה. ער איז געווען דער גרעסטער העלד װאָס ייִדן
האָבּן געהאָט. מע האָט אים גערופֿן יהודה המכּבּי. ער האָט
נעמאַכט אַ יַדישע אַרמײ. עס איז געווען אַ קליינע אַרמײ,
אָבּער זייער אַ העלדישע.

יהודה המכּבּי האָט פֿאַרטריבּן דעם קינינס סאָלדאַמן -
פֿון ירושלים. ער און זײַנע מענטשן האָבּן אױסגעריניקט
ירושלים פֿון געצן און זיי זײַנען אַרײַנגעקומען אין בּית-
המקדש. דאָרטן זײַנען אַ סך הייליקע זאַכן געווען צעבּראַכן.
זי האָבּן דעם בּייתדהמקדש ריין נעמאַכט. זיי האָבּן אַלצדינ;
ווידער אַװעקנעשטעלט אַזױ װי עס איז געווען אַמאָל. וען
אַלץ איז געווען פֿאַרטיק, האָט מען געמאַכט אַ יום-טוב.
דאָס איז געווען דער יום-טובֿ חנוכּה. חנוכּה בּאַטײַט -- בּאַ-
נײַאונג.

אין בּיתזהמקדש איז געווען אַ מנורה, אַ גרויסער לײַכ-
טער מיט זיבּן רערן. אין די רערן האָט געבּרענט בּוימל.
מע האָט אױפֿגעשטעלט אַ נײַע מנודה און מע האָט גע-
ווכט ריינעם בּוימל װאָס איז געבּליבּן פֿון פֿריער. מע האָט
געפֿונען נאָר איין קליין קריגעלע מיט ריינעם בּוימל. מע
האָט אָנגעצונדן די מנורה. האָט מען געזאַנט: דאָס קרי-
געלע בּוימל וועט זײַן גענוג נאָר אויף איין טאָנ. אָבּער עס
האָט געטראַפֿן אַ נס און דער בּוימל האָט געבּרענט אַכט
מעג. דערפֿאַר איז חנוכּה אַכט טעג.

נס, מנורה נרויס--גרעסער--נרעסטער

פֿר אַ ג ע ס:

1 פֿאַרװאָס איז יהודה המכּבּי געװאָרן דער אָנפֿירער פֿון אױפֿשטאַנד ?
װאָס האָט יהודה המכּבּי אױפֿגעטאָן ?

88

3 וי האָט מען בּאַנײַם דעם בּית-המקדש ?
4 וװאָס דערציילט מען װועגן דעם קריגעלע מיטן ריינעם בּוימל ?
5 פֿאַרװאָס הייסט דער יום-מובֿ -- חנוכּה ?

יהודה המכּבּי (1120124221 000מ1+6) צעבּראָכן מסאס+זט

אוױיסרייניקן טס 40ג616 10 באַנלאונג, דית460102110 ,21שסמסז

פֿאַרטריבּן 6 1076 אָנגעצונדן 1164

מנורה 8 (16/ץ80ם146) רער -- דאָ: זט
ױ

עם איז אװועק א לאַננע, לאַנגע צײַט, זינט מע האָט צום
ערשטן מאָל געפֿײַערט דעם יום-מובֿ חנוכה. מער וי איין
און צװאַנציק הונדערט יאָר! דער יום-טובֿ חנוכּה איז אונדז
געבּליבּן ליבּ און טײַער.

מע פֿרײט זיך מיטן יום-טובֿ, מע ניט מתנות, מע
שפּילט אין דריידל, מען עסט לאַטקעס, מע צינדט די חנוכּה-
ליכטלעך. דעם ערשטן טאָג צינדט מען אָן איין ליכטל,
דעם צווייטן --- צוויי ליכטלעך און אַזױ כּסדר מיט איין
ליכטל מער.

און די ליכטלעך בּדענען מיט גלױבּן און מיט האַפֿענונג.

און די ליכטלעך זאָגן אונדז: -- פֿרײַהייט איז אַ מײַערע
זאַד. ייִדן האָבּן ניט געלאָזט זיך אונטערדריקן און יָדן וװעלן
ניט לאָזן זיך אונטערדריקן.

(יודל מאַרק)

דער גלױיבּן די האַפֿענונג די פֿרײַהײט

פֿרהאַנעס:
1 מיט װאָס איז חנוכּה פֿאַר אונדז אַ גרויסער יום-טובֿ ?
איז חנוכּה דער איינציקער יום-טובֿ פון פֿרייהיים ?
8. װאָס הייסט פֿרײַהײט פֿון פעלקער ?

פט

זינט 06
כּסדר 1009317מ00011 (ז16656/46)
פֿרײַהײט, די ץ110611 ,גת116640
האָפֿענונג, די 2006
אונטערדריקן 5מסס ס}

89

דער העלד אלעזר

יהודה המכּבּי און זײַנע ברירער האָבּן געפֿירט אַ מלחמה
קענן די גריכן. זיי האָבּן געװאָלט בּאַפֿרײַען דאָס יידישע
לאַנד. די מלחמה איז געווען אַ שווערע. די גריכן האָבּן
געהאָט מער מענטשן. די גריכן האָבּן געהאָט בּעסער נע-
ווער.

די גריכן האָבּן אויך געהאַט העלפֿאַנטן פֿאַר דער
מלחמה. ייָרן האַבּן קיין העלפֿאַנטן ניט געהאַט.

העלפֿאַנטן פֿאַר דער מלחמה ? העלפֿאַנטן זײַנען דאָך
נוט און קלוג. װאָס האָבּן העלפֿאַנטן צו מאָן אין אַ מלחמה ?

אין יענע אַלטע צײַטן האָט מען געשאָסן מיט פֿײַלן.
אַ העלפֿאַנט האָט זייער אַ דיקע פֿעל. ווען מע שיסט מיט אַ
פֿײַל, איז שווער צו טאָן שלעכטס דעם העלפֿאַנט. אױפֿן
העלפֿאַנט זײַנען געזעסן מענטשן, און זי האָבּן געקענט
שיסן פֿון דאָרטן.

דער העלפֿאַנט איז דאָך זייער שווער. ער האָט גרויסע,
שווערע פֿיס. קען אַ העלפֿאַנט װאָס לױפֿט טרעמן אויף
מענטשן. זײַנען העלפֿאַנטן געווען אַזױ וי איצט -- טאַנקען.

נריכן האָבּן געהאָט די העלפֿאַנטן, די טאַנקען פֿון יענע
אַלטע צײַטן, און ייִדן האָבּן קיין /טאַנקען' ניט געהאַט.

שיסן ---געשאָסן מלחמה יענע אלטע צײַטן

פֿראַ נע ס:
קעגן וועמען האָבּן ייִדן געפֿירט אַ מלחמה ?
פֿאַרװאָס האָבּן ייַדן געפֿירט די מלחמה ?
מיט װאָס האָט מען געשאָסן אין יענע אַלטע צײַטן ?
װאָס האַבּן העלפֿאַנטן געמאַן אין אַ מלחמה ?
פֿאַרװאָס איז די מלחמה קעגן די גריכן געווען אַזױ שווער?
אלעזר (ז181026) געשאָסן 004
קעגן 2821056 פֿײַל, די 0זזג
געווער, דאָס (5)מסטגסשש דיק 1248
העלפֿאַנט, דער /ת616002 פֿעל, די תו54 10021ת24 ,0106
שיסן 1 10

0

בז פז טס אנ

2

ב.
איינער פֿון יהודהס בּרידער האָט געהייסן אלעזר. ער
איו געווען אַ גרויסער העלד. ער האָט נים מורא געהאַט
פֿאַר קיין זאַך.

אלעור זעט אַ העלפֿאַנט. דער העלפֿאַנט איז גרעסעד
וי אַלע אַנדערע, ער איז אויך מעד אױסנעפּוצט וי אַלע אַנ-
דערע העלפֿאַנטן. עס זיצן מענטשן אױפֿן העלפֿאַנט און
שיסן מיט פֿײַלן. אלעזר טראַכט: דער פֿירער פֿון די גריכן
זיצט אויף אָט דעם גרויסן און אױסנעפּוצטן העלפֿאַנט !

מיט דער שװערד אין האַנט לױפֿט אלעזר דורך די
רייען פֿון די גריכן. אָט איז ער שוין לעבּן העלפֿאַנט. ער
שטעכט זײַן שווערד אַרײַן אין בּויך פֿון העלפֿאַנט.

דער גרויסער העלפֿאַנט איז געפֿאַלן. צװאַמען מים
אים -- אַלע מענטשן װאָס זײַנען געועסן אויף אים. אָבּעך
דער העלפֿאַנט איז אויך געפֿאַלן אויף אלעזרן.

יהודה הִמכּבּי האָט נעוואונען די שלאַכט, אָבּעד זײַ;
בּרודער אלעזר איז געפֿאַלן וי אַ העלד. אַלע האָבּן געלױבּט
דעם גרויסן העלד.

דער בּויך די שװוערד לויבּן
פֿאַלן -- געפֿאַלן

פֿראַגעס:
װאָס האָט אלעזר געזען אין שלאכט ?
װאָס האָט ער געטראכט ?
װאָס האָט אלעזר געטאָן?
װואָס איז געשען מיטן העלפֿאַנט און מיט די מענטשן אויף אים ?
9. וער האָט געוואונען די שלאַכט ?

+} פט סשׂ 8

שװוערד, די 5010 שלאַכט, די 6
בּויך, דער +611ט אַרײַנשטעקן 1810 50104 8}

1

חנוכּה-נעלט-

א.

טרעפֿט, קינדער, װאָסער יום-טובֿ איז דער בּעסטער
פֿון אַלע יום-טובֿים ?

חנוכּה.

אַכט טעג כּסדר ניט גיין אין חדר, עסן לאַטקעם, שפּילן
אין דריידל און בּאַקומען פֿון אַלע זײַטן חנוכּה-געלט -- נו,
דאַרף מען אַ בּעסערן יום-טובֿ ?

ווינטער. אין דרויסן איז קאַלט, דער פֿראָסט בּרענט.
די פֿענצטער זײַנען בּאַדעקט מיט שניי, און אין שטובּ איז
װאָרעם. דאָס זילבּערנע חנוכּה-לעמפּל שטייט גרייט. דער
טאַטע גייט אום איבּער דער שטובּ און דאַװונט מעריבֿ. ער
ענדיקט דאַװנען, נעמט ער אַרױס פֿון טישקעסטל אַ ליכטל
נדעם שמש) און זאָגט צו אונדז, צו מיר און מײַן ייַנגערן
בּרודער מאָטל:

-- ,רופֿט אַרײַן די מאַמע, לאָז זי גיין הערן בּענטשן
חנוכּה-ליכטלעך".

איך און מײַן בּרודער מאָטל לאָזן זיך לױפֿן בּיירע.

-- , מאַמע! גיכער, חנוכּה-ליכטלעך !"

די מאַמע ליינט אַװעק אַלע אַרבּעט אין קיך און לאָזט
זיך לױפֿן אין שטובּ אַרײַן, און נאָך איר -- בּרײַנע רי קעכין.

דער טאַטע נייט צו מיטן אָנגעצונדענעם שמש צום
חנוכּה-לעמפּל, בּיינט זיך אײַן און מאַכט די בּרכה מיטן
בּאַקאַנטן ניגון.

די מאַמע ענטפֿערט : ,אָמן", און בּריינע שאָקלט מיטן
קאָפּ. זי מאַכט דערבּײַ אַזאַ פּנים, אַז איך און מײַן בּרורער
מאָטל האָבּן מורא צו קוקן איינער אױפֿן אַנדערן, מיר זאָלן
ניט אָנהײבּן לאַכן.

92

דער טאַטע שפּאַצירט אַרום איבּער דער שטובּ, קוקט
אױפֿן חנוכּה-לעמפּל, זאָגטם און זאָנט און הערט נאַרניט
אויף צו זאָגן. מיר װאָלטן װעלן, עס זאָל שוין נעמען אַ סום,
ער זאָל זיך שוין נעמען צו דער קעשענע. מיר שטופן אונ-
טער איינער דעם אַנדערן :

-- ,מאָטל, גיי צו, זאָג אים -- חנוכּה-נעלט".
-- ,װאָס עפּעס איך זאָל זאָגן חנוכּה-געלם ?"

-- ,אַזױ, װײַל דו בּיסט ייַנגער, דאַרפֿסטו בּעטן חנוכּח-
געלט".

-- ,,אפֿשר פֿאַרקערט, דו בּיסט עלטער, דאַרפֿסטן
בּעמן חנוכה-געלט".

| בּרכה, אַמן מאַכן אַ פּנים
: ויך נעמען צו דער קעשענע

פֿרהאַנעס:

1 ואו איז פֿאָרגעקומען (02006060) די מעשׂה מיט חנוכּה-געלט ?
2 פֿאַרװאָס מיינען די קינדער אַז חנוכּה איז דער בּעסטער יום-טובֿ?
9 וי גרייט זיך דער טאַטע צום בּענטשן חנוכּה-ליכט ?
4 = װאָס 'זאָגט' דער טאַטע נאָכן בּענטשן חנוכּה-ליכט ?
פ. װאָס טוען דערװײַל די קינדער?

חדר, דער 1 6/194 ; גזססע (ז06עס1:0)

מעריבֿ 1491 60108ט6 (( צ1ז22נח)

אָמן מס0זג/ (מעץסנתס)

שמש 6 10 1124 (68ז92)

109 34820ט1128 סח}

בּאַקאַנט 1 /משסםג

טישקעסטל, דאָס 6 ג2 0 6406

קעכין, די (506) 0004

שאָקלען 6 0}

93

ב.
דער טאַטע הערט נאַנץ גוט אַז מיר רעדן פֿון חנוכּה-
געלט, נאָר ער מאַכט זיך װי ער הערט ניט. שטיל, זיך
ניט געאײַלט, גייט ער צו צום טישקעסטל און ציילט געלם.
עס קלאַפּט אונדז דאָס האַרץ. מיר מאַכן זיך אָבּער, נלײַך
וי ניט אונדז מיינט מען.
דער טאַטע טום אַ הוסט.
-- ,הם... קינדער, קומט נאָר אַהער".
-- , האַ ? װאָס איז ?"
-- ,נאָט אײַך חנוכּה-געלט".
בּאַקומען אונדזער חנוכּה-געלט, לאָזן מיר זיך גיין, איך
און מײַן בּרודער מאָטל, פֿריִער פּאַמעלעך, און נאָך דעם --
גיכער און גיכער, שפּרינגענדיק און טאַנצנדיק. און אַז מיר
קומען אין אונדזער חדרל אַרײַן, קאַנען מיר זיך מער ניט
אײַנהאַלטן, מיר קערן זיך איבּער דרײַ מאָל מיטן קאָפּ אַראָפֿ,
מיט די פֿיס אַרױף, שפּרינגען אויף איין פֿוס און זינגען:
ענגע, בּענגע,
סטופּע, צענגע,
אַרצע, בּאַרצע,
גאָלע שװאַרצע.
איימעלע, ריימעלע,
בּייגעלע, פֿײיגעלע --
האָפּ!
און פֿאַר גרויס שמחה גיבּן מיר זיך אַליין צו צוויי פּעטש
אין די בּאַקן.
עס עפֿנט זיך די טיר און עס קומט אַרײַן דער פֿעטער
בּעני.
-- , חפֿרה, אײַך קומט חנוכּה-געלט !"

44

דער פֿעטער בּעני ליינט אַרײן די הענט אין קעשענע,
נעמט אַרױיס צוויי זילבּערנע מטבּעות און גניט אונדז חנוכּה-
נעלםט.

| ער מאַכט זיך זיך אײַנהאַלטן |
| איך קום אים, עס קומט מיר

פר אַ נע ס:
1 וי איז פֿאָרגעקומען דאָס קריגן חנוכּה-געלט ?
2. וי האָבּן די קינדער אויסגעדריקט זייער פֿרייד מיטן חנוכּה-געלט?
8. וװאָס פֿאַר אַ לידעלע האָבּן זיי געזונגען ?
4 װאָס האָט גענגעבּן דער פֿעטער בּעני ?

מאַכן זיךף 04 ס0} פעטש, די 5 /,51405
האַרץ, דאָס 11 בּאַק, די 0664
פּאַמעלעך 310617 הבֿרה 95 }01 קטסזק (16טס88)
פּאַטש, דער 4 /0ג51 איך קום אײַך טסץ סאיס |

:

קיינער אין דער וועלט װעט ניט זאַנן, אַז דער טאַמע
און דער פֿעטער בּעני זײַנען בּרידער. דער טאַטע -- אַ
הויכער, אַ דינער, דעד פֿעמער בּעני -- אַ קורצער, אַ פֿץ-
טער. דער טאַטע -- אַ פֿאַרזאַרגטער, דער פֿעטער בּעני --
אַ פֿרײלעכער. טאָג מיט נאַכט, זומער און ווינטער -- און
דאָך לײַבּלעכע בּרידער.

דער טאַטע נעמט אַרױס אַ בּוינן פּאַפּיר, מאַכט אױפֿן
פַּאַפּיר קעסטעלעך, שװאַרצע און װײַסע, הייסט בּרענגען פֿון
קיך פֿאַסאָליעס, שװאַרצע און װײַסע -- דאָס וועט זײַן דאַמ-
קעס.

די מאַמע אין קיך בּאַקט לאַטקעס. איך מיט מײַן בּרו-
דער מאַטלען שפּילן אין דריידל. און דער טאַמע מימן
פֿעטער בּעני זעצן זיך אַװעק שפּילן אין דאַמקעס.

95

-- ,איין זאַך װעל איך בּײַ דיר בּעטן, בּעני -- אָן
חרטה, דאָס הייסט: אַ גאַנג זאָל זײַן אַ גאַנג 1" -- זאָגט דער
טאַטע.
;אַ גאַנג איז אַ גאַנג", -- זאָגט דער פֿעמער בּעני
און גייט אַ גאַנג,

-- אַ גאַנג איז א נאַנג", -- זאָגט דער טאַטע און שלאַנט
דעם פֿעטער בּעניס אַ ציגל.
װאָס װײַטער-װײַטער זי לאָוּן זיך אַרײַן אין דער שפּיל,
אַלץ מער קײַען זיי די בּערד, און בּיידע זיננען שטיל איין
לידל.
-- ,אוי, װאָס טוט מען, װאָס טוט מען, װאָס טוט
מען ?" -- זינגט דער טאַטע און קײַט די בּאָרד. -- ,זאָל
איך גיין אַהער ? --וועט ער גיין אַהין. װעל איך גיין אַהער ?
-- וועט ער גיין אַהער, דאַרם מען בּעסער גיין אַזאַ גאַנג ו"
-- ,אַזאַ מין גאַנג, אַזאַ מין גאַנג!" -- זאָנט דער פֿע-
טער בּעני.
-- ,װאָס זשע דאַרף איך מורא צו האָבּן ?" -- זינגט
דער טאַטע װײַטער -- ,,אפֿשר שלאָנט ער מיר אַ ציגל? --
װעל איך בּײַ אים צונעמען צוויי צינלעך. אײַ, װאָס ? אפֿשר
מיינט ער מיר שלאַנן דרײַ צינלעך ?"
-- ,,דרײַ ציגלעך, דרײַ צינלעך, דרײַ ציגלעך", --
זינגט דער פֿעמער בּעני.
--- ,אוי, בּיסטו אַ טיפּש, בּעני, אַ טיפּש און אַ גרױי-
סער!" -- זינגט דער טאַטע און גייט אַ גאַנג.
-- , בּיסט אַלֵיין אַ. טיפּש, מײַן בּרורער, און נאַך אַ
גרעסערער !" -- זינגט דער פֿעטער בּעני און גייט אַ גאַנג
און כאַפּט בּאַלד צוריק.
| -- , פֿע, בּעני, מיר האָבּן דאָך גערערט, אַ גאַנג איז
אַ נאַנג !" -- זאָנם דער טאַטע שוין אָן אַ ניגון און כאַפּט.
דעם פֿעטער בּעני פֿאַר דער האַנט.

6

-- ,איך האַלט אין ניין אַ גאַנג, קען איך גיין וואוהין

איך וויל", -- זאָנט דער פֿעטער בּעני.
,גיין 1" -- זאָגט דער טאַטע, -- ,אַ גאַנג איז אַ

נאַנג! מיר האָבּן דאָך עפּעס גערעדט, בּעני אָן חרמה,
בּעני". |

-- ,חרטה ?" -- זאָגט דער פֿעטער בּעני, -- ,װיפֿל
מאָל מאַכט זיך, אַז דו האָסט חרמח ?"

-- , איך ?" -- זאָגט דער טאַטע, -- ,ע, בּעני, דערפֿאַר
האָבּ איך דאָך פֿײַנט מיט דיר צו שפּילן אין דאַמקעס !"

-- ,ווער ושע הייסט דו זאַלסט מיםט מיר שפּילן י

-- ,שוין ?‏ מע קריגט זיך שוין איבּער אַ פֿאַסאָלקע-
לע ?" -- זאָגט די מאַמע און קומט אָן פֿון קיך מיט אַ צע-
היצט פּנים, און נאָך איר -- בּרײַנע מיט אַ גרויסער שיסל
מיט הייסע לאַטקעס. אַלע גייען צום מיש. איך און מײַן
בּרודער מאָטל, װאָס האָבּן זיך פֿריִער געקרינט, ווערן שלום
און זעצן זיך צו די לאַטקעס.

זיך קריגן מורא האָבּן חרטה האַָבּן

פֿראַגעס:

1. שפּילן דער טאַטע מיטן פֿעטער אָפֿט אין דאַמקעם ?

9 װי אַזױ מאַכט דער טאַטע די בּרעט אױף צו שפּילן דאַמקעם?
װאָס ניצט מען אַנשטאָט אמתע דאמקעם ?

4 װאָס זינגען דער טאַטע און דער פֿעטער בּײַם שפּילן 4

9 איבּער װאָס צעקריגט מען זיך בּײַם שפּילן ?

6 וי אַזױ ווערט שלום ?

פֿאַרזאָרגט 160:טט קײיַען שסםס 0
בּויגן, דער זט בּאָרד, בּערד (6216)5ק
פֿאַסאָליעס 39 (/41006) שלאָגן אַ ציגל 1606 2 סזט401ס 0}
דאַמקעס 018 טיפּש 01ס}1 (1260)
חרטה (1:421016) עס מאַכט זיך 2035 16
גאַנג, דער 1076

97

ד.
בּײַנאַכט, אויף מײַן בּעטל, לינ איך און טראַכט : װיפֿל
קאַן איך האָבּן נעלט, אַז אַלע פֿעטערס מיט אַלע מומעס
מיט אַלע קרוֿים װעלן מיר געבּן חנוכּה-געלט ?
-- , מאַטל, דו שלאָפֿסט ?"
-- ,יאָ, װאָס איז דען ?"
-- ,,װיפֿל מיינסטו, װועט אונדז געבּן דער פֿעטער בּער
חנוכּה-געלט ?"
;פֿון װאַנען זאָל איך וויסן ? איד בּין דען אַ נבֿיא ?"
אַ טינום שפּעטער :
,מאָטל, דו שלאָפֿסט ?"
-- ,,יאָ, װאָס איז דען ?"
-- ,עמעצער האָט אַזױ פֿיל פֿעטערס מיט אַזױ פֿי?
מומעס וי מיר ?"
--‏ אָדער יאָ, אָדער ניין".
צוויי מינום שפּעטער:
-- , מאַטל, דו שלאָפֿסט ?"
-- , יאָ, װאָס איז דען ?"
-- ,אַז דו שלאַפֿסט, טאָ וי אַזױ רעדסטו צו מיר ?"
-- , דו פֿרעגסט דאָך מיך, מוז איך דיר ענטפֿערן".
אין דרײַ מינוט שפּעטער:
-- ,, מאַטל דו שלאָפֿסט ?"
-- ,טסס -- טררר -- כיל כיל כיל -- טססם...
מאָטל כראָפּעט, און איך זיץ זיך אויף מײַן בּעטל, נעם
מײַן קערבּל, גלעט דאָס, בּאַטראַכט דאָס. |
אַ שטיקל פּאַפּיר", -- טראַכט איך מיר, און װאָס
קאַן מען מען דערפֿאר ניט קױפֿן ? נים און צוקערקעס, און ראָי
זשינקעס, און בּאָקסערן, און װאָס ניט ?*"

98

איך בּאַהאַלט דאָס קערבּל צוקאָפּנס אונטערן קישן...
קומט אַרײַן בּרײַנע פֿון קיך מיט אַ פֿול שיסל מיט קערב-
לעך... בּרײַנע גייט ניט, נאָר זי שװעבּט אין דער לופֿט,
און מאָטל שלינגט קערבּלעך.

-- ,מאָטל!" -- שרײַ איך, -- , נאָט איז מיט דיר,
מאָטל, װאָס טוסטו? קערבּלעך ?7?..."

איך כאַפּ זיך אויף און שפּײַ אויס דרײַ מאָל: -- , מפֿו-
טפֿודטפֿו -- אַ חלום וי

בּאַלך שלאַף איך ווידער אײַן. (לויט שלום-עליכם)
קרובֿ, קרובֿים חלום, חלומות נביא
פֿראַ גע ס:

ב}

וועגן װאָס טראַכט מאָטלס כּרודער בּײַנאַכט ?

2. געדענקט איר װאָס מאָטלס בּרודער פֿרעגט און װאָס מאָטל
ענטפערט ?

3 װאָס פֿאַר אַ חלום זעט מאָטלם בּרודער ?

װאָס פֿאַר אַ ייִנגל איז געווען מאָטל ?

פ. װאָס פֿאַר אַ ייַנגל איז געווען מאָטלס בּרודער ?

קרובֿ, קרובֿים (16121176)5 (גמוטעסזג ,טסזס)

=

נבֿיא 4ססעק (1טסת)
כראָפּען 6 10
קערבּל (עץסמסגת מ1509912) 01016ז
שלינגען 56021106 0}
אױיסשפּײַען 1 5011 0}

| 8067 146 ?יודר

יא ב // /וב

):

100

0

, 22

6 יי

: 6

+ וְ י
02 ק 2 =

2 5
2 2

1 : - י = 4
,2 ֿ
2
7 -

3

:

.יי

חנוכּה-שטערן

זעסט, מײַן קינד ? אַכט גרויסע שטערן
גייען אויף אין זיסער פּראַכט,

און די שאָטנס בּלייכער װערן,
העלער װערט די שװאַרצע נאַכט.

ריין און הײיליק, ליבּ און טײַער,
דאַרפֿן אונדז אויף אייבּיק זײַן
זייער שטילער, מילדער פֿײַער,

זייער ליכט און זייער שײַן.
(ש. פֿרוג)

בּלייך 6
מילד הו

חנוכּה-ליכט
א.

ס'איז ווינטער אין ארץ-ישראל. אױפֿן בּרעג פֿון ים
שטייט אַ קליין דערפֿל פֿון ייִדישע פֿישערס. די פֿישערס
קענען איצט ניט פֿאָרן כאַפּן פֿיש. די ווינטן זײַנען צו שטאַרס.
די כװאַליעס אױפֿן ים זײַנען צו גרויס:

זיצן די פֿישערס און רעדן: -- , טויזנטער ייִדן פֿאָרן
אין שיפֿן אױפֿן ים און מע לאָזט זי ניט קומען צום בּרענ
פֿון אונדזער לאַנד. עס פֿאָרן ייִדן װאָס זײַנען אַנטלאַפֿן פֿון
שלעכטע מענטשן. זיי ווילן זיך ראַטעװען אין ארץ-ישראל
און מע לאָזט זי ניט אַרײַן".

די קינדער הערן װאָס די פֿישערס דערציילן און זי
זײַנען טרויעריק. די קליינע מרים, װאָס איז אַלט צען יאַד,
פֿילט די טרערן אין אירע אױיגן.

-- ,מע דאַרף זיי העלפֿן !" -- זאָנט מרים צו די קינ-
דער.

-- ,וועמען העלפֿן ?" -- פֿרעגן די קינדער.

-- ,מע דאַרם העלפֿן די ייִדן װאָס פֿאָרן אין שיפֿן
אױפֿן ים און קענען ניט קומען צום בּרעג פֿון אונדזער לאַנד".

אַלע קינדער האָבּ געזאַנט אַז מע דאַרף טאַקע העלפֿן,
אָבּער זי האָבּן ניט געוואוסט װאָס צו מאָן, וי צו העלפֿן.

ב.

בּאַלד קומט דער יום-טובֿ חנוכּה. אַלע קינדער גרייטן
זיך צום יום-טובֿ. מע לערנט חנוכה-לידער און מע נרייט
אַ שפּיל ,די חשמונאים פֿון הײַנט".

דער סטאָליער פֿון דערפֿל האָט געמאַכט פֿאַר די קינ-
דער אַ גרויסן חנוכּה-לאָמפּ פֿון האָלץ. האָבּן די קינדער
נעטראַכט : וואו זאָל מען אַװועקשטעלן דעם גרויסן חנוכּה-
לאַמפּ ?

האָט חנה געזאַנט: -- , לאָמיר אים אַװעקשטעלן אין
מיטן דערפֿל און אַלע װעלן זען װוי ער לײַכט".

101

אָבּער מרים האָט געטראַכט און געטראַכט און זי האָט
אױסנערופֿן :

-- , קינדער, איך ווייס, מיר אַלע ווילן העלפֿן די ייִרישע
שיפֿן װאָס פֿאָרן אױפֿן ים. װעל איך אײַך װײַון אַ גוט אָרט
פֿאַרן חנוכּה-לאָמפּ".

און מרים מיט די קינדער זײַנען צונעקומען צום בּרעג
ים. דאַרטן איז געווען אַ הויכער פֿעלדז.

-- ,,אױפֿן פֿעלדז דאַרף שטיין דער חנוכּה-לאָמפ !" --
האָט מרים געזאַנט צו די קינדער. -- ,די יַדן פֿון די שיפֿן
וועלן זען דאָס ליכט פֿון דעם חנוכּה-לאָמפּ, וועלן זי פֿאַר-
שטיין אַז דאָס איז ארץ-ישראל. זיי װעלן קומען צו אונדז
בּײַנאכט".

-- ,זייער קלוג, מרים, זייער גוט!" -- האָבּן אַלע
קינדער אױסנערופֿן.

:

די ערשטע נאַכט חנוכּה זײַנען די קינדער מיט אַלע
ייָדן פֿון דערפֿל געגאַנגען צום בּרעג ים. דער גרויפער חנוכּה-
לאַמפּ איז נעשטאַנען אױפֿן פֿעלדז. מרים און אַ ייִנגל דוד
זײַנען אַרױם אױפֿן פֿעלדז, זיי האָבּן אָנגעצונדן דאָס ערשטע
ליכט. מע האָט דאָס ליכט געקענט זען װײַט אױפֿן ים.

אַזױ האָבּן זי נעטאַן אַלע נאַכט פֿון חנוכּה. מיט יעדער
נאַכט איז נרעסער געװאָרן די צאָל ליכט. דער חנוכּה-לאָמפּ
איז געשטאַנען אױפֿן פֿעלדז און געװאָרפֿן ליכט װײַט אין
ים.

אַ שיף האָט געבּלאַנדזשעט אין מיטן ים און ניט גע"
קענט געפֿינען דעם בּרעג פֿון ייַדישן לאַנד. פּלוצלינג האָט
א שמים אויף דער שים אױסנערופֿן: -- ,איך וע ליכ:
ליכט !"

-- ,יאַ!" -- האָבּן אױסנערופֿן אַ סך שטימען: --
,ליכט! ליכט! דאָרטן איז אונדזער לאַנד, דאָרטן איז
ארץ-ישראל !"

102

103

אין יענער נאַכט אין אַ שיף אָנגעקומען צום בּרעג.
די פֿישערס פֿון דערפֿל זײַנען אַרױס אוים זייערע שיפֿלעך
צו בּאַנעגענען די יָדן. עס איז געווען אַ פֿינצטערע נאַכט,
אָבּער אַלע הערצער זײַנען פֿול געווען מיט חנוכּה און מים
ליכט.

(לויט אהרן מגיד)

אַנטלױפֿן ראַטעװען בּאַגענענען
זיך גרייטן צום יום-טובֿ

פֿראַ גנע ס:

1 וער זײַנען עס געווען די ייִדן אויף די שיפֿן ?

2 וער האָט ניט געלאָזט די ייִדן קומען קיין ארץ-ישׂראל?

פֿאַרװאָס איז געווען גוט צו שטעלן דעם חנוכּה-לאָמפּ אױפֿן פֿעלדז
בּײַַם ים ?

4 פֿאַרװאָס האָט די שיף מיט די ייִדן ניט געקענט אין מיטן טאָג צופֿאָרן
צום בּרעג פֿון ארץ-ישׂראל ?

5 איז געווען אַ סכּנה אַרױסצופֿאָרן אויף קליינע שיפֿלעך צו בּאטגעגענען

די שיף ?
6. זײַנען די קינדער און זייערע עלטערן געווען ,חשמונאים פֿון הײַנט" ?
וי אַזױ?
דערפֿל, דאָס 46)ט לײַכטן 06 ס0} ,}1180 10
פֿישער, דער תגזז11986 בלאָנדזשען 4 8066 10
סטאָליער, דער 1 חחשמונאים ( בת1ץ0מ16825/16)
פֿעלדז, דער 4 מיים (1ת 11 )

1044

לכּבֿוד חנוכה
דער טאַטע צינדט אַכט ליכטלעך אָן,
בּאַדינט פֿון שמש איינעם --
און אַלץ לכּבֿוד חנוכּה,
דעם יום-טובֿ אונדזער שיינעם,

דער לערער שענקט אַ דריידל מיר
פֿון בּלײַ געגאָסן ריינעם,

און אַלץ לכּבֿוד חנוכּה,

דעם יום-טובֿ אונדזער שיינעם,

הייסע לאַטקעס בּאַקט די מאַמע
פֿאַר מיר -- איר זון דעם קליינעם,
און אַלץ לכּבֿוד חנוכּה,

דעם יום-טובֿ אונדזער שיינעם,

ס'האָט מײַן פעטער מיר געשאָנקען
אַ גראָשנדל אַ קליינעם --
און אַלץ לכּבֿוד חנוכּה,

דעם יום-טוב אונדזער שיינעם,
(ח. ג. בּיאַליק -- ייִדיש : י. גויכבּערג)

לכּבֿוד 1 זסמסת מז (1640664) געגאָסן 4 , 91161464

שענקען 14 עג סות 10 בּאַדינען ;תס 211 ס}

געשאָנקען 1 לג 2206 5636 0}
גראָשנדל צעמתסקס

105

פי
-
שָ

ױ זי אָי 0

.

א א
אי 2
קיר י)

ױ .

+ 'והם

:

9
8 ,
פּ

יי

* 1 בוטו

ו,.. "יב

ואליטא, צִ

דאָס ליד פון בּרוים

פֿאַר די הענטלעך אין די רינגען
שיינע קליינע קינדער זינגען:
גאָט געטרײַער, גיבּ אַ רעגן
פֿון די קליינע קינדערס וועגן!

װײַזט אַ װאָלקן זיך פֿון אױיבּן --
נעמען זיך די פֿעלדער שטױיבּן,

און אַ רעגן -- פּערל-ריין --
טריף-טראָפּ, טריף-טראָפּ, הייבּט אָן גיין,

נעמען פֿעלדער זיך צעשפּרײטן,
ווייך צעאַקערטע אין בּייטן,
זײַנען גרינע קאָרן-זאַנגען

פֿון די בּייטן אױפֿגעגאַנגען.

נעמט אַ טוי אויף זי בּאַלד פֿאַלן,
װאַרעמט זיי די זון מיט שטראַלן,
ווערן פֿעלדער געל װי גאָלד,
פֿול מיט קאָרן, קאָרן-גאָלד,

7 יט ,
יט

2

7 ושי :
ןרט
קייל

יי
י:4 וּ
ט ש (
' 6//7;יון יו

.‏ 2 ר
יי

נעמען פֿולע פֿורן פֿאָרן,

פורן פֿאָרן, פֿירן קאָרן,

דורך די בּערג און דורך די טאָלן,
אין די מילן דאָס צו מאָלן,

הייבּן אָן די װינטן ווייען,
און די מילן-פֿליגל -- דרייען,
מאָלן מילן, מאָלן שנעל

פֿון דעם קאָרן װײַסע מעל,

קויפט דער בּעקער מעל מיט הייוון

און פֿאַרהײצט זײַן גרויסן אויוון.
בּרענט דאָס פֿײַער, שײַטלעך קנאַקן,
נעמט דער בּרויט זיך בּעסער בּאַקן,

קױפֿן מאַמעס בּרויט דעם פֿרישן
און דערלאַנגען אויף די טישן,
עסן קינדער פֿרישן בּרױיט,
זײַנען זי געזונט און רויט,

רינג, דער 6
שטויבּן 54 0}
פּערל }טס
צעשפּרײטן (ויך) 501624 0}
צעאַקערן קט 88טס1ם ס}
(11614 זס מ82/06 2 }01)
בּייט, די 5664-0660
קאָרן, דער סצז
זאַנגען 145
אױפֿגעגאַנגען 1036
װואַרעמען חזזהשט ס}
פֿור, די חס288שו
בּערג 5)סטמטסםת 1115ח

טאָל, טאָלן
מיל

מאָלן
ווייען
שנעל

מעל

הייוון
פֿאַרהײצן

אויוון

שײַטל, שײַטלעך
קנאַקן
דערלאַנגען

(מאַני לייבּ)

5ץ72116 ,ץ2116ץ

{11מז

}0 0

שס!ס ס}

121

1101

1

16 2 2846חוז ס}
41 0}

66 ,64טס

4סטט 04 (1606)5ן

}0 6

0206 10 8176 0}
5666 ס}

107

דער פּוױער און דער אוצר

אַמאָל האָט אַ פּױער געאַקערט זײַן פֿעלד. האָט דער
אַקער אָנגעטראָפֿן אַ האַרטן שטיין. דער פּױער האָט אוים-
נעגראַבּן דעם שטיין. האָט ער אונטערן שטיין געפֿונען אַן
אוצר פֿון נאַלד און זילבּער.

דער פּױער האָט זיך שטאַרק דערפֿדרײט און ער איז
טיט דעם אוצר אַװעק אַהים. ער האָט פֿאַרבּעטן אויף
אַ רײַכער שׂמחח זײַנע קרובֿים און זײַנע פֿרײַנד. ער האָם
זי געוויזן דאָס גאָלד און דאָס זילבּער װאָס ער האָט געפֿונען.

פֿון דעמאַלט אָן האָט דער פּױער מער ניט געאַרבּעט.
װאָס טוג אים צו אַקערן און צו זייען און צו האָרעװען מיטן
שווייס פֿון זײַן פּנים ? ער האָט דאָך א נרויסן אוצר. ער קען
פֿירן אַ רײַך לעבּן. דער פויער האָט נעגעסן פֿון דעם גרייטן
נעלט. דער אוצר איז פֿון טאָג צו טאַג קלענער געװאָרן,
בּיז דער פּױער האָט מער קיין געלט ניט געהאַט.

אין די אַלע יאָרן האָט קיינער ניט בּאַאַרבּעט דאָס פֿעלד.
רי ערד איז געװאָרן האַרט. דאָס נאַנצע פֿעלד איז געװאָרן
פֿוֹל מיט דערנער. אָבּער די נויט בּײַם ער איז שוין געװאָרן
אַזױ גרויס, אַז ער האָט גענומען דעם אַקער און איז אַרױס
אין פֿעלד. דער אַקער האָט זיך צעבּראָכן אין דער האַרטער
ערד.

דער פּױער האָט גענומען וויינען: -- ;,פֿעלד מײַנם,
אַמאָל האָסטו דאָך מיך גליקלעך געמאַכט. לאָז איצט,
איך זאָל דיך אַקערן און איך זאָל קענען זייען, כּדי איך
זאָל האָבּן אַ שטיקל בּרױיט. איך שטאַרבּ פֿון הונגער".

-- , ניין", -- האָט דער פּױער געהערט אַ קול פֿון דער
ערד: -- ,דו האָסט ניט געװאָלט מיך בּאַאַרבּעטן, בּין איך
נעװאָרן האַרט וי אַ שמיין. געלט ווערט ווייניקער, בּיז עס

108

בּלײַבּט גאָרניט. די ערד איז אָבּער אײיבּיק. װער עס בּאַאַר-
בּעט געטרײַ די ערד עסט בּרויט און איז זאַט. דו האָסט זיך
פֿאַרלאָזן אויף נאַלד און אויף זילבּער און דו האָסט מיך פֿאַר-
נעסן. עס איצט מײַנע דערנער!"

אַזױ האָט די ערד פֿאַרטריבּן פֿון זיך דעם נארישן פּױער.

װאָס טוג מיר פֿירן אַ רײַך לעבּן
פֿאַרבּעטן אויף אַ שמחה | פֿאַרטרײַבּן -- פֿאַרטריבּן

פֿראַנעס:
1 וי אַזױ האָט דער פּוױער געפֿונען דעם אוצר?
2 װאָס האָט ער געטאָן, ווען ער האָט געפֿונען דעם אוצר ?
8 פֿאַרװאָס האָט ער מער ניט געאַרבּעט ?
4 וי אַזױ איז פֿון דעם אוצר גאָרניט געבּליבּן ?
5 וװאָס איז געװאָרן פֿון דעם פֿעלד ?
6 האָט די ערד געדאַרפֿט פֿאַרטרײַבּן דעם נאַרישן פּױער?
7 װאָס איז געווען דעם פּוױערס אמתער אוצר ?
פּויער, דער 1ססק שווייס, דער 5021
אָנגעטראָפֿן 911004 280 זות דערנער 5 ז100

הארט 2210

109

דרײַ גרויסע מענטשן

קיניג האָט אַמאָל אַרױס:עגעבּן אַ בּאַ-
פֿעל: קיינער טאָר ניט גיין אין נאַם
נאָך האַלבּער נאַכט ! אוב עמעצער
וועט גיין אין גאַס נאָך חאַלבּער נאַכט,
וועט מען אים טייטן !

פּאָליציסטן זײַנען גענאַנגען אי-
בּער די גאַסן, כּדי מע זאָל אָפּהיטן
דעם קינינס בּאַפֿעל. אַלע האָבּן מורא געהאַט. קיינער איז

נאָך האַלבּער נאַכט ניט געווען אויף די נאַסן פֿון דער שמאָט.

איין מאָל האָבּן די פּאָליציסטן געזען דרײַ מענטשן
װאָס שפּאַצירן אין מיטן נאַכט אוים דער נאַס. מע האָט זי

אָפּגעשטעלט און גענומען זי פֿרעגן :

-- ,האָט איר געהערט פֿון דעם קינינם בּאַפֿעל ?"

-- ,יאָ, מיר האָבּן נעהערט", -- האָבּן אַלע דרײַ גע"
ענטפֿערט.

און איינער פֿון די דרײַ האָט געזאָגט :

-- ,איך האָבּ ניט מורא. מיך װועט מען ניט טייטן.
פֿאַר מיר נעמען אַלע אַראָפּ דאָס היטל. דער קיניג אַלײן

נעמט אַראָפּ זײַן קרוין פֿאַר מיר".

און דער צווייטער האָט געזאָנט :
-- ,איך האָבּ ניט מורא. מיר װעט מען קיין זאַך ניט
טאָן. אַפֿילו די זין פֿון דעם קיניג און פֿון די גרעסטע האַרן

מוזן טאָן װאָס איך הייס זיי טאָן".

און דער דריטער האָט געזאָנט :

110

-- ,אָן מיר װאָלט דער קיניג ניט נעקענט אָנטאַן זײַנע
קינינלעכע בּנדים". די פּאַָליציסטן האָבּן זייך דערשראַקן
פֿאַר די דרײַ מענטשן און זיי האָבּן נעטראַכט: דאָס מוון
זײַן די נרעסטע האַרן אין לאַנד. זי האָבּן ניט געוואוסט װאָס
צו טאָן מיט די מענטשן. מע האָט זי געהיט בּיו עס איז גע-
קומען דער פֿרימאָרגן. מע האָט זיי געבּראַכט פֿאַרן קינינ
און מע האָט דערציילט דעם קיניג װאָס די דרײַ מענטשן
האַבּן געזאַנט.

האָט דער קיניג געפֿרענט דעם ערשמן :

-- ;איז טאַקע אמת אַז דו האָסט געזאָגט, אַז פֿאַר דיר
נעמען אַלע מענטשן אַראָפּ דאָס היטל און דער קיניג אליין
געמט פֿאַר דיר אַראָפּ די קרוין ?"

-- ,יאָ", -- האָט געענטפֿערט דער ערשטער, -- ,איך
בּין אַ שערער".
האָט דער קיניג געפֿרענט דעם צווייטן ;

-- , איז עס אמת אַז אַלע זין פֿון דעם קיניג און פֿון אַלע
האַרן מוזן טאָן װאָס דו הייסט ?"

-- יאָ", -- האָט געענטפֿערט דער צווייטער, -- איך
בּין אַ לערער".

האָט דער קיניג געפֿרעגט דעם דריטן ;

-- ,איז אמת אַז דו האָסט געזאָגט אַז אַָן דיר װאָלט
איך ניט געקענט אָנטאָן מײַנע קיניגלעכע קליירעך ל".

-- ,יאָ", -- האָט געענטפֿערט דער דריטער -- ,אי
בּין אַ שנײַדער".

האָט דער קיניג געזאַנט :

-- ,טאַקע אמת, איר זײַט דרײַ גרויסע לײַט פֿון מײַן
מדינה. קען איך אײַך ניט בּאַשטראַפֿן".

און דער קיניג האָט אָפּנעשאַפֿט דעם נאַרישן בּאַפֿעל.

111

אַראַפּנעמען דאָס היטל
דאָס מוז זײַן אַ גרויסער מאַן

פֿראַנעס:

פֿאַרװאָס איז דעם קיניגס בּאַפֿעל געווען א נארישער ?

װאָס האָבּן געזאָגט די דרײַ גרויסע מענטשן ?

זײַנען געווען נאָך אַזעלכע גרויסע מענטשן אין דער מדינה ?

װאָס װאָלט געקאַנט זאָגן א שוסטער ? אַ סטאָליער? א כבּעקער!
א פּױער?

5 ווער איז אַ גרויסער מענטש?

ב} פא כס 2

האַלבּע נאַכט 16 שערער 71ט
אָפּהיטן / צ6טס ס} מדינה, די ,עז00381 (60186גת)
אַראָפּנעמען 4 1246 0} 16

קיניגלעך 1 בּאַשטראָפֿן טק 0}
בּנדים 5 (ז0804) אָפּשאַפֿן ח400115 10

מיט אַ נאַדל, אַן אַ נאָדל

מיט אַ נאָדל, אָן אַ נאָדל ׂ
ניי איך מיר בּכּבֿוד גדול
און אַז איך האָבּ אַ נאָדל מיט אַ פֿאָדעם
ניי איך מיר די שענסטע בּגדים,
מיט א נאָדל...
אַבּי איך נעם די שער און אײַזן,
קען איך מײַן װײַבּ און קינדער שפּײַזן,
מיט אַ נאָדל...
זיצן זיץ איך אַ פֿוס אויף אַ פֿוס
און זינג מיר אַ לידעלע צוקער-זיס,
מיט אַ נאָדל...

2 מאַל

מ"ס

(פֿאָלקסליד)
בּכּבֿוד גדול (2061 0680364) בגדים 5 (גזנ4סספט)
6ס 2040 1625316קן 81621 110עט שפּײַזן 0 0}

112

מוזסט ווערן בּעסער צו דײַן
אַרבּעטער!

רבֿ הונאָ איז געווען א רײַכער מאַן. ער האָט געהאַנדלט
מיט װײַן. איין מאָל זײַנען בּײַ אים זויער געװאָרן פֿיר הונ"
דערט פֿעסלעך װײַן. האָט ער דעם זיערן װײַן קיינעם ניט
נעקענט פֿאַרקױפֿן. האָט רבֿ הונאָ פֿאַרלאָרן אַ סך געלט און
איז געווען טרויעריק.
זײַנע חבֿרים זײַנען נעקומען צו אים כּדי אים צו מרייסטן,
האַבּן זי אים געזאַנט : |
-- , אפֿשר האָסטו געטאָן אַ שלעכטע זאַך ? אפֿשר
האָסטן געזינדיקט און דאָס איז נאָמס שטראַף ל"
ירבֿ הונאָן זײַנען ניט געפֿעלן נעװאָרן די רייד פֿון זײַנע
חבֿרים און ער האָט זיי געפֿרעגם :
-- ,,מיינט איר אַז איך טו שלעכטס ? מיינט איר אַז
איך זינדיס ?"
האָבּן זײַנע חבֿרים אים רואיק געזאַנט :
-- ,,און דו מיינסט אפֿשר אַז גאָט שמראָפֿט אומזיסט
אַ מענטשן ל" | |
האָט רבֿ הונאָ פֿאַרשטאַנען אַז זי ווילן עפּעס אים זאָנן
און זי האַלטן זיך אײַן. האָט ער געזאַנט:
-- ,איר זײַט דאָך מײַנע פֿרײַנד, זאָנט מיר אָפֿן װאָס
איר ווילט מיר זאָגן. זאָגט! איך װעל ניט זײַן אין כּעם".
האָבּן די חבֿרים אים דערציילט :
-- ,,מיר האָבּן געהערט אַז דו בּיסט ניט גוט צו דײַן
אַרבּעטער װאָס אַרבּעט בּײַ דיר".
האָט רבֿ הונאַ זיך פֿאַרענטפֿערט :
-- ,דער אַרבּעטער איז מיר ניט געמרײַ. ער האָט
אַ פּאַר מאָל געגנבֿעט בּײַ מיר".

113

האָבּן די חבֿרים געזאַנט :

-- , דו מוזסט ווערן בּעסער צו דײַן אַרבּעמער. קען
זײַן ער איז דיר נישט גענוג נעטריַ, װײַל דו בּיסט ניט גענוג
נוט צו אים. דו מוזסט ווערן בּעסער צו דײַן אַרבּעמער !"
| רב הונאָ האָט אַ בּיסל געטראַכט און האָם צונעזאָנט :

-- , פֿון הײַנט און װײַטער װעט מײַן אַרבּעטער שוין
נים קענען מער זיך בּאַקלאָגן אוים מיר".

בּאַקלאָגן זיך אוים עמעצן | זך פֿאַרענטפֿערן
פֿאַרשטײן, פֿאַרשטאַנען

פֿראַנעס:

1 וי אַזױ האָט רבֿ הונאַ פֿאַרלאָרן 8 סך געלט ?

2. װאָס האָבּן אים געזאָגט זײַנע חבֿרים ?

3. וי האָט רבֿ הונאָ זיך פֿאַרענטפֿערט ?

4 װאָס קענען מיר דאָ לערנען וועגן רבֿ הונאָ און זײַנע פֿרײַנד ?

רבֿ, רבּי ‏ (16006 ,צהז) | שטראָפֿן גפנתטק ס}

זויער 1ט0 פֿאַרענטפֿערן זיך 4126 10
פֿעסל, דאָס 0161 4 6616060 10 ,ץ/511טן 10
זינדיקן תופ 10 בּאַקלאָגן זיך ת121ק1זסס 10

שטראָף, די }60גתמפ1מטק

114

איידער נאָם האָט בּאַשאַפֿן
ידעם מענטשן
א. די רייד פֿון די מלאָכים

גאָט האָט געזאָנט צו די מלאכים;

-- ,לאָמיר בּאַשאַפֿן אַ מענטשן אין אונדזער גע-
שטאַלט".

זײַנען די מלאכים געווען אומצופֿרידן און זיי האָבּן גץ-
זאַנט :

-- ,גרויסער נאָט, דו האָסט בּאַשאַפֿן די ערד און די
הימלען, און די ימען, און די פֿעלדער, און די וועלדער, און
אַלע בּאַשעפֿענישן אין זיי. דו האָסט אויך בּאַשאַפֿן אונדו,
די מלאכים, װאָס מיר לױיבּן דײַן נאָמען. צו װאָס דאַרפֿסטו
נאָך בּאַשאַפֿן אַ מענטשן פֿון פֿלײיש און בּלוט ל"

און דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אױפֿן טאָג האָט גע-

זאָגט ; |
-- ,עס װעט נאָך קומען אַ טאָג, ווען דער מענטש
וועט פֿינצטער מאַכן דאָס ליכט פֿון טאָג, װײַל ער וועם
זינדיקן און טאָן שלעכטם".

און דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אויף דער נאַכט האָט
געזאָנט :

-- ,עס װעלן זײַן נעכט, ווען דער מענטש וועט רױבּן
און מאָרדן, ווען ער װועט פֿאַרגיסן בּלוט און טאָן אַ סך
שלעכטם".

דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אויף דער זון האָט נע-
זאָגט : |

-- ,דער מענטש װעט דינען צו דער זון װוי צו אַ געץ
און װעט נים גיין אין די וועגן פֿון דעם אמתן נאָט".

און דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אויף דער לבֿנה האָט
געזאָגט:

115

-- ,דער מענטש וװועט דינען צו דער לבֿנה וי צו אַ
נאָם און װעט פֿאַרגעסן דעם אמתן גאָט".
און דער מלאך װאָס פּאַסט אוים אױפֿן פֿײַער האָט גע"
זאָגט : |

--- , מיט פֿײַער װעט דער מענטש צעשטערן אַלץ
װאָס איז שיין אויף דער ערד. און דער מענטש װעט װאָגן
ליננס און זיך קריגן מיט זײַן חבֿר, און אַלץ וועט צעשטערט
ווערן אַזױ װוי דורך פֿײַער".

און דער מלאך װאָס פּאַסט אױיף אױפֿן װאַסער האָט
געואַנט :

-- ,, דער מענטש וועט מאַכן שמוציק דאָס װאַסער. ער
וװועט ואַרפֿן אין װאַסער זײַן מיסט".

און דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אױפֿן שניי האָט גע-
זאַנט :

-- ,אַלץ װאָס איז װײַס און שיין, און ריין, און נלאַנצט
-- װועט דער מענטש שמוציק מאַכן מיט זײַנע זינד".

און אַזױ האָבּן גערעדט מלאך נאָך מלאך, און אַלע זי
נען זיי געווען קעגן דעם אַז נאָט זאָל בּאַשאַפֿן דעם מענטשן.
דער לעצטער האָט נערעדט דער מלאך פֿון שלום. ער
האָט נגערעדט און טרערן זײַנען אים געשטאַנען אין די אױגן.

-- , דער מענטש וועם פֿירן מלחמות. אַ פֿאָלק וװועט
אױפֿשטײן-קעגן אַ פֿאָלק. מע װעט צעשטערן שטעט, מע
וועם צעשטערן נאַנצע לענדער, מע װעט אויסהרגענען מי-
ליאַנען מענטשן, אַלמנות און יתומים װעלן זײַן אומעטום.
צו װאָס דאַרף מען דעם מענטשן ?*

אַלמנה---אַלמנות | יתום--יתומים | מלחמה-- שלום

פראַ גע ס:
1 וװאָס האָט געזאָגט דער מלאך װאָס פּאַסט אוים אויף דער נאַכט ?
9 װאָס האָט געזאָגט דער מלאך װאָס פּאַסט אויף אױפֿן שניי ?
9 װאָס האָט געזאָגט דער מלאך פֿון שלום ?

116

4 װאָס האָבּן געזאָגט די אַנדערע מלאכים ?
5 זײַנען די מלאכים געווען גערעכט ?
6 װאָס, מיינט איר, קען מען ענטפֿערן די מלאכים ?

געשטאַלט 1012265,,5 פֿאַרגיסן 511 ס0}
וועלדער 45 003(3סשי +צעשטערן 7ס46911 0}
בּאַשעפֿעניש 6 שמציק עח104 ,{זז1ם
אױיפֿפּאַסן 1 0216 1246 0} מיסט מ30815ט1 ,161156
רויבּן סס} ס} אַלמנה 1006 (4101006)
מאָרדן זסטמת 10 יתום ת01002 (גתספסץ)

בּ. גאָטס ענטפֿער

האָט גאָט זיי געענטפֿערט:

-- , איר זײַט אַלֶע ליכטיקע מלאכים, אָבּער הײַנט
רעדם איר פֿינצטערע רייד. איך װעל בּאַשאַפֿן דעם מענטשן,
װײַל ער וועט ווערן מײַן שותף. דאָס װאָס איך האָבּ בּאַשאַפֿן
-- וועט דער מענטש נאָך בּעסער מאַכן.

דער מענטש וועט אַרבּעטן. זײַן אַרבּעט װעט שענער
מאַכן די וועלט.

ער װעט אַקערן און זייען אין די פֿעלדער; ער װעט
אַרױסבּדרענגען בּרויט פֿון דער ערד. |

ער װעט היטן די שאַף, שערן זייער װאָל און מאַכן
בּנדים.

ער וועט קאָכן און בּאַקן און װעט שאַפֿן שפּײַז.

ער װועט פֿלאַנצן פֿרוכטבּײמער, און ער וועם אַלֵיין
שאַפֿן אַזעלכע פֿרוכטן װאָס ער וועם פֿריִעד זיי ניט געפֿינען
אויף דער ערד.

ער װעט נעמען די ווינטן און זי אײַנשפּאַנען אין זײַנע
מילן און אין זײַנע זעגלען. ער װועט פֿון ים מאַכן לאַנד און
פֿון לאַנד מאַכן װאַסערן.

ער װעט בּויען הײַזער און שטעט.

117

ער װועט ווערן דער האר איבּער אַלע מײַנע בּאַשעפֿע-
נישן און זי אויסניצן פֿאַר זיך.

עס װועלן זײַן קלונע מענטשן װאָס װועלן לערנען תּורה
און װאָס וועלן אױסגעפֿינען אַלערלײ װיסנשאַפֿטן".

האַבּן די מלאכים געזאָגט :

-- ,האַר פֿון דער וועלט, אױבּ עס איז דײַן ווילן צו
בּאַשאַפֿן דעם מענטשן אין דײַן געשטאַלט -- בּאַשאַם אים.
אָבּער זאָג אונדז, מיט װאָס װועט דער מענטש זײַן אַנדערש
וי מיך ?"

-- ,דער מענטש איז אַנדערש וי איר", -- האָט נאָט
נעזאַנט, -- ,אַלץ װאָס איר האָט פֿריִער געזאָגט איז אויך
אמת. דער מענטש וװועט אָבּער װעלן זײַן בּעסער. ווען איר
| װעט זען אַז דער מענטש וויל ווערן בּעסער, װועט איר אַלע
זיך פֿרײען. איר וועט אַלע זיך פֿרײען מיט יעדער זאַך װאָס
דער מענטש וועט אױפֿטאָן".

און גאָט האָט בּאַשאַפֿן דעם מענטשן אין זײַן געשטאַלט.

אַרבּעט װיסנשאַפֿט תורה
איך מו אויף -- איך האָבּ אױפֿנעטאָן

פֿראַגע ס:

41 װאָס טוט דער מענטש אויף מיט זײַן אַרבּעט ?

ת. פֿאַרװאָס קען מען זאָגן אַז דער מענטש איז נאָטם שוֹתּף?

8 מיט װאָס איז דער מענטש אַנדערש וי די מלאכים ?

4 װאָס הייסט עם: ,גאָט האָט בּאַשאַפֿן דעם מענטשן אין זײַן
געשטאַלט"?

שותּף 67 (/4316ת5) שפּײַז 1004
אַרױסבּרענגען 6ס פמוזס 10 אַזעלכע 08טפ
שערן 5 ח|װ/1ש טס ס} אײַנשפּאַנען 5 10
שאַפֿן 6 ס0ס} אויסניצן (קט) 356 10
אױפֿטאָן 260/666 10 ויסנשאַפֿט 5016006 ,4000616486

דער בּריווטרענער

אין דרויסן האָט גערעגנט,
אין דרויסן האָט געשנייט --
פֿאַר אים איז עס קיין תּירוץ ניט,
נאָר ער גייט און גייט.,,

אַ גרויסער זאַק אַ פֿולער

אויף זײַן אַרעם הענגט,

און אין זאַק אַ וװועלט מיט בּריוו
פֿאַר אַלעמען ער בּרענגט.

מעג דונערן און בּליצן,

צי בּײַסן גאָר אַ פֿראָסט --
דער בּריווטרעגער דער גוטער
צעטראָגט געטרײַ די פּאָסט.

-- בּריווטרעגער, דו ליבּינקער,
אפֿשר האָסטו הײַנט

אויך פֿאַר מיר אַ בּריוו געבּראַכט
פֿון מײַן גוטן פֿרײַנד ?

שמייכלט ער און גיט אַ זאָג ;
געטראָפֿן ! כ'האָבּ פֿאַר דיר
און פֿאַר דײַנע טײַערע
גאַנצע בּריוולעך פֿיר,

119

טאָמער טרעפֿט אַ טאָג אַז סאיז
פֿאַר דיר קיין בּריוו ניטאָ,

טרייסט ער דיך און שמייכלט ווידער :
מאָרגן, אפֿשר -- יאָ...,

אין רעגנס, צי אין שנייען,
אין היצן, צי אין קעלט,
בּרענגט ער תּמיד מענטשן גרוסן

פֿון דער גאָרער וועלט,
(װאָלף יונין)

עס טרעפֿט, ער טרעפֿט, געטמראָפֿן

גיט אַ זאָנ
תּירוץ 6 (161612)
מעג -- דאָ : 4 16
צעטראָגן -- דאָ: 0611/66 40 /ץז41ס 0}
פּאָסט, די 11211
טאָמער 6 ,6256 מ1
טרעפֿן -- דאָ: מסקקגם ס0}
תּמיד פע2ש!2 (100110)
גרוסן 5 +/8166110253

100

יי
מע
מי 6
2 22 6 0
2 3 2 4
הי {ן
= 1 :
5 = הש )=
246 יילאססטקקע ,=
0 1 = 22
בר שש. א 2
- ְ י 2 { 6 ,
2 : א 2 022 : ץ = , :
, 22//002 22
יי 2 : 4 + =: 22 5 2 4
: 2 2 ר - 0444 5 : 22
אל. / . 2
.2 2 5 265422 22 2 2 + ;2 2 , ֿ'
7 אט לע 2422 62 46

אין ערגעץ-לאַנד
א

הינטער דער שמאָט, אויף אַ בּערגל אַ ליימיקן, שטייען
צוויי קליינע הײַזלעך. אין איין הײַזל האָט געוואוינט אַ האָלצ-
העקער. ער פֿלענט אַ נאַנצן זומערמאָג האַקן האַלץ אין די
הױפֿן. זײַן װײַב פֿלענט אַרומגײן אין די רײַכע הײַזער און
בּאַקן לעקעך.

אין דעם צווייטן הײַזל האָט געוואוינט אַ טרענער. ער
איז געשטאַנען אַ גאַנצן מאָג אין מאַרק און געװאַרט, מע
זאָל אים רופֿן ערנעץ אָפּטראַגן סחורה. זי --- זײַן װײַבּ --
איז, ניט פֿאַר אײַך געדאַכט, אַ קראַנקע געווען און דעמאָלט
געלעגן אין שפּיטאָל.

איין מאָל אין דער פֿרי, אַ שיינער זומערמאָג געווען,
די עלטערע פֿון די הײַזלעך זײַנען שוין לאַנג אין שטאָט. קומט
אַרױס פֿון איין הײַזל איציקל, קוקט זיך אום אין אַלע זײַטן,
צי איז שוין שיינדעלע ניט אַרױסגעקומען. זעט ער אַזו ניט.
ייט ער צו איר פֿענצטערל צו און קוקט אַרײַן. זעט ער,
אַז שיינדעלע שטייט בּײַ אַ שיסל װאַסער. זי דאַרף זיך װאַשן.

קלאַפּט ער, איציקל, אין שײַבּל פֿון פֿענצטערל:

121

-- , שיינדעלע !"
-- ,װאָס, איציקל ?"
-- ,וואַש זיך, טו זיך אָן און קום אַרױס. מיר װעלן
עפּעס טאָן".
-- , װאָס ?"
-- ,וועסט שוין זען. עס איז מיר עפּעס אײַננעפֿאַלן...
ניכער....
אַז שיינדעלע איז אַרױסנעקומען פֿאַר דער טיר, זאָנט
ז:
-- ,,איציקל, װאָס טוסטן ?*
זעט זי ערשט אַז איציקל נראָבּט ליים.
--- , שיינדעלע, פֿאַר ליים צאַלט מען אין שמטאָט נעלט;
פֿאַר אַ מולטער ליים ניט מען צוויי, דרײַ גראָשן. איז מיר
אײַננעפֿאַלן אַז מיר זאַלן נראַבּן ליים".
-- ,, איך אויך ??
--- , דו אויך, שיינדעלע! מיר וועלן פֿאַרקױפֿן ליים
אין שטאָט, און פֿאַרן נעלט עפּעס קױפֿן פֿאַר דײַן מאַמען
אין שפּיטאָל אַרײַן".
,אוי, אַ גנוטער דן בּיסט, איציקל!" -- שרײַט אויס
שיינרעלע און קושט איציקלען, -- ;אוי, װוי ליבּ האָבּ איך
דיך !"
-- , שפּעטער, שפּעטער ! פֿריִער אַרבּעטן, נעלט פֿאַר-
דינען, עפּעס קױפֿן דער מאַמען דײַנער!"
-- , אמת, אמת !" -- זאָנט שיינדעלע און לאָזט די
פֿיננגערלעך אין ליים אַרײַן.

יניט פֿאַר מיר (אײַך) געדאַכט
עס איז מיר אײַנגעפֿאַלן

| פֿראַנעס:
1. וער איז געווען איציקלס פֿאַטער ?
2. ווער איז געווען שיינדעלעס פֿאָטער?

122

8 וואו איז געווען שיינדעלעס מוטער ?
פֿאַרװאָס זײַנען די קינדער געבּליבּן אַליין אין די הײַזלעך ?
8 װאָס איז איציקלען אײַנגעפֿאַלן ?

=

ערגעץ 5016 אײַנפֿאַלן 6 0} 0003 10
ליים . 0127 אאָלן גק 0}
ליימיק ע44טגת ,ץסץג1ס מללטער מסקס מג , װ8טסז}
האָלצהעקער 67סם,ס)ססט 200 280 1008 1146א2סס
לעקעך 0676 /,210861-02166 6660)216ז
טרעגער 61 ,/0116ק. ניט פֿאַר אײַך 6067 1015 גוז
שײַבּל 06 6ס00מ1אי /1211ת5 געדאַכט טסץ 0} תסקקגט
ב3.

איציקל נראָבּט, שיינדעלע נעמט צואַמען די ליים...
און שרײַט אויס :

--- ,איציקל, פֿול!"
כאַפּט איציקל דאָס מולטערל אויף די פּלייצעס.
-- ,האַלט אונטער, שיינדעלע !"

שיינדעלע האַלט אונטער, און זי גייען בּיידע פֿון ליי-
מיקן בּערגל אַראָפּ. נלײַך אונטערן בּערנל, זעען זיי, זיצט
עמעץ, עפּעס אַ יונגערמאן.

-- , כ'האָבּ מודא!" -- שטעלט זיך שיינדעלע אֶפּ.

-- ,ע, װאָס איז דאָ מורא צו האָבּן ?‏ איך װעל צו אים
צוגיין".

-- ,אַז דו װעסט צוגיין, גיי איך אויך... כ'וועל דיד
אַליין ניט לאָזן".

נעמט איציקל אַראָפּ דאָס מולטערל פֿון די פּלײיצעס
און גייט צו צום יונגנמאַן און דערלאַנגט אים אַ שלום-עליכם.

דער יונגערמאַן װועקט זיך אויף וי פֿון אַ שלאָף...

-- ,שלום-עליכם!... אײַ -- צוויי קינדערלעך..."

-- ,כ'האָבּ אײַך געװועקט ?"

-- ,עט! אַ בּיסל אײַננעדרימלט, מיד פֿון ווענ".

123

| , פֿון װײַט ?" -- פֿרעגט איציקל.
זאַנט שיינדעלע:
איר דאַרפֿט אין שטאָט אַרײַן ? װעלן מיר אײַך
וויי"-
-- ,,מיר טראַנן" -- זאָגט איציקל -- , ליים אין שטאָט
אַרײַן".
-- ,צו װאָס ??
-- , געלט פֿאַרדינען".
, פֿאַר מײַן מאַמען אין שפּיטאָל אַרײַן עפּעס צו
קױפֿן" --- זאָנט שיינדעלע.
זאָגם דער פֿרעמדער: ,נאַרישקײטן !"
,איך ניי" -- זאַנט ער -- ,ניט אין אײַער שטאָט
| אַרײַן, , װײַל מען אַרבּעט דאָרט".
איציקל מאַכט אַ ניט-גלײיביקע מינע. שיינדעלע
פֿרענט:
-- , וואוהין דען ? וואו מען אַרבּעט ניט? אַפֿילו על-
טערע ? וואו קיינער אַרבּעט ניט ?*
| -- , קיינער!" -- ענטפֿערט דער פֿרעמדער.
איציקל שמייכלט ניט-גלייבּיק.
-- ,,איר ווילט זען ? קומט מיט מיר!" -- זאָגם דער
פֿרעמדער.
-- {,וואוהין ?"
--‏ קיין ערגעץ"..
-- , אַזאַ שטאָט ?*
-- ,, אַזאַ לאַנד. דאָס נאַנצע לאַנד", -- דעדציילט דער

פֿרעמדער --- ,דאָס נאַנצע לאַנד, וואוהין איך גי און קען

אײַך נעמען מיט זיך, איז איין נאָרטן. און דאָרטן װאַקסן
אַלערלײ פֿרוכטן...*

-- ,,רײַסט מען ?"

-- ,ניין. רײַסן איז אויך אַן אַרבּעט. מע גייט נאָר צן:

124

,בּוים, בּוים, ניבּ אַ פֿרוכט!" -- בּיינט דער בּוים אײַן אַ
צװײַנ צום מויל, מיט אַן עפּל, מיט אַ בּאַרנע, מיט אַ מאַראַנץ,
מיט װאָס איר ווילט., י

-- , בּײַסט מען אָפּ ?"

-- ,,ניין. בּײַסן איז אויך אַן אַרבּעט. מע ניט אַ שלוננ,
און די פֿרוכטן זײַנען דאָרט אַזױינע אַז זיי צענייען זיך אַלין
אין מויל".

-- ,נאָר פֿרוכטן ?" -- פֿרענגט איציקל.

-- , בּרויט אויך, זעמל אויך; אויםף קליינע בּיימעלעך
װאַקסן זיי, שוין געבּאַקענע און זיסע... און בּלומען אויך.. "

-- , שטענדיק ?" -- פֿרעגט שיינדעלע -- ,זומער און
ווינטער ?"

זאָגט דער פֿרעמדער: --, דאָרט איז קיין ווינטער ניטאָ.
קיין שניי און קיין רענן ניט. שטענדיק פֿרישע בּלומען".

געבּן, דערלאַננען אַ שלום-עליכם
עס צענייט אין מױיל

שליננען -- געבּן אַ שלונג

פֿראַ גע ס:

1 ווען הערט אויף איציקל צו גראָבּן ליים ?

האָט איציקל מורא פֿאַר דעם פֿרעמדן ?

5 = װאָס זאָגט דער פרעמדער, ווען איציקל דערציילט אים צו װאָס ער
און שיינדעלע גייען אין שטאָט ? |

4 פֿאַרװאָס וויל ניט דער פֿרעמדער גיין אין שטאָט ?

ס

5. װאָס לייגט דער פֿרעמדער פֿאָר (0569טסזס)?

6 וװאָס דערציילט ער וועגן ערגעץ-לאנד ?
אונטערהאַלטן 14ס0טפ 0} ניטאלײבּיק | 1ט11ט40
עמעץ, עמעצער /900160000 בּאַרֹנע, די ין
יונגערמאַן {עמטסץ מאַראַנץ, דער | -/0128286
פֿרעמדער. 84687זעמל 1011
נאַרישקײט 10011500655- עס צעגייט אין מויל תו 106145 16

צז181קט?5 ה}טסנת זטסץ

125

:

-- ,,און מענטשן װאָס טוען ?" -- פֿרענט איציקל.

-- ,נאַרניט. ליגן אין שאָטן פֿון בּיימער און האָבּן
פֿאַהנעניגן. און ווערט מען הונגעריק, זאָנט מען: בּוים,
בּוים... וי איך האָבּ אײַך דערציילט..,"

איציקל פֿאַרטראַכט זיך.

-- , עפּעס אַ כּישום", -- זאָגט שיינרעלע, -- ;א
כּישוף".

-- , ערנעץ-לאַנד", --- זאָגט דער פֿרעמדער. --,, קומט,
קינדערלעך, אין ערגעץ-לאַנד,,,י

און ער הייבּט זיך אויף צו גיין.

-- , סאיז װײַט ?" -- פֿרענט שיינרעלע.

-- ,איך גיי ניט!" -- שרײַט אויס איציקל.

-- , פֿאַרװאָס ?" -- פֿרענט דער פֿרעמדער.

-- ,,װאָס װעל איך דאָרטן טאַן ?" -- פֿרעגט איציקל
צוריק.

-- , פֿאַרגעניגן חאָבּן !" -- זאַנט דער פֿרעמדער, --
; ליגן זיך אויף בּלומען... עסן, טרינקען..."

-- , און שפּעטער ל"

-- ,װײַטער ליגן..,"

-- ,נאַריש !"

-- ,אָבּער ניט אַרבּעטן...י

-- ,ניין ו" -- ענטפֿערט איציקל, -- ,איך װאָלט
משונע געװאָרן פֿונעם ליידיק גיין. וי קאָן מען עס ליגן ?"

-- , גייט מען שפּאַצירן". |

-- ,, אויך מיר אַ גאַנג. ניין ! איך גיי ניט !" -- שרײַט
אויס איציקל.

-- , און דו, שיינרעלע ?"

16

שיינדעלע טראַכט ניט לאַנג: ,אַז דו -- ניט, איך --
אויך נים".

דער פֿרעמדער גייט אַװעק.

-- ,ווייסט, שיינדעלע", -- פֿרענט איציקל, -- ,ווער
דאָס איז געווען ?" -- און ענטפֿערט אַלײן: -- ,דער יצר-
הרע פֿון ליידיק גיין".

-- ,קום", -- שפּריננט שיינדעלע אוף, -- , לאָמיר
גיין מיטן מולטערל ליים".

און זי האָבּן אַזױ געמאָן.

װוי מיינט איר, קינדער, זיי האַבּן נוט נגעטאַן ?
(י ל. פּרץ)

אויך מיר אַ גיין | האָבּן פֿאַרגעניגן כישוף

פרא נע ס:

1 װאָס טוען מענטשן אין ערגעץ-לאַנד ?

2 װאָלט איר געקענט לעבּן אין ערגעץ-לאַנד ?

8 קען מען משוגע ווערן פֿון ליידיק גיין ?

4 האָט מען פֿאַרגעניגן פֿון אַרבּעטן ?
פֿאַרגעניגן 6,.)'
כּישוף 0 (/4186) -
ליידיק גיין 7 מג 06 0}

יצר:הרע 10011021100 611 (6זס-1561עסץ).

127

128

ייִדיש לשון
ייִדיש לשון, האַרציק לשון
פֿון מיליאָנען בּרידער !
מאַמעס, בּאַבּעס האָבּן אונדז
געזונגען שיינע לידער,

זיידעס האַבּן מעשׂהלעך

אויף ייִדיש אונדן געגעבּן,

ייִדיש לשון, מאַמע-לשון,

פֿרײד פֿון אונדזער לעבּן ! (א. שינדלער)
לשון 12840296 (מת109)

אַ פּאַריזער מיידעלע אין נידיאַרק

א.

ווען חנהלע איז געקומען אַהיים פֿון דער שול, האָט די
מאַמע געפֿרענט:

-- ,נו, חנהלע, וי איז דיר גענאַננען ?"

האָט חנהלע שטיל נעענטפֿערט :

-- ,ניט נוט, מאַמע. איך האָבּ גאָרניט פֿאַרשטאַנען
װאָס די לערערין האָט געזאַנט".

האָט די מאַמע זי נעמטרייסט :

-- עס איז דאָך נאָר דער ערשטער טאָנ. דו וועסט
פֿאַרשטײן אַלץ, פּונקט וי אַלע קינדער".

1209

אָבּער חנהלע איז געווען טרויעריק. אין פּאַריז אי זי
נגעווען אַ נוטע שילערין. זי האָט שוין געקענט לייענען. זױ
האָט געקענט אויף אױסװײיניק לידעלעך. אָבּער דאָרטן איז
אַלץ געווען אויף פֿראַנצײזיש.

חנהלע איז אין פּאַריז גענאַנגען אויך אין אַ ייִדישער
שול און זי האָט געקענט אויף אױסװײיניק אַ סך ייִרישע ליד
דער. ווען עס איז געווען דער יום-טובֿ חנוכּה, האָט זי גע-
האַט אַ ראַלע אין דער קינדער-שפּיל. זי קען נאָך איצט
אויף אױסװײיניק די גאַנצע ראַלע. אָבּער דאָ אין דער ענגליד
שער שול אין ניודיאָרק זיצט זי װי אַ שטומע.

לעבּן איר זיצט אַ ייַננעלע. ער האָט עטלעכע מאָל
עפּעס גערעדט צו איר. זי אָבּער האָט ניט פֿאַרשטאַנען און
ניט געוואוסט װאָס צו ענטפֿערן. עס איז צוגעקומען צו איר
אַ מיירעלע װאָס איז געזעסן ניט װײַט פֿון איר. זי האָט גע-
רעדט צו איר. חנהלע האָט ניט פֿאַרשטאַנען װאָס זי זאָגט.
זי האָט נאָר געשמייכלט צו איר. װאָס וועט זײַן ?

| וי גייט עס דיר ? װי איז דיר געגאַנגען ? |
| קענען אוף אױסװײיניק |
פֿואַנגעס:
1 פֿאַרװאָס האָט חנהלע קיין זאַך ניט פֿאַרשטאַנען אין דער ענגלישער
שול?

2 װאָס האָט חנהלע שוין געקענט אין דער פֿראַנצייזישער שול?
9 װאָס האָט חנהלע שוין געקענט פֿון דער ייִדישער שול אין פּאַריז?
4 אויף װאָסער שפּראַך האָט חנהלע גערעדט מיט טאַטע-מאַמץ?

פּאַריז 5זג? שילערין (526) |1קטק
פּאַריזער | 8" אוסװײיניק 4 {ט
וי איז דיר געגאַנגען? ' ?}1 9גש שסת פֿראַנצײיזיש מסמסזי

7 11 414 שסם ענגליש מפו1פתם

130

ב.

דעם אַנדערן טאָג אין דער פֿרי איז חנהלע אױפֿנעשטאַ-
נען, גענומען אַ העפֿט און דאָס נײַע לערנבּיכל און אַװעק
אין שול. די שול איז נעווען נים װײַט, אָבּער דער טאַמע
האָט זי צונעפֿירט.

חנהלע האָט געוואוסט וואו עס געפֿינט זיך איר קלאַס.
זי האָט דערקענט איר בּאַנק און זיך אַװעקגעזעצט. עס איז
געקומען דאָס. ײַנגעלע װאָס זיצט לעבּן איר. ער האָט זי
בּאַנריסט , הײַ", האָט זי אויך געענמפֿערט , הײַ". אָבּער
װאָס ער האָט נאָכדעם געזאַנט צו איר האָט זי ניט פֿאַד-
שמאַנען.

עס איז אַרײַן די לערערין. זי איז געשמאַנען בּײַ איר
טישל און גערעדט צו די קינדער. חנהלע האָט ניט פֿאַר-
שמאַנען קיין איין װאָרט. די קינדער האַבּן גענומען עפּעס
שרײַבּן אין די העפֿטן און חנהלע האַט אויך געעפֿנט דעם
העפֿט און נענומען דעם בּלײַער. אָבּער װאָס שרײַבּט מען ?

חנהלע האָט מיט טרויעריקע אויגן נעקוקט אױף דער
לערערין. און די לערערין האָט געקוקט אויף חנהלען, האַמט
נגעשמייכלט צו איר און איז צוגענאַנגען צו איר. די לערערין
האָט געזען אַז אין חנהלעס העפֿט איז קיין זאַך ניט אַנגע-
שריבּן. די לערערין האָט איר עפּעס געזאַנט. אָבּער חנהלץ
האָט ניט פֿאַרשטאַנען. זי האָט געשאַקלט מיטן קאָפּ אוים
ניין.

האָט די לערערין פּלוצלינג געפֿרעגט אויף ייִדיש: , ייִדיש
פֿאַרשטײסטן ל"

חנהלעס אוינן האַבּן אױפֿגעלױכטן.

-- ,יאָ, ייִדיש פֿאַרשטײ איך".

-- ,ווען בּיסטו נעקומען קיין אַמפעריקע ?" -- האָט די
לערערין געפֿרענם.

-- ,,מיט אַ װאָך צודיק".

131

-- , דו האַפט פֿריִער קיינמאָל ניט געלערנט קיין ענג-
לִישׁ ?"

= ;ניין".

-- ,דו קענסט ניט קיין איין װאָרט ?"
ניט".

די לערערין האָט איר געזאַנט :

-- ,דו וועפט גיך קענען עננליש וי װאַסער".

| מיט אַ װאָד צוריק מים אַ יאָר צוריק :
| קענען וי װאַסער |
פֿראַגע ס:

פֿאַרװאָס איז חנהלע געווען טרויעריק ?

ווען האָבּן אױפֿגעלױכטן אירע אויגן ?
וועלכע פֿראַגעס האָט די לערערין געפֿרעגט ?
װאָס זײַנען געווען חנהלעס ענטפֿערס ?

צופֿירן --- דאָ: 0 036 1226 ס}
אױפֿלױכטן 6,,סקט +1180 10
וי װאַסער 11168117

:
די קינדער פֿון קלאַס האָבּן זיך צוגעהערט צום שמועס
פֿון דער לערערין מיט דער נײַער שילערין. די לערערין האָט

נעפֿרעגט דעם קלאַס ;

-- ,ווער פֿון אײַך, קינדער, קען רעדן ייִדיש ?"

עטלעכע הענט האָבּן זיך אױפֿגעהױבּן. האָט די לע-
רערין געזאָגט צו אַ מיידעלע װאָס האָט געהאַלטן איר האַנט
הויך אױפֿגעהױבן :

-- ,מרים, נעם דײַנע זאַכן און זעץ זיך אוים חנהלעס
בּאַנק. דו וועסט איר העלפֿן". -- חנהלע האָט בּאַקומען אַ

+} פא סס =

132

נײַע חבֿרטע. מרים האָט נענעבּן חנהלען די האַנט און איר
געואַנט:
-- , נוט מאַרנן, חנהלע".
און חנהלע האָט געענטפֿערט:
-- , גוט מאַרנן, מרים".
און די לערעדין האָט נגערעדט מיט די קינדער, אַזו עס
זײַנען דאַ פֿאַרשײדענע פֿעלקער און פֿאַרשײדענע שפּראַכן.
און די קינדער האַָבּן זיך נוט צונעהערט.
שפּעמער האָבּן די קינדער געזוננען לידער. זיי האָבּן
נעזוננען עננלישע לידער. די לערערין האָט צונערופֿן חנה-
לען און זי נעפֿרענם:
-- , דו קענסט פֿאַר אונדוז עפּעס זינגען אויף ייִדיש ?"
-- ,יאָ", -- האָט חנהלע נעענטפֿערט.
האָט חנהלע זיך אַוועקנעשטעלט מיטן פּנים צום קלאס
און האָט אַנגעהױבּן זיננען:
שטייט אין פֿעלד אַ בּיימעלע,
האָט עס גרינע צװײַגעלעך...
פּלוצליננ האָט זיך נגעהערט אַ שמים פֿון אַ צווייט מיי-
דעלע :
זיצט דערויף אַ פֿײגעלע,
מאַכט דאָס צו די אייגעלעך...
און זיי בּיידע צוזאמען האַבּן שוין נעזוננען :
אויף די גרינע צװײַגעלעך
װאַקסט אַ גאָלדן עפעלע,
מאַך צו, מײַן קינד, די אייגעלעך,
אַ בּרכה אויף דײַן קעפּעלע...
אַלע קינדער אין קלאַס האַבּן אַפּלאַדירט.
נאָך דעם לערנען איז דאָס מיידעלע װאָס האָט געװנ-
נען צוואַמען מיט חנהלען צונענאַננען צו איר און האָט גע"
זאַנט :

133

-- ,איך הייס רוטי, איך גיי אין אַ ייִרישער שול".

דעם טאָג איז חנהלע געגאַנגען אַהיים צװאַמען מיט
מרימען פֿון איין זײַט און מיט רוטין פֿון דער צווייטער זײַמם.
זי האָט שוין געהאַט חבֿרטעס.

עס זײַנען אַװועק עטלעכע חרדשים. חנהלע רעדט שוין
עננליש וי װאַסער. און די לערערין האָט איר געזאָנט אַז
צום סום יאָר װעט זי קענען אַריבּערהיפּן אַ קלאַס.

חנהלע האָט געטראַכט: וי נוט עס איז געווען װאָס
איך קען ייִריש.

(א. דאַװידאָװיטש)
חבֿר-חבֿרטע | חבֿרים-הבֿרטעס | זיך צוהערן - |
זיך אַװועקשטעלן, זיך אױפֿהײבּן |

ר
וי האָט די לערערין געפֿונען אַ
נאָ

1. חבֿרטע פֿאַר חנהלען ?
2 וי האָט חנהלע בּאַקומען נאַך א חבֿרטע?
.8‏ װאָס װאָלט נגעווען, אויבּ חנהלע װאָלט ניט געקענט קיין ייִדיש ?
4 װאָס װאָלט געווען, אויבּ נאָר חנהלע װאָלט געקענט ייִדיש ?
צוהערן זיך 0 115168 10
שמועס, דער 6076134110
אַװועקשטעלן זיך קט 5124 ס}
אַריבּערהיפּן קו4עפ ס}
אַפּלאָדירן 2400 10
חבֿרטע (506) 21ק ,111680

װ ר / אט ישי

װװ וו

ו װװי" :
וי 2 ו 0 ו

וי ;וו

1 ר א

134

דער צווילינג

רחלע און לאחלע זײַנען געבּוירן געװאָרן און אויסגע-
װאַקסן אין ישׂראל. זיי רעדן העבּרעאיש. זיי לערנען אין
אַ העברעאישער שול.

רחלע און לאחלע זײַנען אַ צויליננ. זיי זעען אױס
איינע וי די אַנדערע. זיי טראַנן די זעלבּיקע קליירעלעך. אין
די האַר האַבּן זיי די זעלבּיקע בּענדלעך. אַפֿילו טאַטע-מאַמע
דערקענען ניט אַלעמאָל װער עס איז רחלע און ווער עס איז
לאהלע.

די לערערין אין שול מאַכט שטענדיק א טעות. איין
מאָל האָם לאהלע זיך נעשפּילט מיט איר בּלײַער און גע"
רעדט מיט דער חפֿרטע װאָס זיצט לעבּן איר.

זאַנט די לערערין :

-- ,רחלע, לייג אַװועק דעם בּלײַער און הער אויף צו
רעדן".

רחלע פֿון אַן אַנדער בּאַנק האָט אָנגעהױיבּן לאַכן. די
איבּעריקע קינדער האַבּן נעלאַכט צוזאַמען מיט איר. און
די לערערין האָט אויך געלאַכט פֿון איר טעות.

צו רחלען און לאהלען זײַנען נעקומען נעסט פֿון אַר-
גענטינע. עס זײַנען נעקומען דער פֿעמער און די מומע און
זייער זון יאַסעלע. זי אַלע וועלן זיך בּאַזעצן אין ישׂראל.

עס איז שבּת. מע זיצט בּײַם מאַלצײַט און דעד פֿעטער
און די מומע דערציילן ועגן פֿאַרשײדענע זאַכן. דאָ רעדט
דער פֿעטער, דאַ רעדט די מומע, און אויך יאַסעלע רעדט.
מע רעדט און מע לאַכט, אַבּער ניט רחלע און ניט לאהלע
פֿאַרשטײען װאָס זיי דערציילן און ווייסן ניט פֿון װאָס מע
לאַכט.

בּיידע מיידעלעך זיצן און שװײַגן. טע רעדט ידיש
און זי פֿאַרשטײען ניט. יעדע רנע פֿרענט רחלע: , מה
מספּר הדוד ?" און לאהלע פֿרענגט: , מה מספּרת הדודה ל"

135

װאָס דערציילט דער פֿעטער? װאָס דערציילט די
מומע ?

פֿריִער זאַנט מען זי אין קורצן אויף העבּרעאיש. אָבּער
דערנאַך ווערן דער טאַטע און די מאַמע מיד. זיי הערן אויף
איבּערזעצן. די מיידעלעך פֿאַרשטײען אַז איצט דערציילט
מען וויצן, װײַל אַלע לאַכן. און זי זיצן וי פֿרעמדע, וי פֿאַר-
שעמטע. פֿאַרדריסט עס זי.

ווען די געסט זײַנען אַװעק, זײַנען רחלע און לאהלע
אַרײַן צו זיך אין צימער און האָבּן אָנגעהױבּן וויינען.

-- , פֿאַרװאָס וויינט איר ?" -- האָט די מאַמע גע"
פֿרענט.

-- , מיר זײַנען וי פֿרעמדע דאָ אין הויז", -- האָט רחלע
געזאַנט.

-- , ווען עס קומען געסט, איז עס אַזױ. מיר ווילן אויך
פֿאַרשטײן װאָס מע רעדט. מיר ווילן פֿאַרשטײן די מעשות
װאָס מע דערציילט און די וויצן װאָס מע זאָנט".

-- ,יאַָ", -- האָט געזאָגט דער טאַטע, -- ,די קינדער
זײַנען גערעכט. זיי דאַרפֿן קענען רעדן יִָדיש. װעלן זי
קענען ייִדיש, װעט דאָס זײַן זייער שיין".

-- , בּיטט גערעכט", -- האָט די מאַמע געזאָנט.

בּאַלד נאָך שבּת האָט דער פֿאָטער נגענומען לערנען
דעם צווילינג יָריש.

רחלע און לאהלע האַבּן זיך אויסגעלערנט פֿאַרשטײן
ייִדיש. ווען עס זײַנען נעקומען נעסט, האָבּן זי איצט פֿאַר-
שמאַנען אַלץ װאָס זי האָבּן נערעדט. זיי אַלײין האָבּן שוין

אויך נעקענט רעדן מיט די געסט. (י. מאַניק)
טעות איבּערזעצן עס פֿאַרדריסט מיך
| פֿראַ גע ס:

1 וי דערקענט מען דאָך איינעם (איינע) פֿון אַ צווילינג ?
2. אויף וועלכער שפּראַך רעדט מען געוויינלעך בּײַ דעם צווילינג אין
דער היים ?

16

סט

פֿאַרװאָס רעדן ניט העבּרעאיש די געסט פֿון אַרגענטינע ?

4 פֿאַרװאָס דאַרף מען איבּערזעצן פֿאַר די קינדער ?
9 פֿאַרוואָם האָט דאָס ניט-פֿאַרשטיין אַזױ שטאַרק פֿאַרדראָסן דעם
צווילינג ?

6 װאָס איז געווען דער אויסוועג (זטס צגש)?
צווילינג פתגש} העברעאיש 1160166
טראָגן 1 40 ויץ, דער 046
בּענדל מסס10} אן קורצן 4 מ1
טעות 6גמת (4069) איבּערזעצן 6 ס0}

דער יונגער דאַקטער

א.

אַן אַלטע פֿרױ איז געלעגן אין שפּיטאָל. זי איז געווען
קראַנק און שװאַך. זי איז געווען זייער דאַר, הוט מים
בּיינער. |
האָבּן די דאָקטוירים איר גענעבּן מעדיצינען און זי
האָבּן געהייסן זי זאָל לינן אין בּעט און רוען גאַנצע טענ. זי
האָבּן אויך געהייסן, די קראַנקע זאָל עסן אַ סך כּדי זי זאָל
שטאַרקער ווערן.

איז די אַלטע פֿרױ געלענן אַ שטילע און אַ מרויעריקע.
זי האָט מיט קיינעם אַ װאָרט נים אַרױסגערעדט. האָט מען
איר דערלאַנגט אירע מעדיצינען, האָט זי זי גענומען. אָבּער
דאָס עסן האָט זי נים אָנגערירט.

דרײַ מאָל אַ טאָג האָט מען איר נעבּראַכט אַ טאַץ מים
עסן, און דרײַ מאָל אַ טאָג האָט מען די טאַץ גענומען צו-
ריק וי מען האָט זי געבּראַכט. די אַלטע פֿרױ האָט ניט
אָנגערירט נים די זופּ און ניט דאָס פֿלײיש און ניט די אַנדערע
שפּײַזן. זי האָם געלעבּט מיט אַ גלאָז מילך, אַ טעפּל מיי,
אַ שטיקל טרוקן בּרויט, און מער נאָרניט.

די קראַנקן-שוועסטער האָט זיך געזאָרנט : װאָס װעם
זײַן מיט דער אַלטער פֿרױ ? וי קאָן זי ווערן געזונט אַז זי
עסט נים ?

137

אָבּער װיפֿל זי האָט ניט גערעדט צו דער פֿרױ, האָט
זי אַלץ געשוינן, געשאָקלט מיטן קאָפּ אױף ניין און גע-.
שוויגן.

אַ נלאָז מילך | אַ טעפּל טי | אַ שטיקל בּרױים

פֿראַנעס:
1 װאָס האָכּן די דאָקטױירים געהייסן מאָן, כּדי די אַלטע פֿרױי זאָל ווערן
געזונט ?
2 פֿאַרװאָס, מיינט איר, האָט די אַלטע פֿרױ ניט געגעסן װאָס מע האָט
איר געגעבּן אין שפּיטאָל ?
װאָס האָט זי יאָ געגעסן ?
4 פֿאַרװאָס האָט די פֿרױ ניט גערעדט מיט די אַנדערע מענטשן אין

סש

שפּיטאָל ֿ
שװאַך 6414
אַרױסרעדן 1460ט ס}
0108 500161 צהפ ס}
דאַר תג16
קראַנקןישוועסטער 6טת
3.

איין פֿרימאַרנן איז אין שפּיטאָל, וואו די אַלטע פֿרױ
איז געלעגן, אָנגעקומען אַ נײַער יונגער דאָקטער.

די קראַנקן-שוועסטער האָט אַרומגעפֿירט דעם יונגן
דאָקטער פֿון איין צימער צום אַנדערן, פֿון איין קראַנקן צום
אַנדערן. דער יונגער דאָקטער האָט זיך בּאַקענט מיט די
קראַנקע.

ווען זי זײַנען צונעקומען צו דער אַלטער פֿרױ, האָט
די קראַנקן-שוועסטער דערציילט דעם דאָקטער אירע צרות
װאָס זי האָט מיט דער אַלטינקער. זי עסט ניט און זי רעדט
ניט.

האָט דער יונגער דאַקטער אַרײַנגעקוקט אין די פּאַ-
פּירן װאָס די קראַנקן-שוועסטער האָט אים געגעבּן, און ער
האָט געזאַנט צו דער אַלטינקער:

-- , גוט מאַרנן, בּאַבּע, װאָס מאַכט איר ?"

138

*/ "5

5

6
-
4
ּ
:

6

ט

462

1
4

ט
:5
.4
1
6 4
4

6
ֿ
6

דערהערט די ווערטער פֿון דעם נײַעם דאַקטע-, האָט
זיך די אַלטע אױפֿנעהױבּן. זי האָט גענומען די האַנט פֿון
דעם יונגן דאָקטער אין אירע בּיירע קליינע, דאַרע הענט,
און זי האָט מיט אַ ציטער געזאָגט :

-- ,לאַנג לעבּן זאָלסטו, מײַן קינד. דו רעדסט דאַך
ייִריש".

און דער יונגער דאָקטער מיט דער אַלטער קראנקער
האָבּן פֿאַרפֿירט אַ שמועס. זי האָט אים דערציילט פֿאַרװאָס
זי רעדט ניט מיט קיינעם: זי קען ניט גום רערן ענגליש,
און זי האָט מורא אַז מען וועט פֿון איר לאַכן.

און זי האָט אים אויך געזאָנט פֿאַרװאָס זי עסט ניט: זי
האָט מורא אַז דאָס עסן איז ניט כֹּשׁר. איר גאַנץ לעבּן עסט
זי בּלױז כֹּשר. דאָס מױל עפֿנט זיך ניט בּײַ איר צו עסן
ניט-כּשרע שפּײַז.

האָט דער יונגער דאָקטעד איר געגעבּן צו פֿאַרשטײן
אַז קיינער וועם פֿון אי ניט לאַכן װאָס זי קען ניט נוט רעדן
ענגליש. די קראַנקן-שוועסטער װעט אַװדאי ניט לאַכן פֿון
איר.

און ער האָט איר געזאָגט אַז דאָס עסן װאָס מע גים
איר איז גלײַך װי נעמען אַ מעדיצין. זי מוז איצט עסן און

139

טרינקען אַלץ װאָס מע גיט איר, וועט זי ניך געזונט וערן
און ניין אַהיים. דאַרטן װועט זי ווידער זײַן א בּאַלעבּאָסטע
און קאָכן װוי זי יל און עסן װאָס זי וויל.

געבּן צו פֿאַרשטײן צרה אַוודאי

פֿראַנעס:
41 פֿאַרװאָס האָט די קראַנקן-שוועסטער געפֿירט דעם יונגן דאָקטער
פֿון איין קראַנקן צום צווייטן ?
2 וי אַזױ האָט דער יונגער דאָקטער געוואוסט אַז די אַלטינקע קען
יידיש ?

3 האָט זיך די אַלטינקע דערפֿרײט מיט די ייִדישע רייד ?

4 פֿאַרװאָס האָט זי ניט געגעסן די שפּייז פֿון שפּיטאָל ?

5 פֿאַרװאָס האָט זי ניט נגערעדט מיט קיינעם?

6 װאָס האָט איר געזאָגט דער יונגער דאָקטער ?
בּאַקענען זיך 2000210166 261 0} בּאַלעבּאָסטע 1 1111311698
צרה, צרות , (150165 ,15016) (80056)8010 4

עזספונת ,016טסז} פֿאַרפֿירן אַשמועס 1010 6016 10
אַרײַנקוקן 0 1001 0ס} 7634 24 (51261 0})
כֹּשׁר (ז140586) איף דער עלטער 286 010 21
אַװודאי ץ1מ061121 (27206)
ג:

עטלעכע מאָל אַ טאָג איז דער דאַקטער נעקומען צו
דער אַלטער. ער איז געזעסן לעבּן איר בּעם עטלעכע מי-
נוט און גערעדט צו איר אויף ייִדיש. פֿאַר אים האָט זי זיך
אויפנערעדט דאָס האַרץ און עס איז איר גריננער געװאָרן.

מיט יעדן טאָג איז די אַלטע געװאָרן געזינטער. זי האָט
שוין גערעדט מיט דער קראַנקן-שוועסטער. זי האָט נע-
רעדט מיט די אַנדערע קראַנקע װאָס זײַנען געלעגן לעבּן
איך אין צימער. זי האָט שוין געקענט אַראָפּנײן פֿון בּעם
און אַ בּיסל אַרומגײן אין צימער און אין קאָרידאָר פֿון שפּי"
טאָל.

140

דער יונגער דאָקטער איז געווען גליקלעך. די קראַנקן-
שוועסטער האָט דערציילט וי אַזױ דער נײַער דאָקטער האָט
אויסגעהיילט אַ קראַנקע מיט אַ נײַער מעדיצין װאָס הייסט
ייִריש.

ווען די אַלטע איז שוין געווען גריים צו גיין אַהײם, האָט
זי אַרומגענומען דעם יונגן דאָקטער און מיט טרערן אין די
אוינן אים געדאַנקט.

און שוין בּײִַם אַרױסנײן פֿון שפּיטאָל האָט זי אים אײַג-
גערוימט אין אוער אַרײַן :

-- ,איך װעל בּעטן גאָט אַלע טאָנ, אַז דו זאָלסט זײַן
נעזונט און גליקלעך און אַז דו זאָלסט ווערן אַ בּאַרימטער
דאַקטער".

עס זײַנען אַװעק עטלעכע יאָר. דער יונגער דאָקטער
איז נעװאָרן בּאַרימט. ער האָט בּאַקומען דעם נאָבּעל-פּריז
פֿאַר זייער אַ גומער אַרבּעט אין מעדיצין. אין אַלע צײַמוננען
איז געווען דאָס בּילד פֿון דעם דאַקטער אַרטור קאַרנבּערג.

די אַלטינקע האָט געזען זײַן בּילד אין אַ ייִדישער ציי"
טונג. האָט זי צונערופֿן איר אייניקל און אים געוויון: ,וע,
דאָס איז ד"ר אַרטור קאָרנבּערג. ער האָט איצט בּאַקומען
דעם נאָבּעל-פּריז. איך קען אים. דאָס איז דער גאָלדענער
דאָקטער װאָס איז געזעסן בּײַ מײַן בּעט אי שפּיטאָל און
גערעדט צו מיר אויף ייִדיש. א געזונט אױים אים! אַ בּרכה
אויף זײַן קאָפּ! איך האָבּ געוואוסט אַז ער װעט ווערן אַ
גרויסער מענטש".

(בּערל סיגאל)

אויסרעדן זיך דאָס האַרץ
אַרומנעמען -- אַרומגענומען
געווינען -- געוואונען

1441

פֿוראַגעס:

וי האָט דער יונגער דאַקטער געהיילט די אַלטינקע ?

2 פֿאַרװאָס איז ייִדיש געווען אזוי װוי א מעדיצין פֿאַר דער קראַנקער

פֿרוי ?

װאָס האָט די אַלטינקע געוואונטשן (19868) דעם יונגן דאָקטער ?

װאָס איז געװאָרן פֿון איר וואונטש ?

5 איז די אלטינקע געווען שטאָלץ װאָס איר דאָקטער האָט געוואונען
דעם נאָבּעל-פּרין ?

6 אין װאָס איז דאָ געווען דער כּוח (זסשססט) פֿון ייִדיש ?

ן

טש א

קאָרידאָר, דער ץטט10 ,ז011100ס
אויסהיילן ({8011ש) !862 10 ,0316 0}
דאַנקען /תג102 ס}
אײַנרױמען אין אויער 0157 0}
71 9 50016006 1440
בּאַרימט 5טסמזג1
פּריז, דער 6
געוואונען םמסטי

י י ד י שש
האָט די וועלט אַ שלל מיט שפּראַכן,
שפּראַכן גאָר אַ סך,

נאָר פֿאַר ייַדן זײַן זאָל ייַדיש,

ייִדיש -- אונדזער שפּראַך,

זעסט אין גאַס צוויי רייען הײַזער,
דײַן היים איז נאָר איין הויז,

אַ סך חבֿרים און בּאַקאַנטע --

אַ מאַמע איינע בּלויז,

געזונגען דיר די ליבּע בּאָבּץ
אַ האַרציק ייִדיש ליד,
היט זשע ייַדיש דײַן גאַנץ לעבּז,

װײַל דו בּיסט א ייָד, (ש. טענעראָװוסקי)
היים, די סנתסת
שלל ש028116טף 81621 2 ;01 101 2 (/5012)
בּאַקאַנטע(ר) 4)44:06)ס20

142

קוק ניט אױיף דער כַּלי

עס איז געווען אַמאָל אַ נרויסער ייִדישער געלערנטער.
ער איז געווען זייער קלוג. אָבּער ער איז געווען זייער מיאוס.

איין מאָל האָבּן ייָדן געשיקט דעם געלערנטן קיין רוים,
ער זאָל בּעטן פֿאַר זײַן פֿאָלק װאָס איז געווען אונטער די
רוימער. דער געלערנטער האָט זייער קלוג דודכגעפֿירט
דאָס װאָס ער האָט געדאַרפֿט דורכפֿירן.

ווען דער געלערנטער איז געווען בּײַַם קייסער אין רוים,
האָט אים נעזען דעם קייסערס טאַכטער. זי האָט מיט אים
גערעדט און האָט געזען װי קלונ עס איז דער ייִדישער גע
לערנטער. אָבּער זי האָט אויך געזען װי מיאוס ער איז. האָט
זי אים געפֿרעגט:

-- , פֿאַרװאָס איז אַזאַ שיינע חכמה אין אַזאַ מיאוסער
כַּלי ל"

דער געלערנטער האָט ניט געענטפֿערט. ער האָט נע-
פֿרענט בּײִַם קייטערס טאַכטעך :

-- ,אין װאָסערע קרוגן האַלט דער קייסער זײַן גומן
װײַן ל"

-- , אין ליימענע קרוגן", -- האָט דעם קייסערם מאָכ-
טער געענטפֿערט.

-- , פֿאַרװאָס ניט אין זילבּערנע אָדער אין גאָלדענע
קרוגן ?" -- האָט דער ייִדישער געלערנטער ווידער גע-
פֿרענט.

דעם קייסערס טאָכטער האָט ניט געוואוסט װאָס צו
ענטפֿערן. זי האָט געהייסן איבּערגיסן איר פֿאַטערס װײַן
פֿון די מיאוסע ליימענע קרוגן אין שיינע זילבּערנע קרוגן.

143

דער װײַן אין די זילבערנע קרונן איז אָבּער געװאָרן זויער און
מע האָט אים ניט נעקענט טרינקען. האָט זי פֿאַרשטאַנען
די פֿראַנע פֿון דעם יָדישן נעלערנטן. זי האָט װעגן דעם
אים אָנגעשריבּן אַ בּריוו און זי האָט בּאַקומען אַ קורצן ענט"
פֿער:

-- , קוק ניט אויף דער כּלי, נאָר אויפ דעם װאָס עס
איז אין דער כּלי". (אגרה)

כּלִי איבּערגעריסן | חכם -- חכמה | מיאוס

פֿראַנעס:

פֿאַרװאָס האַלט מען װײַן אין ליימענע קרוגן ?

װאָסער עקפפּערימענט האָט געמאכט דעם קייסערס טאָכטער ?
װאָס האָט דעם קייסערס טאָכטער געלערנט פֿון איר עקספּערימענט ?
וי אַזױ האָט דעם קייסערם טאָכטער זיך בּאַגעגנט מיטן ייִדישן
געלערנטן ?

כּלי 61 (16/ץ16) איבּערגיסן /76556 006 מעס}} זטסק ס}
קייסער 1ססקנתס 1 1010
רוים 126

איךד װעל מאַן װאָס מײַן מאַטע
האָט נעטאָן

אין דעם שטעטל אָסטראָפּאָליע האָט געלעבּט אַן אָרץ-
מער ייַד װאָס מע האָט אים גערופֿן הערשעלע. הערשעלע
איז געווען זייער אַ קלונער. ער האָט ליבּ געהאַט אויסצן-
טראַכטן וויציקע מעשות. ער האָט ליבּ געהאָט איבּערקלינ
קאַרנע און שלעכטע מענטשן.

איין מאָל איז הערשעלע אָסטראָפּאַליער נעקומען אין
אַ קרעטשמע. ער איז געווען זייער לאַנג אין וועג. ער איז
נעווען פֿאַרמאַטערט און זייער הונגעריק. ווען ער איז אַרײַן
אין קרעטשטע, האָט ער דעם מאַן ניט געפֿונען. עס איז נאָר
געווען די פֿרױ, די בּאַלעבּאָסטע. האָט ער איר געזאָנט:

14 סא סש אט

144

-- , איך בּין פֿאַרמאַטערט און איך בּין הונגעריק. ניט
מיר עפּעס צום עסן און אַן אָרט צום שלאָפֿן".

די בּאַלעבּאָסטע האָט געקוקט אוים הערשעלען. זי
האָט געזען זײַן דאר פּנים, די צעריסענע בּנדים װאָס ער
טראַנט, מיט די צעריסענע שיך. האָט זי נעטראַכט: דער
ייד האָט זיכער ניט מיט װאָס צו בּאַצאָלן. האָט זי אים גע"
ענטפֿערט :

-- , איך קען אײַך געבּן אַן אָרט וואו צו שלאָפֿן, אַן
אַרט אױפֿן בּוידעם. אָבּער איך האָבּ נאָרניט ניט װאָס
אײַך צו געבּן עסן".

הערשל האָט געזען אַז אין קרעטשמע זײַנען דאָ גענוג
זאַכן צום עסן און ער האָט גענומען פֿרעגן :

-- , האָט איר נאָרניט קיין פֿלײיש אָדער געפֿילטע

פֿיש ל"
-- ,ניין, ניטאָ", -- האָט די בּאַלעבּאָסטע געענטפֿערט.
-- ,קענט איר מיר אָפּקאָכן אַ פּאָר אייער ?"
-- ,ניין, ניטאָ קיין אייער", -- האָט די פֿרױ געענט-
פֿערט.

-- ,, טאָ ניט מיר טרוקן בּרויט און אַ גלאָז מילך".

-- ,ניטאָ קיין בּרױיט, ניטאָ קיין מילך", -- האָט די
בּאַלעבּאַסטע געענטפֿערט.

הערשעלע איז נעװאָרן זייער אין כּעס. ער האָט גענו-
מען גיין אַהין און צוריק איבּערן צימער און די נאַנצע צײַט
נערעדט אַלץ העכער און העכער -- בּיז ער האָט אָנגעהױבּן
שרײַען :

-- ,אוב די פֿרױ וועט מיר קיין זאַך נים געבּן צום עסן,
װעל איך טאָן װאָס מײַן טאַטע האָט געטאָן".

די פֿרױ האָט אָנגעהױבּן זיך שרעקן. דערנאָך איז הער"
שעלע צוגענאננען צו דער פֿרױ און גענומען מיט בּיידע
פֿױסטן קלאַפּן איבּערן טיש:

145

-- , איר הערט ? אוב איר גיט מיר ניט קיין זאַך צום
עסן, על איך טאָן װאָס מײַן טאַטע האָט געטאָן!"

די פֿרױ איז געװאָרן בּלאַס פֿון שרעק און זי האָט גע"
זאָנט הערשעלען : |

-- ,זײַט ניט אין כּעס. איך װעל אַ זוך טאָן, אפֿשר
על איך געפֿינען פֿאַר אײַך עפּעס צום עסן".

עס האָט לאַנג ניט געדויערט און די בּאַלעבּאָסטע האָט
נעפֿונען אייער, בּרױיט, פוטער, מילך און זי האָט דאָס אַלץ
געגעבּן הערשעלען צום עסן.

ווען הערשעלע האָט אָפּנענעסן און ער איז שוין גע"
ווען רואיק, האָט די פֿרױ אים נעפֿרענט:

-- , איר האָט די גאַנצע צײַט געזאַנט אַז איר װועט טאָן
דאָס װאָס אײַער טאַטע פֿלענט טאָן. װאָס פֿלענגט אײַער
פֿאָטער טאָן ל"

האָט הערשעלע געענטפֿערט:

-- {ווען מײַן טאַטע איז געווען הונגעריק און מע האָט
אים ניט געגעבּן צום עסן, פֿלענט ער..."

-- ,װאָס ?" -- האָט די פֿרױ אין שרעק געפֿרעגט --
,װאָס פֿלענט ער טאָן ? !"

-- , פֿלעגט ער זיך ליינן שלאָפֿן אַ הונגעריקער".

(פֿאָלקס-מעשׂה)

איך פֿלעג טאָן, דו... געגעסן -- אָפּנעגעסן

פֿראַנעס:
1 ווער איז געווען הערשעלע אָסטראָפּאָליער ?
וי איז ער געווען אָנגעטאָן ?
פֿאַרװאָס האָט די בּאַלעבּאָסטע פֿון דער קרעטשמע אים ניט געװאָלט
געבּן צו עסן ?
4 וװאָס האָט הערשעלע געשריען?

ס

5. וװאָס װאַלט ער טאַקע געטאָן?

6 וװער קען דערציילן נאָך אַזאַ וויציקע מעשה ?
איבּערקליגן 0016 0} קרעטשמע, די תחוז
װויציק שש בױדעם, דער 8216 ,2100
אויסטראַכטן קט 1216 0} פֿױסטון, די (1151)5
קאַרג ש51108

146

די ביימער און דאָס אייזן

ווען די בּיימער האָבּן געזען אַז עס איז בּאַשאַפֿן נע-
װאָרן דאָס אײַזן, האַבּן זי זיך זייער דערשראַקן :

-- ,עס װעט קומען אונדזער סום", -- האָבּן זי נע-
וויינט. -- ,, דאָס אײַון איז שטאַרק, דאָס אײַזן קען זײַן שאַרף
און דאָס אײַון וועט אונדז אַלעמען אויסהאַקן".

האָט נאָט געזאַנט :

-- , שרעקט זיך ניט, בּיימער. אַלץ ווענדט זיך אין
אײַך. אוב איר וועט ליבּ האָבּן איינער דעם צווייטן און קיי"
נער פֿון אײַך װעט ניט געבּן דעם אײַזן צו מאַכן אַ הענטל
פֿאַר דער האַק, אָדער אַ הענטל פֿאַר דער זעג -- וועט אײַך
דאָס אײַון קיין שלעכטס ניט טאַן".

האַק, די 6 זעג, די 94
הענטל, דאָס 6 -ווענדן זיך אין מ|ס 460604 0}

אַבֿרהם האָט פאַרשטאַנען

אַבֿרהם האָט ליבּ נעהאָט נעסט. ווען עס איז געקומען
צו אים אַ גאַסט, האָט ער אים נגענעבּן צו עסן און צו טרינקען
און האָט אים גוט בּאַדינט. איין מאָל איז אַבֿרחם נעזעסן בּײ
זײַן געצעלט. האָט ער דערזען װי עס קומט אַן אַן אַלטער
מאַן. אַבֿרהם איז געלאָפֿן אים אַנטקעגן און האָם אים נע-
בּעטן:

-- ,קומט אַרײַן צו מיר אין געצעלט. רוט זיך אַפּ.
איך װועל אײַך געבּן צו עסן און צו טרינקען און איר װועט
שפּעטער גיין אײַער ווענ".

האָט דער אַלטער נעענטפֿערט: -- ,נוט, איך װעל
אַרײַן צו דיר".

שרה האָט אויף ניך גענומען גרייטן אַ מאָלצײַט פֿאַר
דעם גאַסט. אַבֿרהם אַליין האָט נגעבּראָטן אַ צינעלע פֿאַרן

147

נאַסט. אַבֿרהם און שׂרה האָבּן אים בּאַדינט. דער אַלטער
האָט גענעסן און געטרונקען און איז געװאָרן זאַט. האָט
אַבֿדהם געזאָנט צום אַלטן :

-- ,איצט דאַנקט נאָט פֿאַר די נוטע שפּײַז װאָס איר
האָט געהאַט".

148

האָט דער אַלטער געענטפֿערט: -- /איך דאַנק נים
גאָט".

איז אַבֿרחם אין כּעס געװאָרן און האָט אַרױסגעטריבּן
דעם אַלטן פֿון זײַן געצעלט. האָט אַבֿרהם דערהערט גאָטס

קוֹל: פֿאַרװאָס האָסטן דעם אַלטן אַרױסגעטריבּן פֿון
דײַן געצעלט די
אַבֿרהם האָט געענטפֿערט: -- ער האָט ניט גע"

װאָלט דאַנקען גאָט פֿאַר די שפּײַז װאָס איך האָבּ אים גע"
געבּן, פֿאַר דעם גוטס װאָס איך האָבּ אים געמאָן".

און אַבֿרהם האָט ווידער דערהערט גאָטס שטים:

-- , דער מאַן איז שוין אַן אַלטער. אַ סך, אַ סך יאָרן
האָבּ איך אים גענעבּן שפּײַז צו עסן און אַ קלייד אָנצומאָן.
ער האָט קיינמאָל מיר ניט געדאַנקט. דאָך האָבּ איך יעדן
טאָג אים געגעבּן װאָס ער דאַרף צום לעבּן. דו האָסט נאָר
איין מאָל אים געגעבּן שפּײַז און גלײַך נאָכדעם בּיסטן אויף
אים אין כּעס נעװאָרן און אים אַרױסגעטריבּן".

האָט אַבֿרחם געזאָגט : --,איך פֿאַרשטײ איצט אַז איך
האָבּ ניט ריכטיק געטאָן". -- און אַבֿרהם איז נאָכגעלאָפֿן
דעם אַלטן און האָט אים געבּעטן ער זאָל קומען צודיק צו.
אים. ער האָט אים גענעבּן אַ סך גוטע זאַכן אױפֿן וועג און
זיך געזעגנט מיט אים אין פֿרידן.

(אגדה)

אַבֿרהם, שרה קול
זיך אָפּרוען, זיך אָפּנערוט, רוט זיך אָפּ

פֿוהאַגעס:

װוי האָט אַבֿרהם אױפֿגענומען אַ גאַסט?

2. װאָס האָט אַבֿרהם געטאָן, ווען ער האָט דערזען אַן אַלטן מאַן ניט
װײַט פֿון זײַן געצעלט ?

װאָס האָט דער אַלטער מאַן געטאָן?

9
ג-ן

149

בז

װאָס האָט אַבֿרהם געבּעטן פֿון דעם אַלטן מאַן ?

5 װאָס האָט געטאָן אבֿרהם, ווען דער אלטער האָט ניט געװאָלט
דאַנקען גאָט ?

6 װאָס זײַנען געווען גאָמס רייד צו אַבֿרהמען ?

?7 װאָס לערנט אונדז די מעשׂה?

געצעלט, דאָס 11
בּראָטן 1 ס}
אַרױסגעטריבּן 14 082964

געזעגענען זיך 20000/6 94 10 ,ת16ט }ז2ק ס}

דער זון װאָס יל לערנעו

ניט װײַט פֿון ירושלים האָט געלעבּט אַ רײַכער מאַן.
ער האָט געהאָט פֿעלדער און גערטענער. ער האָט אויך גע-
האַט דרײַ זין װאָס האָבּן אים געהאַלפֿן אַרבּעטן אין פֿעלד
און אין נאַרטן. דער יַננסטער זון האָט נגעבּעטן דעם פֿאָ-
טער:

-- , לאָז מיך גיין קיין ירושלים, װײַל איך וויל זיך
לערנען".

אַנער דער פֿאַטער האָט געואָנט :

-- ,,מײינע זין האָבּן ניט קיין צײַט זיך צו לערנען. זי
דאַרפֿן אַרבּעטן בּײַ מיר אין פֿעלד און אין נאָרטן".

דער זון האָט אַ סך מאָל געבּעטן דעם פֿאָטער. אָבער
דער פֿאַמער האָט אים ניט געלאָוט גיין קיין ירושלים לער-
נען.

האָט דער ייַננסטער זון געזען, אַז ער װועם דעם פֿאָ
טער ניט אײַנרעדן, איז ער אַליין אַװעק פֿון פֿאָטערס הויו.
ער איז נעקומען קיין ירושלים און געװאָרן אַ תלמיד בײַ
דעם בּאַרימטן רבּי יוחנן, דעם זון פֿון זכּאַי.

רבּי יוחנן האָט געזען, אַז זײַן תלמיד, װאָס לערנט זיך
זייער גוט און האָט אַ טײַערן קאָפּ, ווערט אַלץ בּלאַסער און
דאַרער. האָט ער אים געפֿרענט:

-- , װאָס איז מיט דיר, מײַן זון ?"

150

האָט דער תלמיד דערציילט ועגן זײַן פֿאַָטער װאָס
האָט ניט געװאָלט אים לאָזן זיך לערנען.

-- ,מיט װאָס דערנערסטו זיך ?" -- האָט דער רבּי
אים געפֿרענט.

-- ,יעדן טאָג ניי איך אַרױס אין װאַלד. איך געפֿין
דאַרטן װאַרצלען און גראָזן און פֿון דעם לעבּ איך".

דער רבּי האָט געװאָלט העלפֿן זײַן תלמיד, אָבּער דער
תלמיד האָט געזאַנט אַז ער קען לעבּן פֿון װאָרצלען און פֿון
גראַון. |

יאָרן זײַנען אַװועק. דער תלמיד איז געװאָרן אַ גרױי-
סער געלערנטער. מע האָט אים נערופֿן רבּי אליעזר. און
רבּי יוחנן האָם געזאַנט :

-- , דאָס איז מײַן בּעסטער תלמיד. ער קען מער פֿון
אַלע אַנדערע תלמידים".

דערװײַל איז רבּי אליעזרס פֿאַטער געװאָרן אַלט. איז
ער אַװעק אין ירושלים צו פֿאַרשרײַבּן, אַז נאָך זײַן טױט
זאָל זײַן פֿאַרמענן אַריבּער צו זײַנע צוויי זין װאָס זײַנען גע-
בּליבּן בּײַ אים. דער דריטער זון װאָס איז אַװעק פֿון דער
היים זאָל קיין זאך ניט קרינן פֿון זײַן פֿאַרמענן. דער פֿאַטער
איז נעקומען צו די נגעלערנטע. זיי האַבּן עס געדאַרפֿט פֿאַר-
שרײַבּן. אַבּער מע האָט נעהאַלטן אין מיטן לערנען. האָט
דער פֿאַטער געדאַרפֿט װאַרטן. הערט ער וי רבּי יוחנן זאָנט
צו דעם גאַנצן עולם אַרום :

-- , ניט איך װעל הײַנט לערנען מיט אײַך, נאָר מײַן
בּעסטער תלמיד אליעזר".

דער פֿאַטער איז געווען זייער פֿאַרואונדערט, ווען
ער האָט דערקענט זײַן ייִננסטן זון. זײַן זון איז איצט דע-
יוננער געלערנטער װאָס רעדט אַזױ קלוג און אַזױ שיין
פֿאַרן גאַנצן עולם. דער פֿאַטער איז צוגעקומען צום זון,
האָט אים אַרומגענומען און געזאַנט :

151

-- ,געקומען בּין איך קיין ירושלים, כּדי דו זאָלסט ניט
האָבּן קיין שום טייל אין מײַן פֿאַרמענן. איצט אָבער האָבּ
איך בּאַשלאָסן, אַז דו בּיסט געווען גערעכט. דו קרינסט
דעם גרעסטן טייל פֿון מײַן פֿאַרמעגן".

עולם רבּי תלמיד |

| פֿאַרוואונדערט אײַנרעדן |
פֿראַגעס:

1 וער איז געווען רבּי אליעזרם פֿאָטער ?

2 ווען איז אליעזר אוועק פֿון דער היים ?

8 פֿון װאָס האָט ער געלעבּט ?

4. צו װאָס איז רבִּי אליעזרס פֿאָטער געקומען קיין ירושלים ?

5 װאָס האָט רבּי אליעזרס פֿאָטער געזען און געהערט ?

6 איז דער פֿאָטער געווען שטאָלץ מיט זײַן זון ?

יוחנן (מסמסחאץסץ ) אײַנרעדן 0 1214 10

זכּאַי (ע22/2) ואָרצל, דער 04

אליעזר (/1211626) - דערנערן זיך }006561 1021012/0 10

גערטענער 69 פֿאַרשרײַבּן חשס4 116זש 10

152

דער צױבּערמאַן

קומט דער גוטער צױבּערמאַן
אויף אַ גילדענעם געשפּאַן

האָט ער אויגן מילד און שװאַרץ

און אַ דימענטענע האַרץ...

שטעלט ער זיך אין מיטן מאַרק,
הייבּט ער אָן צו רופֿן שטאַרק ;
;כ'האָבּ מתּנות אַלערלײ,

קומט און קלײַבּט זיך אויס פֿון זיי". .,

ווערט אַ טומל און געלאַף,

זעלטן מאַכט זיך אַזאַ טראַף ;

אײַלט זיך יעדערער צום גליק,
בּלײַבּט אַ קינד ניט אין דער וויג,
זאָגט דער צױבּערמאַן און לאַכט :
;כ'האָבּ פֿון אַלצדינג מיטגעבּראַכט",
יעדערער זאָגט זײַן בּאַגער,

איין בּאַגער נאָר און ניט מער,
,האָט איר צײַט אַ פֿערטל שעה,

און דערנאָך בּין איך ניטאָ וי

איין בּאַגער נאָר און ניט מער ?
אױסצוקלײַבּן -- זייער שווער !
קלער אַהער און קלער אַהין,
פֿאָלג אַ גאַנג מיך און געפֿין

װאָס איז בּעסער -- דאָס צי יענס,
שרײַען אַלע װי די גענדז,

פֿון די אַלע מענטשן פֿיל

ווייס ניט איינער װאָס ער וויל,

153

134

זײַנען אַלע אין אַ קלעם.

פֿרעגט מען יענעם, פֿרעגט מען דעם :

װאָס נעמט ער ? און װאָס נעמסטו?

און אין מיטן -- טרויטרו-טרו !

בּלאָזט אַ זילבּערנער טראָמפּײט,

און פֿאַרשװאונדן שטילערהייט

איז דער גוטער צױבּערמאַן

מיט דעם גילדענעם געשפּאַן (יהואָש)

פֿראַנעס:
1 ווייסט איר װאָס אױסצוקלײַבּן, װאָס צו בּעטן ?
2 - װאָס װאָלט געווען אײַער בּאגער ?
8 = װאָס איז דער געדאנק פֿון דער פּאַעמע ?

צױבּערמאַן, דער 71 בּאַגער, דער 06116)
גילדענער ח20106 פֿערטל /42/46 4 ,01 הג}זטס} 6חס
געשפּאַן 5 קלערן ;4ת1ם} 0}
דימענטענער (412000064)9 04 יענס 1041
טומל, דער 6 /1טנזט} גענדז 036
געלאַף, דער קתוממטז קלעם ?ו1ק ,מ15טפת2
זעלטן גז46100 טראָמפּײט, דער נמטז}
טראַף, דער 6 פֿאַרשואונדן { = 01520062164
מיטבּרענגען 048 הַמוזס 40 שטילערהייט 016417ף , ע11ת5116

פֿאָלג מיך 8 גאַנג 600ס21001 2 0146ף

דאָס וואונדערלעכע פייפל

א.

טבֿיה דער האָלצהעקער האָט געוואוינט אין אַ קליין
אָרעם הײַזל ניט װײַט פֿון װאַלד. טבֿיה האָט געהאַט פֿי-
קינדערלעך און איז געווען אַ נרויסער אַרעמאַן.

איינמאָל פֿאַרנאַכט האָבּן דרײַ אַלטע ייִדן אָננעקלאַפּט
אין טיר פֿון דעם חײַזל. זיי האָבּן אויסנעזען וי אַרעמע-לײַט.
טבֿיה האָט געעפֿנט די טיר און די אַלטע לײַט האָבּן גנע
בּעטן אַ שטיקל בּרויט און אַן אָרט וואו צו שלאָפֿן.

-- ,אַך, גוטע מענטשן", -- האָט מבֿיה זי געזאַנט --
איך האָבּ נאָר איין בּעט פֿאַר די קינדער. צו עסן האָבּ אי-
נאָר אַ שטיקל שװאַרץ בּרויט. אָבּער קומט אַרײַן. עסט פֿון
מײַן בּרױט און ליינט זיך שלאָפֿן".

די דרײַ אָרעמע-לײַט האָבּן געגעסן דאָס טרוקענע
שװאַרצע בּרויט װאָס טבֿיה האָט זי געגעבּן און זי זײַנען
געשלאָפֿן די נאַכט אין דעם אָרעמען הײַולֿ, -

אין דער פֿרי האָט איינער פֿון די אַלטע לײַט געזאַנט

155

אַז זיי ווילן בּאַצאָלן. נאָר טבֿיה האָט קיין געלט ניט געװאָלט
נעמען.

האָט דער צווייטער געזאָגט: -- וועלן מיר דיר געבּן
אַ מתנה װאָס איז נאָך טײַערער װוי געלט, אַ פֿײַפֿעלע. אַז דו
וועסט עפּעס וועלן, זאָלסטו אַ פֿײַם טאָן, וועסטו בּאַלד האָבּן
װאָס דו ווילסט".

און דער דריטער האָט געגעבּן דאָס פֿײַפֿעלע און האָם
געזאָגט : -- ,זע, דו זאָלסט שטענדיק זײַן גוט צו אָרעמע-
ליַט". די אַרעמע-לײַט זײַנען אַװעק.

האלט מבֿיה דאָס פֿײַפּעלע אין האַנט און לאַכם: ‏ צו
װאָס טוג מיר אַ פֿײַפֿעלע ? איך בּין דאָך ניט קיין קינו.
נאָר איך װועל פרואוון פֿײַפֿן. איך וויל אַז אױפֿן טיש זאָל
איצט שטיין זעמל מיט מילך, איער און פּוטער..." און
מפֿיה מוט אַ פֿײַם. און גלײַך שטייט אױפֿן טיש אַלץ װאָס
טפֿיה האָט דערמאָנט. עס ליגט שוין אַ מעסער און לעפֿע-
לעך פֿון זילבּער און אַ זאַלצמעסטל פֿון נאָלד.

האָט טבֿיה שוין פֿאַרשטאַנען אַז דאָס איז ניט קיין
פּראָסט פֿײַפֿל. האָט ער עפּעס געװאָלט, האָט ער אַ פֿײַף
נעטאַן און -- ער האָט עס שוין !

פֿײַפֿן, אַ פֿײַם טאָן אַלע ווילן -- האָבּן געװאַלט

פֿרהאַ גע ס:

1 וי אַזױ ווייסן מיר אַז טבֿיה איז טאַקע געווען 8 גרויסער אָרעמאן ?
2 איז טבֿיה געווען צופֿרידן אױפֿצונעמען געסט ?

8 ואָס פֿאַר א מתּנה האָט טבֿיה בּאַקומען ?

4 װאָם איז געשען, ווען טבֿיה האָט א פֿײַףה געטאָן?

5 וװאָס פֿאַר אַ פֿײַפֿל האָט טבֿיה געהאַט ?

טבֿיה סץטס1 פרואוץ ץז} 0}
וואונדערלעך טס 1661 /06011מסש דערמאָנען 08 0}
פֿײַפֿל, דאָס 6םסט פּראָסט מסנזמתסס ,/ז2מ01זס
פֿײַפֿן 6סט ס} אַלצמעסטל, דאָס ‏ /5211-50246

156

.3

טבֿיה דער האָלצהעקער איז געװאָרן אַ גרויסער נבֿיר.
אױפֿן אָרט פֿון דעם קליינעם הײַזל איז געשטאַנען א שיינער
פּאַלאַץ. לעבּן פּאַלאַץ איז געווען אַ גאָרטן מיט בּיימער.

אַז דער פּאַלאַץ איז געווען איננאַנצן פֿאַרטיק, האָט
טבֿיה געמאַכט אַ נרויסן בּאַל. ער האָט נערופֿן אַלע נבֿירים
און אַלע פּריצים פֿון אַרום. זיי זײַנען אַלע נעקומען. מען איז
נעזעסן בּײַ לאַנגע טישן, געגעסן און געטרונקען. דערנאַך
האָט מען נעטאַנצט. בּײַם טויער פֿון פּאַלאַץ האָט טפֿיה
נעשטעלט דינערס, זיי זאָלן ניט אַרײַנלאָזן קיין אַרעמע-
לײַט, װאָס קענען נאָך שטערן די שׂמחה.

קומען אַן יענע דרײַ אָרעמע-לײַט װאָס האַבּן נענעבן
טבֿיהן דאָס פֿײַפֿל. זיי ווילן אַרײַן, אָבּער די דינערס לאָזן
זי ניט אַרײַנגײן. אַז זי ווילן נים אַװעקגײן, שיקט מען אַרױס
אַ גרויסן חונט אויםף זיי. דער הונט רײַסט אָפּ בּײַ איינעם די
קאַפּאַטע, דעם צווייטן בּײַסט ער אין האַנט. גייען די אָרע"
מע-לײַט אַװעק.

אין אַ רגע אַרום קומט אָן אַ נאָלדענע קארעטע מיט
פֿיר פֿערד. פֿון קאַרעטע גייען אַרױס דרײַ פּריצים, אָנגעמאָן
אין שיינע קליידער. עפֿענען די דינערס דעם טויער און לאָזן
זי אַרײַן. טבֿיה לױפֿט זי אַנמקענן און -- ער דערקענט די
אָרעמע-לײַט װאָס האָבּן אים גענעבּן דאָס פֿײַפֿל.

-- ,מיר ווילן ניט זײַן אוים קיין שמחה בּײַ אַ ייָדן װאָס
לאָזט נים אַרײַן צו זיך קיין אָרעמע-לײַט" -- זאַנן אַלע
דרײַ. איינער װײַזט אויף דער קאָפּאַמע װאָס דער הונט האָט
צעריסן, דער צווייטער װײַזט די האַנט װאָס דער הונט האָט
צעבּיסן און דער דריטער נעמט אַרױס פֿון קעשענע אַ פֿײַפֿל.
עס איז פּונקט אַזאַ פֿײַפֿל װי ער האָט גענעבּן מפֿיהן. ער
האָט אַ פֿײַה געמאָן -- און בּאַלד איז פֿאַרשוואונדן דער
פּאַלאַץ מיטן גאָרטן, מיט אַלע טײַערע זאַכן װאָס מבֿיה האָט

157

נעהאַט. עס איז ווידער געשטאַנען דאָס אַלטע אָרעמע
הײַול.
און די דרײַ אַלטע ייַדן זײַנען אַועק.
(פֿאָלקס-מעשׂה)

נבֿיר, נבֿירים | פּריץ, פּריצים }| צערײַסן, צעריסן
צעבּײַסן, צעבּיסן

פֿראַגנעס:
וי האָט טבֿיה זיך געפֿירט, ווען ער איז געװאָרן א גרויסער גבֿיר ?
ווער איז געווען אױפֿן בּאַל ?
וי האָט מען אױפֿגענומען די דרײַ אָרעמעלײַט ?
וי האָט טבֿיה אױפֿגענומען די דרײַ גבֿירים ?
װאָס איז געווען טבֿיהס שטראָףה (זמסמזמפ1מטם)?
װאָס איז די אידיי (1062) פֿון דער מעשׂה ?

+} פא

טס בן וס נס

5

גבֿיר, גבֿירים סות ת116 ,תגמז 1100
בּאַל, דער 211ט
קאַרעטע, די 0008
קאַפּאָטע, די עס מזסש (0024) /060/ז82 1009
6עטל 1256 מ1 מסמז 1615
צעבּיסן ת1416ט

7 54

עה
8

סאמ

ממם

==

=ײ.
בה
מ.

סיז בשבט
עס פֿאַלט אַ שניי, דאָרט אין לאַנד
עס בּלאָזט אַ ווינט, איז װאַרעם שוין,
ווינטער איז דער בּוים טוט אַן
בּײַ אונדז אַצינד, אַ גרינע קרוין,
דאָרט אין לאַנד דאַ גייט אין פֿעלד
איז ניט אַזױ, דער פֿראָסט אַרום,
עס איז דער הימל דער טײַך איז טויט,
גרויס און בּלוֹי, דער וואלד איז שטום,
דאָ שטייען בּיימער דאָרט אין לאַנד
שטיל און װײַס דער פֿרילינג גייט,
אין היטעלעך עס זינגען פֿײיגל
פֿון שניי און אײַז, מיט אַ פֿרײד,

(מ. אָליצקי)

טיו בּשבֿט (}815072 טן)
ט"ו --- פֿופֿצן 1168
אײַז,. דאָס 106

159

דער טייטלבּוים

א.

אין ארץ-ישׂראל האָט אַמאָל געלעבּט אַ ייד װאָס האָט
געהייסן מיכה. אײנמאָל, ט"ו בּשבֿט, האָט מיכה פֿאַר-
פֿלאַנצט אַ מייטלבּוים לעבּן זײַן הויז. דער מיימלבּוים איז
אױסנעװאַקסן און איז געװאָרן אַ הויכער און אַ שיינער בּוים.
דער בּוים האָט גענעבּן אַ סך שאַטן. מיכה האָט ליבּ געהאַט
צו זיצן אונטערן שאָטן פֿון זײַן בּוים.

מיכהס הויז איז נעשטאַנען בּײַם װעג װאָס האָט גע-
פֿירט קיין ירושלים. אַ סך מענטשן זײַנען גענאַנגען מים
דעם ווענ. מיכה איז געווען א גומער מענטש. האָט ער
געװאָלט אַז אויך אַנדערע זאָלן זיצן אונטערן שאָטן פֿון זײַן
בּוים און זיך אָפּרוען. האָט מיכה געשטעלט אַ טיש און
בּענק אונטער דעם טייטלבּוים. יעדערער װאָס איז געגאַנגען
אױפֿן וועג קיין ירושלים האָט געקענט זיך אָפּרוען אין שאָמן
פֿון מיכהס מײיטלבּוים.

אַמאָל גייט פֿאַרבּײַ אַן אַלטער מאַן. מיכה בּעם אים
זיך אָפּצורוען אונטערן טיימלבּזים. מיכה גיט אים אויך צו
עסן. |
דער אַלטער האָט זיך זייער דערפֿרײט. ער האָט גע-
זאָגט: -- ,איך בּין טאַקע פֿאַרמאַטערט פֿון וועג און איך
בּין הונגעריק".

דער אַלטער האָט געענדיקט עסן. האָט ער אַרױסנע-
נומען געלט און געלאָון אױפֿן טיש. מיכה האָט גענומען
דאָס געלט און אַרײַנגעלײנם צוריק אין רעם זאַק װאָס דער
אַלטער האָט געהאָט מיט זיך. דער אַלמער האָט זיך גע-
מאַכט נים זעענדיק. בּײַם אַװעקנײן האָט ער געזאַנט: --
;זאָל גאָט געבּן אַז דײַנע קינדער און די קינדער פֿון דײַנע
קינדער זאָלן עסן די טייטלען פֿון אָט דעם מייטלבּוים".

160

אַרױסנגעמען, אַרױסגענומען
אַרײַנלײנגן, אַרײַנגעלײנגט
זיך אָפּרוען, זיד דערפֿרײען

פֿר אַ גע ס:

1 צו װאָס האָט מיכה געשטעלט אַ טיש און בּענק אונטערן טייטלבּױים?

2. פֿאַרװאָס האָט מיכה צוריק אַרײַנגעלײגט דאָס געלט אין דעם אלמנם
זאַק ?

װאָס פֿאַר אַ כּרכה האָט דער אַלטער געגעבּן מיכהן ?

4 ווער, מיינט איר, איז געווען דער אלטער מאַן?

טייטלבּוים, דער 4216-22!4 בּענק 2658

פֿאַרפֿלאַנצן 4 40 דערפֿרײען זיך ץק גם 0600016 0}
אַרײַנלײגן 0 +טס 0
ב.

עס זײַנען נעקומען שלעכטע צײַטן פֿאַר דעם ייִדישן
פֿאָלק. די רוימער האָבּן אײַנגענומען ארץ-ישראל. זי האָבּן
געפֿאַנגען אַ סך ייִדן. די רוימער האָבּן אויך געפֿאַנגען מיכהס
קינדער און זיי געפֿירט קיין רוים.

אױפֿן וועג צוריק האָט דער קיניג פֿון די רוימער געזען
דעם שיינעם טײיטלבּוים און ער האָט געזאַנט: --, אַזאַ שיי-
נעם טייטלבּוים האָבּ איך נאָך קיינמאָל ניט געזען. בּרענגם
מיר פֿון זײַנע טייטלען".

ווען דער קיניג האָם אױפֿנעגעסן איין איינציקן טייטל,
איז דאָס בּיינדל געבּליבּן אים אין האַלדז. ער האָט ראָס
בּיינדל ניט געקענט אױסשפּײַען. ער האָט דאָס בּיינדל ניט
געקענט אַראָפּשליננען. דער קיניג אין געװאָרן קראַנק.
האָט מען דעם קיניג אויף אַ בּעם געטראַנן קיין רוים.

מע האָט דעם קיניג געבּראַכט אַהים. מע האָט גערופֿן
די גרעסטע דאָקטוירים. זיי האָבּן זייך שטאַרק נעמיט בּיז

161

זי האָבּן דאָס בּיינדל אַרױסגענומען פֿון דעם קיניגס האַלדו.
מע האָט דאָס בּיינדל אַרױסנעװאַרפֿן דורכן פֿענצ-
טער. דאָס בּיינדל איז אַרײַן אין דער ערד. פֿון דעם בּיינדל
איז געװאָרן אַ בּוים, אַ נרויסער, הויכער טייטלבּוים.
מיכהס קינדער האָבּן געוואוינט נים װײַט פֿון דעם
אָרט וואו עס איז געװאַקסן דער טײיטלבּוים. אַז עס פֿלעגט
קומען ט"ו בּשבֿט האָבּן מיכהס קינדער גענעסן די טייטלען
פֿון דעם בּוים, אַזױ װוי דער אַלטער האָט געבּענטשט.
מיכהס אייניקלעך זײַנען אַװעק וואוינען אין אַנדערע
לענדער. נאָר יעדערער האָט מיטגענומעו מיט יך אַ
בּיינדל פֿון אַ טייטל. אומעמום וואו מיכהס אייניקלעך זײַד
נען געקומען, האָבּן זי פֿאַרפֿלאַנצט אַ בּיינדל פֿון דעם
טײיטלבּוים. אומעטום האָבּן זי נענעסן די טייטלען פֿון דעם
מײיטלבּוים װאָס זייער זיידע האָט פֿאַרפֿלאַנצט.
דעריבּער טרעפֿט זיך אַז ווען ייִדישע קינדער עסן טייט-
לען ט"ו בּשבֿט -- זאָנן זי אָדער טראַכטן זי : װוער ווייסט,
אפֿשר זײַנען מיר אויך פֿון מיכהס קינדס-קינדער.

(י. שטיינבּערג)

קינדס-קינדער אײַננעמען, אײַנגענומען

אַראָפּשליננען עס טרעפֿט זיך |

פֿראַ נעס:
װאָס איז געשען מיט אַ בּיינדל פֿון מיכהס טײטלבּוים?

פֿאַרװאָס עסט מען ט"ו בּשבֿט ארץ-ישׂראל-פֿרוכט ?

האָבּן ייִדן אַלע מאָל געפֿילט אַ ליבּשאַפֿט צו ארץיישראל ?

קען מען זאָגן אַז מיר זײַנען טאַקע פֿון מיכהס קינדם-קינדער?
וי אַזױ ?

+} פא טס א

אײַננעמען 000436 ס}
פֿאַנגען 6 ס0}

162

קינדער גייען

קינדער גייען אין די רייען,
מיט געזאַנג און מיט געשרייען,
הענט געשלאָסן ליבּ און טרײַ,
שפּאַנען קינדערלעך פֿאַרבּײַ,

אייגלעך גלאַנצן, פֿיסלעך טאַנצן,
בּיימלעך קליינע צו פֿאַרפֿלאַנצן,
גלײַכע, שטאָלצע, ניט געבּויגן,
מיט נצחון פֿינקלען אויגן,

זײַט געבּענטשט, איר קינדער ליבּע,
זײַט געגריסט, איר בּאַרג און טאָל,

אפֿשר װעט אונדז נאָך בּאַשערט זײַן
פֿלאַנצן בּיימער דאָרט אַמאָל, |

(רחל, יידיש -- שזר)

געשלאָסן, דאָ: 88ט)):ט גלײַך, דאָ: 11
טרײַ, געטרײיי 1ט141814 ,21ץס1 געבּויגן }חס
שפּאַנען -- גייען נצחון 7ץזס101ט (מח11904ם)

163

די טײַכן דאָ -- שפּיגלען
און זינגען פֿון פֿרײד ;

און פֿײגל -- די פֿליגלען
אין הייכן צעשפּרײט,

און מדבּר פֿון דורות --
בּאַהערשט און בּאַזיגט ;

און וועלדער און פּרעריס,

װאָס גריסן אַנטציקט.

און ,היל פֿון די ווינטן? --
גאָטס וואונדערלעך װערק;
די שטראַלן װאָס צינדן

די שפּיצן פֿון בּערג.

און לאָנקעס װאָס צירן --
וי סאַמעט געבּעט ;
און וועגן װאָס פֿירן
צו אַלערלײ שטעט.

און פֿעלקער פֿאַרשידן
װאָס לעבּן בּאַנאַנד
און בּויען אין פֿרידן
דאָס גליקלעכע לאַנד.

שפּיגלען 71 10

הייכן 215
בּאַהערשן 076 1016 10
בּאַזיגן 14 ס}
גריסן 64 ס}
אַנטציקט 6016
הייל, די 0236ס

בּאַנאַנד

164

(אַבֿרהם רייזען)

ווערק, דאָס 4סטט
שפּיץ, דער 6448
לאָנקע, די משג!
צירן ,מז260 ס}
0246 60}
געבּעט 0 2 206חז
פֿאַרשידן 5װסוזגט +41116160
10201061

דזשאַרדזש ואַשיננטאַן און די ייִדן
פֿון ניופּאַרט

א.

ניופּאָרט איז אַן אַלטע שטמאָט. און ייִדן וואוינען אין
ניופּאָרט שוין אַ סך, אַ סך יאָרן.

ווען עס איז געווען די אַמעריקאַנער רעװאָלוציע, האָבּן
ייִדן פֿון ניופּאָרט זייער א סך נעהאַלפֿן אין דער מלחמה מים
די ענגלענדער. די רעװאָלוציע האָט געוואונען, די פֿאַראײ-
ניקטע שמאַטן זײַנען געווען פֿרײַ, און דער ערשטער פּרע-
זידענט איז געווען דזשאָרדוש װאַשיננטאַן.

ווען דזשאָרדזש װאַשינגטאָן איז געווען פּרעזידענט,
איז ער איינמאָל געקומען צו נאַסט אין ניופּאָרט. ער איז גע-
קומען מיט אַ שיף פֿון ניודיאָרק. אַלע מענטשן פֿון דער
שטאָט זײַנען געקומען אים בּאַנענענען. צווישן זי אין
געווען דער אַלטער משה לאָפּעז.

װאַשינגטאָן האָט נעקענט לאָפּעזן. ער האָט געוואוסט
װאָס לאָפּעז האָט געטאָן פֿאַר דער דעװאָלוציע. האָט אים
דער פּרעזידענט געפֿרענט :

-- , פֿאַרדריסט אײַך ניט װאָס איר האָט פֿאַרלאָרן אַלע
אײַערע שיפֿן אין דער מלחמה ? די ענגלענדער האָבּן דאָד
צוגענומען אַלע אײַערע שיפֿן".

האָט דער אַלטער משה לאָפּעז געענטפֿערט:

-- ,ניין, עס פֿאַרדריסט מיך ניט װאָס איך האָבּ פֿאַר-
לאָרן מײַנע שיפֿן. איך בּין גרייט אויך איצט אַװעקצוגעבּן
פֿאַר מײַן לאַנד אַלץ װאָס איך האָבּ".

װאַשינגטאָן איז געווען זייער צופֿרירן מיט דעם ענט"
פֿער און האָט געלױבּט דעם אַלטן ייָד.

דער פֿירער פֿון די ייַדן אין ניופּאָרט איז געווען משה

165

סײַשאַס. האָט ער אין נאָמען פֿון אַלע ייַדן געלייענט אַזאַ
בּאַנריסונג :

,נאָט האָט צונעזאָגט ייִדן דאָס לאַנד כּנען, און יהושע
האָט געבּראַכט די ייִדן אין דעם צוגעזאָנטן לאַנד. נאָט האָט
צונגעזאַנט דעם אַמעריקאַנער פֿאָלק די פֿאַראײניקטע שטאַטן,
און דזשאַרדזש װאַשינגטאָן האָט זי בּאַפֿרײַט. דזשאָרדזש
װאַשינגטאָן איז אַזױ װוי יהושע".

פּרעזידענט װאַשינגטאָן איז געווען זייער צופֿרידן מיט
אַזא שיינער בּאַנריסונג. ער האָט געזאַנט:

-- ,איך װעל אָט די ווערטער קינמאָל ניט פֿאַרגעסן.
איך דאַנק אײַך. איך װעל אײַך ענטפֿערן אוים אײַער שי"
נער בּאַנריסונג".

יהושע כּנען אַװעקגעבּן -- צונעמען
פֿוהאַנעס:
1 האָבּן די ייַדן פֿון ניופּאָרט געהאָלפֿן אין דער אַמעריקאַנער
רעװאָלוציע ?

װאָס האָט משה לאָפּעז פֿאַרלאָרן אין דער מלחמה מיט די ענגלענדער?
וואַס האָט וואשינגטאָן אים געפרעגט ?

װאָס האָט משה לאָפּעז אים געענטפערט ?

װאָס האָט משה סײַשאַס געזאָגט אין זײַן בּאַנריסונג ?

פֿאַרװאָס איז דעם פּרעזידענט אַזױ געפֿעלן געװאָרן די בּאַגריסונג
פֿון די ייִדן ?

ס סש צז הס מס

כּנען 22 (ת-גמאן) עמלענדער ,ת12תמ1208119

יהושע 2 (גטתפּץסת6}) 60זח1:89115

רעװאָלוציע, די 6700 בּאַגריסונג, די 2608
ב.

דזשאַרדזש וװאַשינגטאָן האָט געהאַלטן װאָרט. ער האָט
נגעענטפֿערט אויף דער שיינער בּאַנדיסונג פֿון די ייַדן פֿון
ניופּאָרט. ער האָט זי אַנגעשריבּן אַ בּריו.

אַלע יַדן פֿון ניופּאָרט זײַנען נעקומען אין דער סינאַ-
גאַנע, ווא מע האָט געלייענט דעם בּריוו פֿון פּרעזירענם

166

װאַשינגטאָן. אין דעם בּריוו האָט פּרעזידענט װאַשינגטאַן
געשריבּן:

ייִדן װעלן אַלע מאָל קענען לעבּן אין אַמעריקע פֿרײ.
ייִדן װעלן דאָ קענען בּלײַבּן ייָדן. קיינער וועט זיי ניט שמערן
צו גלייבּן װוי זיי ווילן, צו לעבּן וי זיי ווילן. עס װעלן אין די
פֿאַראײניקטע שטאַטן אַלע מאָל זײַן די זעלבּיקע געזעצן
פֿאַר יִדן וי פֿאַר אַלע אַנדערע מענטשן. יִדן װועלן דאַ
האָבּן נלײַכע רעכט".

ייִדן פֿון ניופּאָרט זײַנען געווען גליקלעך, ווען זי האַבּן
געהערט װאָס עס שרײַבּט זיי דער ערשטער פּרעזידענט
פֿון די פֿאַראײניקטע שטאַטן. װאַשיננטאָנס בּריוו צו די ייִדן
אין ניופּאָרט איז געבּליבּן בּיזן הײַנטיקן טאַג. אָט דער בּריוו
איז אונדז אַלעמען טײַער.

גלײַכע רעכט די זעלבּיקע נעזעצן
האַלטן װאָרט

פֿֿראַ גע ס:

1 האָט דזשאָרדזש וואַשינגטאָן געהאלמן װאָרט ?
װואָס האָט װאַשינגטאָן געשריבּן אין זײַן בּריוו צו די ייִדן פֿון
ניופּאָרט?

2 וי האָבּן זיך געפֿילט די ייִדן, ווען זיי האָבּן געהערט װאָס ואשינגמאַן

שרײַבּט זיי ?

פֿאַרװאָס איז דער בּריוו וויכטיק (1ת12זסקמז1) פֿאַר ייִדן ?

האָבּן ייִדן גלײַכע רעכט אין די פֿאַראײניקטע שטאַטן?

וואו און ווען האָבּן ייִדן ניט געהאַט קיין גלײַכע רעכט ?

וואו האָבּן ייִדן איצט ניט קיין גלײַכע רעכט?

א הס מס 1

האַלטן װאָרט 6 2 1660 10
בּיזן הײַנטיקן טאָג 0027 !1}מט

107

א ייִדישע מיידל און וװאַשינגשאַן

א.

תא .., ער טאַטע איז אַװעק מיט די פּאַטריאָטן
?; או קיינער ווייסט ניט, צי ער לעבּט.
2 די מאַמע איז געשטאַרבּן. לעבּט
רבֿקה בּײַ דער בּאָבּען.
די בּאַבּע איז אַן אַלטע און אַ קראַנ-
קע. זינט דער טאַטע איז ניטאָ,
שלאָפֿט זי ניט גאַנצע נעכט און ז

וויינט זייער אָפֿט.

איינמאָל זאָגט רבֿקה צו דער בּאָבּען: -- ,לאָז מיך
פֿאָרן קיין פֿילאַדעלפֿיע. דאָרמן וואוינט חיים סאָלאָמאָן. איך
װעל אים בּעטן, ער זאָל מיר העלפֿן געפֿינען דעם טאַטן".

די בּאָבּע האָט ניט געװאָלט אַז רבֿקה זאָל פֿאָרן אַלײן.
אַבּער ווען זייערער אַ שכן איז געפֿאָרן קיין פֿילאַרעלפֿיע,
האָט די בּאָבּע געלאָזט רבֿקהן מיטפֿאָרן.

רבֿקה איז אָנגעקומען קיין פֿילאַדעלפֿיע. זי איז אַװעק
צו חיים סאַלאַמאָן. ער איז אָבּער ניט געווען אין דער היים.
האָט רבֿקה זיך געזעצט װאַרטן. זי איז געווען פֿאַרמאַטערט
פֿון װעג, און זי איז אײַנגעשלאָפֿן אין דעם גרויסן שטול וואו
זי איז געזעסן.

ווען רבֿקה האָט זיך אױפֿגעכאַפּט, האָט זי געזען מענטשן

אין צימער און געהערט װאָס זי רעדן. זי האָט נעהערט וי
איינער זאָגט: -- ,מע דאַרף עס איבּערגעבּן דעם גענעראַל
װאַשינגטאַן. עס איז זייער װויכטיק אַז דער גענעראַל װאַי
שיננטאָן זאָל עס וויסן".

און דער צווייטער האָט געזאָגט: -- ,עס איז ניטאָ
וועמען צו שיקן. עס איז שווער צו קומען צו אים. פֿאַר אונ"
דזערן אַ מענטשן איז דער וועג זייער געפֿערלעך".

168

רבֿקה איז אױפֿנעשפּרונגען פֿון אָרט. -- , שיקט מיך !
איך וויל גיין צו גענעראַל װאַשיננטאָן. איך וויל אים פֿרעגן
וואו איז מײַן טאַטע".

די מענטשן זײַנען געווען זייער פֿאַרוואונדערט. רפֿקה
האָט דערציילט פֿאַרװאָס זי וויל גיין צום גענעראַל װאַשינג-
טאָן. אָבּער חיים סאָלאַמאָן האָט געזאַנט :

-- ,מע קען ניט שיקן אַ מיידל פֿון צוועלף-דרײַצן יאָר
איינע אַליין אויף אַזאַ געפֿערלעכן ווענ".

-- ,איך װעל זיך איבּערטאָן פֿאַר אַ ייִנגל!" -- האָם
רבֿקה אױסנעשריען, -- ,איך װעל זיך אָנטאָן װי אַ ייננ5
פֿון אַ דאָרף װאָס טראָנט אייער צו פֿאַרקױפֿן, װעל איך קע-
נען דורכגיין דעם וועג".

רבֿקה האָט געבּעטן און געבּעטן די מענטשן, בּיז זי
האָבּן געזאַנט :

-- , נוט, זאָל זײַן אַזױי".

רבקה האָם אָפּגעשאָרן אירע לאַננע שװאַרצע צעפּ.
זי האָט זיך איבּערגעטאָן אין קליידער פֿון אַ ייִננל. זי האָט
אײַנגענײט אַ בּדיוו צו גענעראַל װאַשיננטאָן אין איר הימל,

אױפֿן וועג האָט רבֿקה געטראַפֿן ענגלענדער. זי האָבּן
זי געלאָזט דורכגיין. זי איז אָנגעקומען צום גענעראל, אים
איבּערגענעבּן דעם בּריוו. דערנאָך האָט זי געפֿרענט אוים
איר פֿאָטער.

-- ,איך געדענק זייער גוט דײַן פֿאָטער", --- האָט ואַ-
שינגטאָן געענטפֿערט זייער פֿרײַנדלעך, --,,איך ווייס אָבּער
נים װאָס עם איז געשען מיט אים. קען זײַן אַז די ענגלענדער
האָבּן אים געפֿאַנגען. קען זײַן אַז ער לעבּט ניט מער. ער
איז מיט נאָך עטלעכע העלדישע סאָלדאַטן גענאַנגען אויס-
קוקן דעם שׂונא. קיינער פֿון זי איז נים געקומען צודיק".

רבֿקה איז געװאָרן זייער טרויעריק. אוב גענעראַל ווא-

169

שיננטאָן קען ניט זאָנן וואו דער טאַטע געפֿינט זיך -- ווער

ועט איר עס זאָגן ?

| אױסטאָן, אָנטאָן, איבּערטאָן, איבּערטאָן זיך
| שלאָפֿן, אײַנשלאָפֿן, אױפֿכאַפּן זיך

פֿראַגעט:

+} פה טס 2

סאָלאָמאָנס הויז ?

פֿאַרװאָס האָט רבֿקה געדאַרפֿט לעבּן בּײַ דער בּאָבּען ?

ווער איז געווען חיים סאָלאַמאָן ?

פֿאַרװאָס האָט די בּאָבּץ ניט געװאָלט לאָזן רבֿקהן פֿאָרן אַליין ?

וי אַזױ האָט רבֿקה געקענט הערן א ויכטיקן שמועס אין חיים

װאָס האָט רבֿקה פֿאַרגעלײגם (020566זט)?

האָט רבֿקה איבּערגעגעבּן דעם וויכטיקן בּריוו ?
װאָס האַט איצט רכֿקה געוואוסט וװועגן איר פֿאָטער ?

דאָרף 06סעעט
אָפּגעשאָרן 4 טס
(50155015 1}0אי)
צעפּ 0
אויסקוקן 1 10

יי

6 וי האָט רבֿקה זיך איבּערגעטאַן ?
4

8

פּאַטריאָט, דער 04סססעס
איבּערגעבן 4ת11205 10

067 2284 ס0}

וויכטיק 1חסססנת1
איבּערטאָן זיך 06 10

אייער 6205

שסצזטפ 10 ,ז1600000116 0}

אויף מאָרגן האָט רבֿקה געדאַרפֿט גיין צוריק. גענעראַל
װאַשינגטאָן האָט זי גערופֿן. ער האָט זי געבּעטן אױפֿן וועג
צוריק איבּערגעבּן אַ צעטעלע צו אַן אַמעריקאַנער פּאַטריאָט
װאָס לעבּט פֿאַרשטעלט וי אַ טאָרי צווישן די טאָריס. רבֿקה
האָט זיך אויסגעלערנט אויף אױסװײיניק דעם נאָמען פֿון דעם
מענטשן און וואו ער וואוינט. דאָס צעטעלע האָט זי ווידער

אײַנגענײיט אין היטל.

פֿאַרן אַװעקנײן האָט גענגעראַל װאַשינגטאָן זיר געזעגנט

מיט רבֿקהן :

10

-- , ניי געזונטערהייט, קליינע ייִדישע מיידל פֿון לאַנ-
קעסטער. אוב דו פֿירסט דורך װאָס איך האָבּ געבּעטן, זאָנ
איך דיר צו אַז אויף דײַן חתונה וועסטו מאַנצן אין אַ קלייד
װאָס פֿרױ װאַשיננטאָן װועט דיר אױפֿנײען".

דער װעג צוריק איז געווען אַ שווערער. עס האָט נע-
רעננט די גאַנצע צײַט. פֿון הינטער אַ בּוים איז אַרױם אַן
אינדיאַנער מיט אַ בּיקס. ער האָט איר געזאַנט :

-- ,קום מיט מיר". -- דער אינדיאַנער האָט זי נעפֿירט,
בּיו ער האָט זי געבּראַכט צו אַן עננגלישן גענעראל.

דער אינדיאַנער האָט געזאַנט אַז ער האָט געזען וי
דער ייִננל איז געקומען פֿון װאַשיננטאַנס לאַנער.

די פֿאַרשטעלטע רבֿקה האָט דערציילט אַז זי אי אַ
ייִדישער ייִנגל, אַ יתום, און לעבּט בּײַ דער בּאָבּען. רבֿקה
האָט געהאַלטן אין די הענט דאָס היטל. רעדנדיק מימן
גענעראַל, האָט רבֿקה אַ ריס נעטאָן דאָס היטל, אַרוסנענו-
מען דאָס צעטעלע, גיך עס אַרײַנגעלינט אין מויל און אַראָפּ-
געשלונגען. דער גענעראַל האָט עס בּאַמערקט. ער האָט
אויסנגעשריען :

-- ,װאָס איז געווען אין צעטעלע ל"

-- ,,איך ווייס ניט", -- האָט רבֿקה נעענטפֿערט.

-- , צו וועמען האָט מען דיך געשיקט מיטן צעמץ-
לע ?" -- האָט דער גענעראל ווידער געשריען.

-- ,, איך האָבּ פֿאַרנעסן", -- האָט רבֿקה געזאַגט.

פּלוצלינג האָט רבֿקה דערהערט פֿון אַ צווייטן צימער
וי עמעצער מאַכט אַ בּרכה. זי האָט אַ שפּרונג נעמאַן צו
דער טיר. זי עפֿנט די טירד און זי זעט -- בּײַ אַ טיש זיצט
איר טאַטע. איר טאַטע האָט אױפֿנעהױבּן אויף איר די אוינן,
אָבּער ער האָט זי ניט דערקענט.

דער גענעראַל האָט געהייסן, מע זאָל רבֿקהן פֿאַד-
שפּאַרן אין שטאַל. צו איר האָט ער געזאַגט :

171

-- ,מע װעט דיר ניט נגעבּן צו עסן בּיז דו וועסט ניט
דערציילן צו וועמען דו האָסט געטראָגן דאָס צעטעלע".

אַרײַנלײגן, אַרײַנגעלײנט
אַראָפּשליננען, אַראָפּנעשלוננען
רײַסן, אַ ריס מאָן

פֿראַנעס:
װאָס האָט ואַשינגטאָן נעבּעטן אַז רבֿקה זאָל פֿאַר אים מאָן?
װאָס האָט ער צוגעזאָגט רבֿקהן ?
װאָס איז געשען מיט רבֿקהן אױפֿן וועג צוריק ?
פֿאַרװאָס האָט רבֿקה אַראָפּגעשלונגען דאָס צעטעלץ?
האָט רבֿקה קלוג געענטפֿערט אויף די פֿראַגעס פֿון ענגלישן גענעראַל?
פֿאַרװאָס, --- מיינט איר -- איז דער געפֿאַנגענער געזעסן אין
אַ צימערל לעבּן גענעראל?
7. פֿאַרװאָס האָט דער פֿאָטער ניט דערקענט זײַן אייגענע טאַכטער }

+ז פא טס א דט נש

חתונה, די 08)סט אַראָפּגעשלונגען 902110060
אױפֿנײען 366 0} בּאַמערקן 06 10
אינדיאַנער תג1006 שטאַל, די 416
בּיקס 6 פֿאַרשפּאַרן קט 1004 10
לאַגער, דער קחז4ס

נ

דער געפֿאַנגענער ייַד האָט געוואוסט אַז אַ ייָדישער
ייַנגל איז פֿאַרשפּאַרט אין שמאַל און אַז ער הוננערט דאָרמן.
בּײַנאַכט איז ער שטילערחייט צונעקומען צום פֿענצטערל
פֿון שטאַל. ער האָט געבּראַכט אַ שטיקל בּרויט פֿאַר דעם
געפֿאַנגענעם ייִנגל. עס איז געווען פֿינצטער. רבֿקה האָט
דערקענט די שמים פֿון איר פֿאָטער, און דער געפֿאַנגענער
האָט פּלוצלינג דערהערט :

--- ,איך בּין דײַן טאַכטער רבֿקה".

איר פֿאַטער האָט קוים זיך אײַנגעהאַלטן ניט אויסצן-
שרײַען. ער איז ניך געקומען צו זיך און האָט געזאָנט:

-- ,װאָרט בּיז מאָרגן בּײַנאַכט. איך װעל דיך ראַ-
טעווען".

172

רבֿקה האָט געװאַרט אַ נאַנצן טאָג. עס איז ווידער גע-
קומען די נאַכט. עס איז געווען שטיל. פּלוצלינג הערט
זי װי דער וועכטער פֿרענט :

-- ,ווער גייט ראָ ?"

דערנאָך הערט זי אַ קלאַפּ. אַ מינוט שפּעטער עפֿנט
איר פֿאָטער די טיר פֿון שטאַל;

-- ,איך האָבּ דיר געבּראַכט קליידער פֿון אַ מיידל,
טו זיך גיך איבּער". אַלין האָט ער אַראָפּנענומען די קליי-
דער פֿון דעם ענגלישן סאָלדאַט װאָס איז געלעגן א נע-
חלשטער.

זי בּיידע זײַנען אַרױס אין דער פֿינצטער. זיי האָבּן
געזוכט אַ וועג אַרױסצוגײן פֿון לאַגער. מע האָט זי בּיידן
געכאַפּט. מע האָט בּיידן נעבּראַכט פֿאַרן מיליטערישן נע-
ריכט און בּיידן נעמשפּט און פֿאַרמשפּט צום מױט. מע
האָט זיי פֿאַרשפּאַרט אין אַ קעלער. אויף מאַרנן אין דער
פֿרי האָט מען געזאָלט בּיידן דערשיסן.

ווען דער פֿרימאָרגן איז נעקומען, האָבּן די פֿאַרמשפּטע
אין קעלער געהערט אַ טומל אין לאַנער. מע האָט צעבּראָכ;
די טיר פֿון קעלער. דער פֿאָטער און די מאַכטער האָבּן
דערזען פֿאַר זיך אַמעריקאַנער פּאַמריאָטן. מע האָט זי
בּיידן אַװעקנעפֿירט צו גענעדאַל װאַשיננטאָן װאָס האָט זיך
דערפֿרײט מיט זיי.

זי האָבּן זיך געראַטעװעט.

שפּעטער האָט די אַמעריקאַנעד רעװאָלוציע געזינט.
עס זײַנען געקומען רואיקע יאָרן.

רבֿקה איז אױסנעװאַקסן. זי דאַרף בּאַלד חתונה האָבּן.
צו דער חתונה האָט זי פֿאַרבּעטן דעם פּרעזידענט דושאַרדזש
װאַשינגטאָן און זײַן פֿרױ. זי האָט בּאַקומען אַ מתנה פֿון פֿרױ
װאַשינגטאָן : אַ שיין חתונח-קלייד. פֿרױ װאַשינגטאָן האָט
איר געשריבּן אַז זי האָט אַליין פֿאַר איר דאָס קלייד געניים.

173

דער ערשטער פּרעזידענט און זײַן פֿרױ האָבּן צו רבקהס
חתונה ניט נעקענט קומען. אָבּעד אַ בּיסל שפּעטער האָט
מען רבֿקהן און איר מאַן פֿאַרבּעטן צו אַ בּאַל װאָס פּרעזי-
דענט װאַשיננטאַן ניט פֿאַר זייער חשובֿע נעסט. ווען רבקה
האָט געמאַנצט אין איר חתונה-קלייד, האָט זי געהערט וי
איינער פֿרענט דעם פּרעזידענט:

-- ,ווער איז דאָס אײַער נאַסט, אָט די יונגע פֿרױ װאָס
טאַנצט דאָרטן ?*

-- , דאָס איז די ייִדישע מיידל פֿון לאַנקעסטער, מײַן
שליח", -- האָט רבֿקה נעהערט װאַשיננטאָנס ענטפֿער.

(לויט עלמאַ עהרליך-לעווינדזשער)

זיך אײַנהאַלטן קומען צו זיך פֿאַרמשפּטן
חתונה, חתונה האָבּן

פֿר אַג ע ס:

1 װאָס האָט דער געפֿאַנגענער ייד געטאַן פֿאַרן פֿאַרשפּאַרטן ייִנגל ?

2. װאָס האָט ער בּאַשלאָסן צו טאָן, ווען ער האָט זיך דערוואוסט אַז
דאָס איז זײַן טאָכטער ?

9 פֿאַרװאָס האָט מען בּיידן פֿאַרמשפּט צום טויט ?

4 וי האַכּן זי בּיידע זיך געראַטעװעט ?

8 האָט פּרעזידענט ואַשינגטאָן געהאַלטן װאָרם ?

6 װאָס פֿאַר אַ מענטש איז געווען רבקה?

וװאָס פֿאַר אַ מענטש איז געווען רבֿקהס פֿאָטער?

קומען צו זיך תשס6 0ז!62
קומענדיק 061
וועכטער 10טם
געחלשט 10
מיליטעריש שזג/111נח
געריכט 14ט0ט
פֿאַרמשפּטן צום טויט 8 10 56016006 10
קעלער, דער !)0
דערשיסן, דאָ: 8 קט 6460366 0} +
שליח 7 (90011-21:1)

144

לינקאָלן און אַ יָדישער סאַלדאַט

א.

ס איז געווען פֿאַרנאַכט. דוד לעווי, אַ ייִדי-

שער סאָלדאָט פֿון דער פּאַטאָמעק-

אַרמײ, האָט בּאַקומען אַ בּריוול פֿון דער

היים : ,,דײַן מאַמע אין געפֿערלעך

קראנק. זי האַלט בּײַַם שמאַרבּן. זי וויל
דיך זען איידער זי שמאַרבּט".

דור לעוו האָט זייער ליבּ געהאַט זײַן מאַמע. טרערן
האָבּן אים נעשטיקט אין האַלדז. מיטן בּריוו אין האַנט איז
דוד לעווי אַװעק צום קאָמאַנדיר בּעטן אַ דערלױבּעניש צו
גיין זען די מומער.

דער קאָמאַנדיר האָט אים אויסגעהערט און געואַנט :

-- ,איך פֿאַרשטײ רדײַנע געפֿילן, סאַלדאַט. אָבּער
איצט איז מלחמה. מיר זײַנען אין אַ בּיטערן קאַמף. ניין,
סאָלדאַט. עס פֿאַרדדריסט מיך, אָבּער קיין דערלױבּעניש
וועסטו ניט קריגן. פֿאַרשטײסט, סאָלדאַט ל"

יאָ, דוד לעווי האָט פֿאַרשטאַנען. ער איז אַ פֿרײַװיליקער
אַרײַן אין דער אַרמײ צן קעמפֿן פֿאַר דער בּאַפֿרײַאוננ פֿון
די שקלאַפֿן. ער איז אַלע מאָל געווען אַ נומער און בּראַווער
סאָלדאַט. אָבּער זײַן מאַמע... ער װאַלט כאָטש נאַך איין
מאָל געװאָלט האַלטן אירע הענט און איר זאָגן פּונקט וי
דעמאָלט, ווען ער איז אַװעק אין דער אַרמײ:

-- , מאַמע, זאָרג ניט ! איך װעל קומען אַהיים אַ נע-
זונטער, און מיר װועלן זיך אַלע פֿרײען".

זי האָט דעמאָלט געװאָלט וויינען, אָבּער זי האָט ניט
געוויינט. אַך, װי ער װאָלט געװאָלט זי איצט זען און זאָנן :
מאַמע, זאָרג ניט! דו װעסט נאָך געזונט ווערן און מיר

175

װעלן זיך אַלע פֿרײען. אָבּער איצט שטאַרבּט זי -- און ער
וועט זי שוין מער ניט זען...

אַזױ טראַכטנדיק איז דוד לעווי אַרױיס פֿון מיליטערישן
לאַגער אױפֿן פֿרײַען פֿעלד. פֿון פֿעלד איז ער אַרײַן אין װאַלד.
ער איז אַ גאַנצע נאַכט גענאַנגען איבּער וועלדער און פֿעל-
דער. ווען ער איז אויף מאָרגן געקומען אַהײם, האָט ער
געטראַפֿן וי זײַן פֿאַמיליע האָט אין נרויס טרויער זיך געגריים
צו דער לוויה פֿון דער מוטער. ער האָט בּאַװיזן אַ קוק צו
טאָן אויף איר טױיטן פּנים.

נאָך דעם זעלבּן טאָג האָט מען אים אַרעסטירט וי אַ
דעזערטיר פֿון דער אַרמײ. אוים מאָרגן איז ער שוין געשטאַ-
נען פֿאַר אַ מיליטערישן געריכט. עס האָבּן ניט געהאָלפֿן
די רייד פֿון דעם סאָלדאַט : , איך בּין פֿון דער אַרמײ נים
אַנטלאַפֿן, איך בּין בּלױז גענאַנגען אַ קוק טאָן אוים מײַן
שטאַרבּנדיקער מוטער". דאָס געריכט האָט אים פֿאַרמשפּט
צום טויט. מע האָט דעם סאָלדאַט געזאָלט דערשיסן מאָרגן
אין דער פֿרי, וי נאָר די זון וועט אױפֿנײן.

פֿר אַג ע ס:

1 וער איז געווען דוד לעווי ?

2. צוליבּ װאָס האָט ער געבּעטן בּײַם קאַמאַנדיר אַ דערלױבּעניש
אַװעקצוגײן אויף עטלעכע טעג ?

8 פֿאַרװאָס האָט אים דער קאָמאַנדיר ניט געגעבּן די דערלױבּעניש ?

4 איז דער קאָמאַנדיר געווען גערעכט ?

5 איז דוד לעווי געווען גערעכט, ווען ער איז אַועק אַהיים אָן אַ דער"
לױבּעניש?

6 איז דאָס מיליטערישע געריכט װאָס האָט אים פֿאַרמשפּט צום טויט
געווען גערעכט ?

7 וער האָט אים איצט געקענט ראַטעװען?

דערלױבּעניש 610 קעמפֿן 6 10 1180 0}
קאָמאַנדיר, דער /1002206ח0ס בּאַפֿרײַאונג, די 10סטון
געפֿיל, דאָס 1611 לוויה, די 1 (36ץגט16)
קאַמף, דער 516 אַרעסטירן 4 10
פֿרײַװיליקער 1167סץש דעזערטיר, דער 008+181)

176

בּ.

עס איז געווען שפּעם אין אָװנט. שמעון װאָלם, אַ ייִדי-
שער פֿירער אין װאַשיננטאַן, האָט דערהערט אַ שטאַרקן
קלאַפּ אין טיר. ער האָט געעפֿנט די מיר, און אַ פֿרעמדער
האָט אין נרויס אױפֿרענונג געזאַנט :

-- , מיסטער װאָלף, מע האָט הײַנט מײַנעם אַ פֿרײַנד,
אַ ייִדישן סאַלדאַט, פֿאַרמשפּט צום טויט. ער איז אומשול-
דיק. לייענט דעם בּריוו, וועט איר אַלץ וויסן. ראַטעװעם
אַ בּראַװון און איידעלן סאַלדאָט פֿון טױט! טוט אַלץ ואָס
איר קענט".

שמעון װאָלף איז נלײַך אַװועק צו זײַן פֿרײַנד, טאָמאָס
קאַרוין, קאַנגרעסמאַן פֿון אַהײַאַ. ער האָט אים דערציילט די
מעשׂה און אים געבּעטן :

-- ,גייט מיט מיר צום פּדעזידענט. לאָמיר ראַטעװען
פֿון טויט אַן אומשולדיקן מענטשן !"

-- ,מײַן פֿרײַנד", --- האָט געזאַגט קאַרוין, -- , סאיז
דאָך שוין אין מיטן נאַכט, דער פּרעזױדענט שלאַפֿט שוין
געוויס. מיר װעלן װאַרטן בּיז אין דער פֿרי,

-- ,,מאָרגן אין דער פֿרי װעט שוין זײַן צו שפּעט", --
האָט געענטפֿערט שמעון װאָלף. -- ,, דער פּרעזידענט האָט
אַן איידעלע נשמה. ער װעט פֿאַרשטײן אַז ווען איינער לױפֿט
זען זײַן שטאַרבּנדיקע מוטער איז ער ניט קיין דעזערטיר.
קום, מײַן פֿרײַנד, איך בּעט דיך וי

עס איז געווען צוויי אַזײנער אין מיטן נאַכט, ווען לינ-
קאָלן האָט זיי אױפֿגענומען. ער האָט אויסגעהערט זייער
בּקשה און האָט זיי געזאַנט :

-- ,אוממעגלעך, מײַנע פֿרײַנד! עס פֿאַרדריסט מיך

זייער, איך קען גאָרניט טאָן. הײַנט בּײַטאָנ איז בּײַ מיר גע" -

ווען דער קריגס-מיניסטער און האָט מיר נעזאַנט אַז אױבּ
איך װעל בּאַננעדיקן נאָך איין סאָלדאַט, װעט ער רעזיגנירן.

17

מיך פֿירן איצט אַ מלחמה, און מיר מוזן האָבּן ריסציפּלין אין
דער אַרמײ".

-- ,, מיסטער פּרעזידענט", -- האָט געזאָגט װאָלף, --
, דערלױבּט מיר אײַך צו פֿרעגן : װאָס װאָלט איר געטאָן
ווען איר קריגט אַ בּריוו אַז אײַער מוטער וויל אײַך זען, איי-
דער זי שטאַרבּט ?*

לינקאַלן האָט אַ קוק געטאָן אוים װאָלפֿן, אים גאָרניט
געענטפֿערט. ער האָט גלײַך גערופֿן זײַן סעקרעטאַר און
געהייסן שיקן אַ מעלענראַם צום קאָמאַנדיר פֿון דער פּאָטאַ-
מעק-אַרטײ, אַז ער זאָל גלײַך בּאַפֿרײַען דעם סאָלדאַט דוד
לעווי.

שולדיק---אומשולדיק מענלעך --אוממענלעך

נשמה בּקשה

פואַ גע ס:

1 ווער איז געווען שמעון װאָלף און פֿאַרװאָס איז מען געקומען צו אים ?

2. האָט שמעון װאָלף געקענט דעם פֿאַרמשפּטן ייִדישן סאָלדאַט ?

9 וי אַזױ איז ער געווען זיכער אַז דער פֿאַרמשפּטער איז טאַקע
אומשולדיק ?

4 פֿאַרװאָס האָט מען געמוזט גיין צום פּרעזידענט אין מיטן נאַכט ?

5 קען מען איצט אָנקומען צום פּרעזידענט אין מיטן נאַכט ?

6 פֿאַרװאָס האָם לינקאָלן ניט געװאָלט בּאַגנעדיקן דעם אומשולדיקן
סאָלדאַט ?

7 װאָס האָט בּאַװירקט (1041060064) דעם פּרעזידענט לינקאָלן אים
יאָ צו בּאַגנעדיקן ?

8 װאָס פֿאַר א מענטש איז געווען פּרעזידענט לינקאָלן ?

אױפֿרעגונג, די ש224166 באַגנעדיקן 8000 10
אומשולדיק 18000604 רעזיגנירן 1690 10
איידל 6 דערלויבּן 21100 10 ,011זזסס 10
נשמה, די /900 (00580106) אױפֿגענומען דאָ 6661764
קריג, דער 1ט אממעגלעך 6םסססקחת!

178

:

עס זײַנען אַװעק עטלעכע חדשים. אַ טייל פֿון דער
פּאָטאָמעק-אַרמײ האָט בּאַנעגנט אַ טייל פֿון דער קאָנ-
פֿעדעראַציע-אַרמײ װאָס איז גענאַנגען אויף װאַשיננטאַן.

די שלאַכט צווישן די בּיידע אַרמײען איז געווען זייער
אַ בּיטערע. עס האָט אויסנעזען אַז די קאַנפֿעדעראַציע-
אַרמײ זיגט. דער פֿירער און דער פֿאָנען-טרענער פֿון דער
יוניאָן-אַרמײ זײַנען בּיירע געפֿאַלן. די סאָלדאַטן האָבּן שוין
אָנגעהױבּן לױפֿן אויף צוריק.

פּלוצלינג האָט דער יונגער ייִדישער סאַלדאַט דוד לעוו
אױפֿגעהױבּן די געפֿאַלענע פֿאָן. מיט דער פֿאַן אין האַנם
האָט ער געשריִען : , בּרידער, פֿאַרױס! לאָזט דעם שונא
ניט גיין אויף װאַשינגטאָן ן" ער איז געלאַפֿן פֿאַרױס און די
אַנדערע סאָלדאַטן נאָך אים -- און מע האָט פֿאַרטריבּן דעם
שונא.

נאָר דער שלאַכט האָט מען געפֿונען דוד לעווין אַז
אײַנגעװיקלטן אין דער אַמעריקאַנער פֿאַן. דאָס בּלוט פֿון
זײַן האַרץ האָט זיך צונױפֿנעמישט מיט די פֿאַרבּן פֿון דער
פֿאַן.

ווען לינקאָלן האָט בּאַקומען דעם בּאַריכט פֿון יענער
שלאַכט, האָט ער אױפֿגעהױבּן די הענט און געזאַנט ;

-- , איך דאַנק נאָט װאָס איך האָבּ געראַטעװעט דאס
לעבּן פֿון אַזאַ העלד, כּדי ער זאָל קענען מיט זײַן לעבּן אױפֿ-
סאָן אַזא גרויסע זאַך פֿאָרן לאַנד".

צום אָנדענק פֿון יענער שלאַכט האָט לינקאָלן געהייסן
שטעלן אַ מאַנומענט נאָכן ייִדישן סאָלדאַט דוד לעווי אוים
דעם אָרט וואו ער איז געפֿאַלן. (ל. סילווער)

ויג, זיגן, זיגער | פֿאַלן, געפֿאַלן | לױפֿן, געלאַפֿן
פֿאַרױס

19

פֿראַגעס:

וי אַזױ איז דוד לעווי געװאָרן א העלד ?

איז אייבּ לינקאָלן געווען א העלד ?

ווער איז אַ העלד ?

װאָס האָט לינקאָלן געזאָגט, ווען ער האָט זיך דערוואוסט וי דוד
לעווי איז געפֿאַלן אין שלאַכט ?

8 א סאָלדאַט איז וי אַ העלד געפֿאַלן אין שלאַכט -- וי פֿילט זיך
זײַן מוטער ?

בן סא 00 א

זיגן 1ט 2 0 221106 2 מוש 0}
צונויפֿמישן זיך 6404 866 10
אײַנגעװיקלט םת 120066/
בּאַריכט, דער 1604
אָנדענק, דער 1601012110ת1ת0ס

דער שלעכטער תלמיד

א.

דאָס איז געווען נאָכן בּירגערקריג. אין אַ קליין שטעטל
איז אַ ייַנגל נעשטאַנען אױפֿן דאַך פֿון אַ הויז. ער האָט דורך
אַ טעלעסקאָפּ געקוקט אױפֿן הימל. דערנאָך האָט ער אָנגע-
הױיבּן צו שרײַבּן עפּעס אין אַ העפֿט. די זון האָט דערװײַל
געשײַנט דורכן טעלעסקאָפּ.

אַ װאָגן מיט היי האָט זיך אָפּנעשטעלט בּײַ דעם הויז.
פּלוצלינג האָט אָנגעהױבּן צו ניין א רויך פֿון דעם װאָגן. אין
אַ מינוט אַרום האָט שוין דאָס היי געבּרענט. די פֿערד האָבּן
זיך דערשראָקן און גענומען לױפֿן מיט דעם בּרענענדיקן
װאָגן.

עם איז געװאָרן א טומל אין שטעטל. מענטשן זײַנען
געלאַפֿן נאָך די פֿערד און זי אָפּנעשטעלט. אַנדערע האַבּן
געבּראַכט װאַסער און אױסנעלאָשן דאָס פֿײַער. אָבּער דער
גאַנצער װאָגן היי איז שוין געווען פֿאַרבּרענט.

-- ,פֿאַרװאָס האָט דאָס היי אָנגעהױבּן בּרענען? --
פֿרעגן זיך די מענטשן. מע האָט געקוקט אין אַלע זײַטן און

180

מע האָט דערזען דעם טעלעסקאַפּ אױפֿן דאַך פֿון הויז. מע
האָט נעזען װי די זון שײַנט דורכן טעלעסקאַפּ. האָט מען
שוין פֿאַרשטאַנען וי אַזױי עס איז געװאָרן דאָס פֿײַער. צוויש;
די מענטשן װאָס האָבּן אױסנעלאָשן דאָס פֿײַער איז אויך
געווען דער מאַטע פֿון דעם ייִנגל,

דער מאַן פֿון דעם װאָגן היי האָט געזאָגט צו אים ;

-- ,איר װועט מיר מוזן בּאַצאָלן װאָס דער װאַנן דיי
קאָסט".

-- ,נוט", -- האָט דער טאַטע געזאָגט, -- ,איך וועל
אײַך בּאַצאָלן. קומט שפּעטער אַרײַן צו מיר אין קראָם".

-- ,אַלבּערט ! קום אַראָפּ, קום גלײַך אַראָפּ!" --- האָט
דער פֿאָטער גערופֿן דעם ייִנגל. אַלבּערט האָט זיך אַזױ
וי אױפֿנעכאַפּט פֿון שלאָף און איז אַראָפּ צום טאַטן.

-- , דו ווייסט װאָס דו האָסט אױפֿנעמאָן מיט דײַן טע-
לעסקאָפּ ? האָסט פֿאַרבּרענט אַ װאַנן מיט היי".

אַלבּערט האָט געשוויגן. די מוטער איז נעשטאַנען מיט
טרערן אין די אוינן.

-- ,װאָס טוט מען מיט אַלבּערטן ?" -- האָט זי גע-
זאָנט, -- ,מיט אַ װאָך צוריק האָט מען אים אַרױסנעװאָרפֿן
פֿון שׁוֹל. נעכטן האָט ער עפּעס געמאַכט אַן עקספּעריטענט
און דערװײַל צעבּראָכן די נרויסע שויבּ פֿון פֿענצטער. היינט
האָט ער פֿאַרבּרענט אַ װאָגן היי. װאָס וועט זײַן דער סום ?"

-- ,איך בּין ניט דער אינציקער וועמען דער לעדער
גריימס האָט אַרױסגעװאָרפֿן פֿון שול. נעכטן האָט ער אַרױם-
געװאָרפֿן דעם מעקסיקאַנער ייַנגל פּעדראָ און נאָך פֿדיעך
דעם אינדיאַנער סאַנטשאָ. ער האָט אַרױסגעװאָרפֿן אַלע
קינדער װאָס זײַנען ניט קיין װײַסע. מיך האָט ער פֿײַנט וויי=
איך בִּין אַ ייִד. איך לערן מיט די קינדער װאָס מע האָט
אַרױסגעװאָרפֿן פֿון שׁוֹל. פּעדראָס טאַטע האָט אַ שטאַל,
דאָרטן לערן איך מיט די קינדער".

181

דער טאַמע האָט געזאָגט: -- ,מיסטער גריימס האָט
מיך גערופֿן צו זיך און נעזאָנט אַז ער האָט אַרױסנעשיקט
פֿון שול די קינדער װאָס האָבּן אים געשטערט אין לערנען.
ווענן דיר האָם ער געזאָגט אַז דו פֿרעגסט צו פֿיל פֿראַנעס.
און דו מיינסט אַז ער, דער לערער, ענטפֿערט זי ניט ריכ-
טיק".

-- , דאָס איז ניט אמת! די קינדער האָבּן זיך גוט
נעלערנט. און װאָס בּין איך שולדיק אַז ער קען ניט ענטפֿערן
אויף מײַנע פֿראַנעס ?"

-- ,אָבּער װאָס זאָלן מיר טאָן ?" -- זאָגט די מאַמע, --
;װאָס וועט זײַן דער סוף ?"

-- ,איך ווייס װאָס איך װעל טאָן", -- האָט אַלבּערט
געזאַנט, -- ,,איך װעל ניין אין קאָלעדזש".

-- ,וי אַזױ קענסטו גיין אין קאָלעדזש ?" -- פֿרעגט
דער טאַטע, -- , אין קאַלאָראַדאָ איז קיין קאָלעדזש ניטאָ.
דאָס איז אַ נײַער שטאַט. און מיר האָבּן ניט קיין געלט דיך
צו שיקן אין אַ קאָלעדזש אין די מזרח-שטאַטן".

-- , איך האָבּ אַ פּלאַן", -- האָט אַלבּערט געענט-
פֿערט, -- ,,איך ווייס װי מע קען גיין אין קאָלעדוש אָן געלט.
מע קען אָנקומען אין דער מיליטערישער אַקאַדעמיע אין
װעסט-פּאינט. דאָרטן קאָסט ניט קיין געלט. דאָרטן גים
מען נאָך געלט זיך צו לערנען".

-- , נוט", -- האָט דער טאַטע געזאָגט, -- ,איך קען
אונדזער קאַנגדעסמאַן. דו וועסט אָבּער בּײִַם עקזאַמען דאַרפֿן
קריגן דעם בּעסטן צייכן, װײַל יעדער קאָנגרעסמאַן קען בּאַ
שטימען נאַר איין קאַנדידאָט פֿאַר וועסט- פּאָינט".

די שטאָט, דער שטאַט
אַ װאַנן היי, אַ פֿור עפּל, אַ זאַק מעל

182

פֿוראַגנעס:

1 וי אַזױ האָט דער װאָגן חיי גענומען בּרענען?

2 װאָס פֿאַר אַ צרות האָבּן די עלטערן געהאט פֿון אַלבּערטן ?

5 פֿאַרװאָס האָט דער לערער, מיסטער גריימס, אַרױסגעװאָרפֿן קינדער

פֿון שול ?

4 איז ער געווען גערעכט ?

8 װאָס פֿאַר אַ פּלאַן האָט אַלבּערט געהאט ?

6 וי האָט מען געקענט אָנקומען אין װעסט-פּאַינט ?

7 װאָס פֿאַר א ייִנגל איז געווען אלבּערט ?
בּירגערקריג זגשל 11ט1ב)
היי צגח
אויסגעלאָשן 0)ס)עעת6811 ,4טס }טק
איינציקער 6 עץ!תס
מזרח מז14236 1256 (8מ12412164)

כּאַשטימען דאָ: 469120216 ,200110216 ,1מ1סמ20

בּ.

אַלבּערט האָט בּײַַם עקזאמען בּאַקומען דעם העכסטן
צייכן. דער קאָנגרעסמאַן האָט געזאַנט אַז איצט יועט מען
אַלבּערטן אָננעמען אין וועסט-פּאַינט. ער דאַרף נאָר האָבּן
אַ בּדיו! פֿון זײַן שול אַז ער האָט אַ גוטן כאַראַקטער. אָבּער
וועט דען מיסטער גריימט שרײַבּן אַזאַ בּריוו ?

-- , קום מיט מיר, אַלבּערט, לאָמיר ניין צו מיסטער
נדיימס", -- האָט דער מאַטע געזאָגט.

-- ,איך װעל גיין", -- האָט אַלבּערט געענטפֿערט, --
אָבּער איך בּין זיכער אַז מיסטער גריימס װעט ניט אָנ-
שרײַבּן קיין גוטן בּריוו וועגן מיר".

ווען אַלבּעדט און זײַן פֿאָטער זײַנען געקומען צום לע-
רער פֿון דער שול, איז דאָרטן גראָד געזעסן דער מעיאָר פֿון
שטעטל. האָט דער מעיאָר געפֿרעגט:

-- ,, מיסטער מײַקלסאָן, װאָס טוט איר רא ?"

אַלבּערטס פֿאָטער האָט דערציילט װעגן װאָס ער איז
געקומען :

-- ,,מײַן זון האָט אױסנעהאַלטן דעם עקזאַמען מיטן

183

העכסטן צייכן אויף אָנגענומען צו ווערן אין װעסט-פּאָינט.
אונדזער קאַנגרעסמאַן האָט צוגעזאָגט אים צו רעקאָמענדירן.
מיר זײַנען געקומען נאָך אַ בּריוו פֿון מיסטער גריימס וועגן
אַלבּערטס כאַראַקטער".

מיסטער נריימס האָט זיך אױפֿגעהױבּן פֿון אָרט און גע"
רעדט מיט כּעס:

-- ,דער ווילדער בּחור וויל ווערן אַן אָפֿיציר אין דער
אַמעריקאַנער אַרמײ ?1 ער איז נאָר 17 יאָר אַלט און ער
/מיינט אַז ער קען שוין אַלץ. איך האָבּ אים אַרױסגעװאָרפֿן
פֿון דער שול, װײַל ער האָט מיר געשטערט. איך װעל אים
קיין בּריוו ניט געבּן".

אַלבּערט און זײַן פֿאָמער האָבּן קיין װאָרט ניט געענט-
פֿערט. דער מעיאָר האָט אויך געשוויגן, אָבּער ער האָט בּאַי
שלאָסן אױסצוגעפֿינען װאָס קומט דאָ פֿאָר.

דער מעיאָר האָט זיך דערוואוסט אַז מיסטער גריימס
האָט אַרױסגעשיקט פֿון דער שול אַלע מעקסיקאַנער און
אינדיאַנער קינדער. ער האָט אויך אַרױסנעשיקט דעם איינ-
ציקן ייִדישן ייַנגל. דער מעיאָר האָט זיך אויך דערוואוסט אַז
אַלבּערט לערנט יעדן טאָג מיט די קינדער װאָס מע האָט
זיי אַרױסגעשיקט פֿון שול.

דער מעיאָר האָט גערופֿן די מענטשן פֿון שמאָטראָט
און אַלץ דערציילט. מע האָט בּאַשלאָסן צו רופֿן דעם לע-
רער, מיסטער נריימס. דער מעיאָר האָט אים געפֿרעגט:

-- , פֿאַרװאָס האָט איך אַרױסגעשיקט אַזױ פֿיל קינ-
דער פֿון שול ?"

-- ,װײַל זי האָבּן זיך שלעכט געלערנט און נעשטערט
די אַנדערע קינדער", -- האָט מיספטער נריימס געענטפֿערט.

-- , פֿאַרװאָס האָט איר אַרױסנעשיקט נאָר די ניט-
װײַסע קינדער און דעם ייִדישן ייַנגל ? זײַנען ניטאָ קיין װײַ-

184

סע קריסטן װאָס לערנען זיך שלעכט ?" -- האָט דער מעיאָר
ווירער געפֿרעגט.

מיסטער גריימס איז געװאָרן רויט. ער האָט געװאָלט
עפּעס זאָנן, אָבער ער האָט גאָרניט געקענט רעדן פֿון גרויס
אױפֿרעגונג. האָט דער מעיאָר װײַטער געזאָנט:

-- ,,מיר ווייפן פֿאַרװאָס. איר האָט פֿײַנט קינדער װאָס
זײַנען ניט קיין װײַסע קריסטן. איר דיסקרימינירט קענן זיי".

מיסטער נריימס האָט שטיל געענטפֿערט: -- ,קען
זײַן אַז איר זײַט גערעכט".

-- ,מיר דאַרפֿן געפֿינען אַן אַנדער לערער", -- האָבּן
געזאָגט עטלעכע מענטשן פֿון שמאַטראָט.

אָבּער אַלבּערטס פֿאָטער, װאָס איז אויך דאָרטן געווען,
האָט געזאָגט :

-- ,מיסטער גריימס פֿאַרשטײם איצט אַז ער האָמ
געטאָן שלעכטס. זאָל ער צװאָגן אַז ער װועט אַלע קינדער
נעמען צוריק אין שול, וועם ער קענען בּלײַבּן דער לערער".

מיסטער גריימס האָט צוגעזאַנט. ער איז געבּליבּן אין
שטעטל.

אַננעמען, אָנגענומען אָנקומען, אָנגעקומען

פֿראַ גע ס:

צו װאָס האָט אַלבּערט געדאַרפֿט האָבּן 8 בּריוו פֿון זײַן לערער ?
פֿאַרװאָס האָט זײַן לערער ניט געװאָלט געבּן 8 רעקאַמענדיר-בּריוו ?
װאָס האָט דער מעיאָר אױסגעפֿונען ?
צוליבּ װאָס איז געווען די זיצונג פֿון שטאַטראָט ?
װואָס איז געװאָרן קלאָר אויף דער זיצונג ?
זײַנען די מענטשן פֿון שטאַטראָט געווען פֿאַר דיסקרימינאַציץ?
מיט װאָס האָט זיך געענדיקט די גאַנצע זאַך ?
װאָס פֿאַר א מענטש איז געווען אַלבּערטם פֿאָטער ?

כאַראַקטער 61

בּחור תגמז קמטסץ ,עטם ,עסט (זסמאסט)

אָננעמען 4 0}

שטאַטראָט 1 611

אַרױסשיקן 9{7ג26 5600 0}

פֿאַָרקומען 6 1446 10 ,מסקקגת ס}

ב1 סא טס א הס כס 1 סס

185

:
מיסטער נריימס האָט איצט אָננעשריבּן אַ שיינעם
בּריוו וועגן אַלבּערטס כאַראַקטער. דער מעיאָר האָט דעם
בּדיוו אַװעקגעשיקט דעם קאָנגרעסמאַן. ער האָט אים דער-
ציילט ווענן דער גאַנצער מעשׂה. אַלבּערטס עלטערן זײַנען
איצט געווען צופֿרידן, אָבּער אַלבּערט איז געווען טרויעריק.
ער האָט געוואוסט אַז מע האָט דערװײַל אין וועסט-פּאָינט
אַנגענומען אַן אַנדער בּחור. װוי װעט ער קענען גיין אין

קאַלעדוש?

עס זײַנען אַװעק עטלעכע װאָכן. איין מאָל שטייט
אַלבּערט אין קראָם און העלפֿט דעם טאַטן. פּלוצלינג קומט
אַרײַן דער קאַנגרעסמאַן.

-- ,, מזל-טופֿ!" -- זאָנט ער צו אַלבּערטן, -- , אין
סעפּטעמבּער קענסטו אָנהײבּן זיך לערנען".

-- ,וי אַזױ קען דאָס זײַן ?'" -- האָט זיך אַלבּערט
געוואונדערט, -- ,, איר האָט דאָך דערװײַל געשיקט אַן אַנ-
דער בּחור אין װעסט-פּאַינט. וואו קען איך איצט זיך לער-
נען ?"

דער קאַננרעסמאַן האָט געשמייכלט: -- ,דו בּיסט
טאַקע זייער קלוג, אָבּער דו האָסט עפּעס פֿאַרנעסן. אונדוער
לאַנד האָט אַן אַרמײ, אָבּער מיר האָבּן אויך אַ פֿלאָט, און
דער פֿלאָט האָט זײַן קאָלעדזש אין אַנאַפּאָליס. יערער קאָנ-
גרעסטאַן קען שיקן איינעם אין װועסט-פּאִינט און איינעם
אין אַנאַפּאָליס. שיק איך דיך אין אַנאַפּאָליס. דאָרטן לערנט
מען אויך גאַנץ גוט".

אין שטעטל האָט מען שוין נעהערט די נײַם און אַלע
האָבּן זיך געפֿרײם. מיסטער גריימס איז געקומען צו אַל"
בּערטן און אים נראַטולירט. אין סעפּטעמבּער איז אַלבּערט
אַװעק אין אַנאַפּאָליס.

44
:

186

די מעשה איז אַן אמתע. אַלבּערט איז שפּעמער נע-
װאָרן דער בּאַרימטער פּראָפֿעסאַר מײַקלסאַן, דער גרויסער
נעלערנטער אין פֿיזיק. אין דעם יאָר 1907 האָט ער בּאַקן-
מען דעם נאָבּל-פּרין פֿאַר פֿיזיק, װײַל ער האָט צונעמראכט
אַ מאַשין וי צו מעסטן די גניכקייט פֿון ליכט. זײַן אַרבּעט
האָט שפּעטער געהאָלפֿן אײַנשטיינען.

(י. נאָסקאָװיץ)
פֿרהאַגעס:

1 ווען זאָגט מען מזל-טובֿ ?

2 האָט דער קאָנגרעסמאַן געהאַט אין זינען צו העלפֿן אַלבּערטן ?

3 | צוליבּ װאָס איז אַלבּערט געפֿאָרן קיין אֿנאפּאָליס ? האָט ער גע
חלומט צו ווערן אַן אַדמיראַל ?

4 האָט אַלבּערט דערגרייכט זײַן ציל?

9. װאָס פֿאַר א כאַראַקטער דאַרף מען האָבּן צו קענען דערגרייכן אַזא
ציל וי אַלבּערטם ?

מזל-טובֿ (שס12211)) מעסטן 6 10

4 2004 !21111211005 0008 גיכקייט 5660
פֿלאָט, דער ץצגם צוטראַכטן דאָ: }1062 10
גראַטולירן 046חסס 0}

181

אַמאָל איז געווען
אַ קיניג אַ נאַר,

און המן זײַן דינער,
אַ בּיטערער האַר,

האָט המן דער בּייזער
געגעבּן אַ זאָג ;

נעמט הרגעט די ייִדן --

און אַלע אין איין טאָג,

האָט אסתּר די מלכּה --
אַ ייִדישע פֿרױ,
געוויינט פֿאַרן קיניג
אַזױ און אַזױ ;

אָ, העלף מיר, מײַן קיניג,
מײַן פֿאָלק איז אין נויט,

די מנילה

דער המן וויל בּרענגען
אויף ייִדן דעם טויט,

און בּאַלד האָט דער קיניג
צעבּייזערט זיך שטאַרק:
נעמט הענגט אים, דעם המן,
אין מיטן פֿון מאַרק !

און אסתּרס פֿעטער --
מרדכי דער יד,
האָט געזונגען פֿאַר ייִדן
אַ פּורימדיק ליד,

געהערט האָבּן ייִדן
און האָבּן געלאַכט,
און זיסע המן-טאַשן

אויף פּורים געמאַכט,
(י. גױיכבּערג)

יש

צעבּייזערן זיך /2281 ץזסע סװזסססט 0} הרגען /141 40 (8ת824/96)

188

שי מאָל איז געווען אַ מעשׂה. די מעשׂה הײיבּט
44 /} זיך אָן מיט אַ נאַרישן מלך. זי לאָוט
זיך אויס זייער פֿרײלעך.
דער מלך האָט געהאָט אַ מלכה. ער
איז אויף איר אין כּעס געװאָרן און נע-
| הייסן זי טייטן. און אַן מע האָט זי גע-
טייט, איז זײַן כּעם אָפּנענאַננען. האָט
דער מלך חרטה געהאַט װאָס ער האָט זי געמייט.
גדויסער נאַר -- האָט דער מלך אויף זיך אַלֵיין נע-
זאָגט, -- װאָס האָבּ איך געטאָן ? וי אַזױ קען זײַן אַ מלך אָן
אַ מלכּה ? האָבּן זײַנע דינערס פֿאַר אים געפֿונען אַן אַנדער
מלכּה. איר נאָמען איז געווען אסתר. זי איז געווען נאָר שע-
נער פֿון דער ערשטער מלכּה. דער מלך האָט זייער ליבּ
געהאַט די נײַע מלכּה. װאָס זי האָט געבּעטן, האָט ער איר
גענעבּן. און דער מלך האָט ניט געוואוסט אַז אסתר איז
אַ יִדישע מיידל.
אין דעם קינינס הויז איז געווען אסתרס פֿעטער. מע
האָט אים גערופֿן מרדכי הצדיק, װײַל ער איז געווען א נו-
טער מענטש. הערט איין מאָל מרדכי הצדיק, וי צויי
דינערס ריידן צווישן זיך אַז זי ווילן פֿאַרסמען דעם מלך. איז
מרדכי אַװעק און האָט עס דערציילט אסמרן, און אסתר
האָט עס דערציילט דעם מלך. האָט מען די צוויי דינערס
אױפֿגעהאַנגען. די גאַנצע געשיכטע האָט מען פֿאַרשריבּן אין
דעם קינינס בּוך.
אין קינינס הױיז איז געווען אַ שלעכטער מענטש. זײַן
נאָמען איז געווען חמן. װײַל ער איז געוען שלעכט, האָט
מען אים גערופֿן המן הרשע. דער נאַרישער קיניג האָט

189

ליבּ געהאַט המן הרשע. און ער האָט געהייסן -- אַלע זאָלן
זיך בּוקן פֿאַר אים. האָבּן אַלע זיך געבּוקט פֿאַר אים. נאָר
איין מרדכי הצדיק האָט זיך פֿאַר אים ניט געװאָלט בּוקן.
איז המן הרשע אין כּעס געװאָרן אויף מרדכין, און וען
ער האָט געהערט אַז מרדכי איז אַ ייָר, האָט ער געװאָלט
טייטן מרדכין און אויסהרגענען אַלע יִדן.

איז המן אַװעק צום נאַרישן מלך און געזאָגט צו אים ;
-- ,אַדוני מלך, זאָלסט לעבּן און זײַן פֿרײלעך! פֿאַרקױף
מיר אַלע ייִדן פֿון דײַן לאַנד און איך װעל זי אויסהרנענען".

זאָנט צו אים דער נאַרישער מלך: -- ענעם זיי".

איז המן אַװעק פֿרײלעך פֿון דעם מלך.

מרדכי הצדיק און אַלע ייָדן האָבּן נעהערט פֿון דער
מעשׂה. האָבּן זי אַלע בּיטער געוויינט. מרדכי איז אַװעק
צו אסתר המלכּה און איר געזאָגט :

-- ,,דו בּיסט דאָך אַלײן אַ ייִדיש קינד. בּעט דעם נאַ-
רישן מלך, ער זאָל די ייָדן ניט אויסהרנענען".

מרדכי הצדיק המן הרשע מע ווערט אין כּעס
דער כּעס גייט אָפּ

פראַ גע ס:

וי אַזױ איז אסתר געװאָרן די מלכּה ?

פֿאַרװאָס האָט אסתר ניט געזאָגט דעם מלך אַז זי איז א ייִדישע

טאַכטער ?

וי אַזױ האָט מרדכי געראטעװעט דעם קיניגם לעבּן?

ווער איז געווען הטן ?

פֿאַרװאָס האָט מרדכי זיך ניט געבּוקט פֿאַר המנען ?

װאָס האָט המן געטאָן ?
צדיק תגמז 3ט1180160 (152014)
רשע תגותז 010166 (10526)
אַדוני מלך 100 עמז (1608ץ106 1מץס40) /

ע/02(65ת זטסץ ,פמואן 6ח}

פֿאַרסמען מספוסק 10 (121540060)
אױפֿגעהאַנגען 6

-ז סו

סש אט זט מס

190

ב.

יענע נאַכט האָט דער נאַרישער מלך זיך געליינט
שלאָפֿן. דער קאָפּ האָט אים וויי געמאָן און ער האָט ניט
נעקענט אײַנשלאָפֿן. האָט ער גערופֿן אַ דינער, ער זאָל
אים לייענען פֿון קינינס בּוך וואו אַלץ איז פֿאַרשריבּן.

נעמט דער דינער לייענען דאָס בּוך. קומט עד צו צו
אַ מעשׂה װוי מרדכי הצדיק האָט געראַטעװעט דעם קינינס
לעבּן, ווען צוויי דינערס האָבּן אים געװאָלט פֿאַרסמען.
פֿרעגט דער מלך בּײַם דינער:

-- ,האָט מען מרדכין בּאַלױנט פֿאַרן ראַטעװען מײַן
לעבּן ל"

האָט דער דינער געענטפֿערט: -- ,ניין. אין בּוך איז
קיין זאַך ניט פֿאַרשריבּן".

רופֿט אויס דער מלך: -- ,ווער איז איצט אין הויף ?
שיקט מיר אים אַרױיף".

המן איז גראָד געווען אין הויף. ער איז נעקומען בּעמן
דעם מלך, ער זאָל אים לאָזן אױפֿהעננען מרדכין.

ענטפֿערט מען דעם מלך: -- ,המן, חמן איז דאָ".

ענטפֿערט דער מלך: -- ,זאָל ער אַרײַנקומען".

קומט אַרײַן המן הרשע. פֿרעגט בּײַ אים דער מלך;
-- ,זאָג מיר, װאָס זאָל מען טאָן דעם מענטשן װאָס דער
מלך האָט אים ליב" ?

טראַכט המן בּײַ זיך אין האַרצן : וועמען האָט דער
מלך ליבּ, אױבּ ניט מיך ? זאָגט ער דעם מלך: -- ,אַדוני
מֹלֶך, אָט װאָס מען דאַרם טאָן דעם מענטשן װאָס דער מלך
האָט ליבּ: זאָל מען דעם מענטשן אָנטאָן אין קיניגלעכע
קליידער, זאָל מען אים אַרױפֿזעצן אױפֿן קיניגס פֿערד און
אָנטאָן אױפֿן קאָפּ דעם קינינס קרוין. און זאָל דער גרעסטער
מיניסטער אים פֿירן איבּער אַלע נאַסן און שרײַען : אַזױ
ווערם געמאַן צום מענטשן װאָס דער קיניג האָט אים ליב"

11

-- ,,דו האָסט גוט געזאָגט, המן. טאָ נעם און טו דאָס
אַלץ צו מרדכין".
אַז חמן האָט דאָס דערהערט, איז אים פֿינצטער געװאָרן
אין די אױגן. ער קומט בּעטן דעם מלך, מע זאָל אים לאָזן
אױפֿהענגען מרדכין -- הייסט אים דער מלך נאָר טאָן אַזאַ
זאַך !
אָבּער אַז דער מלך הייסט, מוז מען פֿאָלגן. איז המן
אַװעק, האָט אָנגעטאָן די קינינלעכע קליידער אויף מרדכין.
ער האָט אים אַרױפֿגעזעצט אױפֿן קיניגלעכן פֿערד און אָנ"
נעטאָן אים די קינינלעכע קרוין אױפֿן קאָפּ. און המן האָם
אַרומנעפֿירט מררכין איבּער אַלע גאַסן און געשריִען אױפֿן
קול: -- ,אַזױ ווערט געטאָן צו אַ מענטשן װאָס דער קיניג
האָט אים ליבּ".
קליינע קינדער האָבּן דאָס געזען. האָבּן זי זיך גע"
פֿרייט און געמאַנצט און געשפּרונגען און געזונגען :
מרדכי הצדיק רײַט אױפֿן פֿערד,
המן הרשע גייט אום אויף דער ערד.

| הייסן, פֿאָלגן |
| עם וערט ליכטיק (פֿינצטער) אין די אױיגן |

פֿראַנעס:
1 האָט דער קיניג געהאַט פֿאַרגעסן אַז מרדכי האָט אים געראַטעװעט
פֿון טויט ?
2. האָט דער קיניג אַליין געוואוסט וי צו בּאַלױנען מרדכין ?
פֿאַרװאָס האָט המן פֿאָרגעלײגט (566סקסצם)? אַזאַ גרויסע בּאַלױנונג?
4 וי האָט המן הרשע זיך געפֿילט, ווען ער האָט אַלײן געדאַרפֿט
אָפּגעבּן מרדכין אַזױ פֿיל כּבֿוד?

אַרױפֿזעצן מסקט 1206 10
טרומפֿירן 8 (16240 10) 1216 10

טס

192

ג.

אסתר המלכּה איז נעקומען צום מלך און האָט אים
געבּעטן: -- ,לאָז ניט אַז חמן דער רשע זאָל אויסהרגענען
אַלע יַדן. איך אַליין בּין אויך אַ ייָדישע. אױבּ מע וװועם
הרגענען אַלע יָדן, װועט מען מיך אויך הרגענען".

דער מלך האָט דערזען אַז ער האָט אָפּנעמאָן א נאַריש-
קייט. ער איז אין כּעס געװאָרן אויף המנען און ער האָט גע-
הייסן אױפֿהענגען המנען אויף דער זעלבּיקער תּליה װאָס
ער האָט געמאַכט פֿאַר מרדכין. |

מרדכי און אַלע ייָדן זײַנען געבּליבּן לעבּן. עס איז
געווען פֿרײלעך און לעבּעדיק. מע האָט נעמאַכט אַ יום-
טובֿ פּורים. מען איז אַרױס אין די גאַסן מיט טענץ און געזאַנג.

פֿאַרשאָלטן זאָל ווערן המן

װאָס איז געווען דער ערגסטער !
געבּענטשט זאָל זײַן מרדכי
װאָס איז געווען דער בּעסטער !
געבּענטשט זאָל זײַן די מלכּה
װאָס האָט געהייסן אסתּר !

און קינדער האָבּן אויך געמאַנצט און נגעזונגען:

המן הרשע ליגט אין דער ערד,

מרדכי הצדיק פֿאָרט אױפֿן פֿערד !

הײַנט איז פּורים, מאָרגן איז אויס !

גיט מיר אַ גראָשן און טרײַבּט מיך אַרױס !

און די קינדער האָבּן נעשלאָגן המנען מיט גראַנערס. און
אַלע יאָר, ווען עס קומט פּורים, דעדמאַנט מען זיך די מעשׂה
מיטן נאַרישן מלך און עס ווערט זייער פֿרײלעך. און מיר
ליידיקן אויס אַלע פֿלאַשן, װײַל פּורים איז אַ מצווה צו נאַשן.

193

פּורים דאַרפֿן אַלע טרינקען און עסן און אויך די אַרעמע
ניט פֿאַרגעסן.

(לעאָן עלבּע)

ס'איז אַ מצווה צוֹ... בּעסטער -- ערנסטער
פֿאַרגעסן --- זיך דערמאַנען

פראַגעס:

1 װאָס איז געווען המנס סוף ?
2 פֿאַרװאָס האָט מען געמאַכט דעם יום-טובֿ פּורים ?
8. געדענקט איר די לעצטע צוויי שורות פֿון דעם קינדער-לידל וועגן

פּורים ?
4 קענט איר זיך דערמאָנען נאָך מנהנים פֿון דעם יום-טובֿ פּורים ?
תּליה 821105 (סץ-111) פֿאַרשאָלטן 40עטס
פֿלאַש, די 06 אויסליידיקן צוממזס 0}
גראָשן, דער צממסק

1944

המנם פּלאַן

זיי ווייסן אַלע המנס פּלאַן
און מאַכן זיך ניט וויסן,
רואיק שלאָפֿט די שטאָט שושן,
ס'איז רואיק איר געוויסן,

אַלע האָבּן זיך מסתּמא

צו דעם טאָג געגרייט,

געפֿרײט האָט זיך דער רשע המן

מיט א גרויסער פֿרײד,
נאָר ניט געוואוסט האָט כּוש און הודו
אַז פֿון גרויסן שטורעם
װעט זיך אוױיסלאָזן אַ בּוידעם
און אַ יום-טובֿ פּורים,

(חנן קיעל)

צוליבּ די קינדער

מן הרשע האָט שוין געהאַט פֿאַרטיק זײַן
: פּלאַן װי אַזױ אויסצוהרנענען אַלע ידן.
מאעטי/ - ער האָט אַזױ געטראַכט:

-/ן איך װועל אױפֿהעננען מרדכין אוים
דער תליה. װועלן די ייִדן ניט האָבּן קיין
פֿירער. אָבּער װאָס זאָל איך טאַן מים

אַזױ פֿיל ײִַדן ? פֿון װעמען זאָל איך אָנהײבּן ?

און ער האָט בּאַשלאָסן :

איך װעל אָנהײבּן פֿון די קינדער. איך װעל כאַפּן אַלע
ייִדישע קינדער. איך װעל זיי אויסהרנענען. די ייִדישע מו-
טערס װעלן נאָך ניט וויסן אַז זייערע קינדער זײַנען טויט.
זי וװעלן בּרעננען עסן פֿאַר די קינדער. װעל איך כאַפּן די
ייִדישע מוטערם און זי אויסהרגענען. דערנאָך װעל איך
טייטן די ייִדישע פֿאָטערס.

דאָס איז געווען המנס פּלאַן. אָבּער מרדכי האָט נע-
וואוסט פֿון המנס פּלאַן אויסצוהרנענען אַלע יָדן. מרדכי
און אסתּר האָבּן אױסגערופֿן :

,דרײַ טעג און דרײַ נעכט זאָלן אַלע יָדן פֿאַסטן און
בּעטן גאָט. עס זײַנען געווען ייִדישע מאַמעס װאָס האָבּן
געװאָלט געבּן זייערע קינדער אַ בּיסל עסן אָדער אַ בִּים?
טרינקען. די מאַמעס האָבּן נעטראַכט :

די קינדער זײַנען נאָך קליין, זיי מענן אַ בּיסעלע עסן
אָדער אַ בּיסעלע טרינקען, ווען די גרויסע פֿאַסטן.

אָבּער אַלע ייִדישע קינדער האָבּן ניט געװאָלט ניט עסן
און נים טרינקען, ווען די גרויסע פֿאַסטן. זי האָבּן געזאַנט :

-- ,מיר זײַנען ייִדישע קינדער. אויך אונדו וויל חמן
אויסהרנענען. דאַרפֿן מיר אויך פֿאַסטן װי די גרויסע".

אַלע ייִדישע קינדער האָבּן געפֿאַסט און געבּעמן נאָט,
ער זאָל רחמנות קריגן אויף ייִדן.

195

און נאָט האָט נעזען װי יִָדישע קינדער עפן ניט און
טרינקען ניט, וי זי פֿאַסטן וי די נרויסע, וי זיי בּעמן בּײַ
אים רחמנות. און נאָט האָט רחמנות נעקריגן אויף די ייִרישע
קינדער און ער האָט בּאַשלאָסן :

צוליבּ די ייִָדישע קינדער װעט דאָס נאַנצע יַרישע
פֿאָלק זיך ראַטעװען ! און אַזױ איז טאַקע געווען.

| און אַזױ איז טאַקע געשען --
אַלץ צוליבּ די ייִדישע קינדער !

רחמנות האָבּן, רחמנות קריגן

יע ר קיטקאט

פֿאַסטן מעגן -- ניט טאָרן
פֿראַנע ט:
1. װאָס איז געווען המנם פּלאַן ?
2. װאָס האָבּן ייָדן געטאָן אַז גאָט זאָל רחמנות קריגן ?
3. װאָס האַבּן די מוטערס געטראַכט וועגן די קינדער ?
4 וװאָס האָבּן די קינדער געזאָגט ?
צליבּ וועמען האָט גאָט רחמנות געקריגן אויף אַלע ייִדן ?

צוליבּ 4 5246 ס4ם} 10 פֿאַסטן 4 ס}ז

קום איך אַרײַן צו שפּרינגען

קום איך אַרײַן צו שפּרינגען
אויף אַ פֿיסעלע לויז,
הייבּ איך אָן צו זינגען --
דער דלות איז מיר גרויס,
זינגען מיר, לױיבּן מיר
שושנת יעקבֿ,
זינגען מיר, לױיבּן מיר

שושנת יעקבֿ,
(פֿאָלקסליד)

16

פורים-שפילערס
א.

-- , געקומען די פּודים-שפּילערס! געקומען די פּורים-
שפּילערם".

דערהערט פּורים-שפּילערס, שפּריננען מיר אַלע אין
איין רגע אַרױס פֿונעם טיש און מיר שמייען שוין אַלע אַרום
דעם קיניג אַחשורוש מיט דער נילדענער קרוין.

-- ,גוט יום-טובֿ! -- שיסן אויס די חבֿרה אַלע מיט
איין מאָל, גאַנץ פֿרײלעך, און מע שטעלט זיך אוים אין
צוויי רייען. אוי אַ גילדענעם שטול זיצט דער קיניג אַחשורוש
און מע זינגט אַ לידל,

-- ,דו בּיסט יוסף הצדיק ?" -- רות איך מיך אָן צו
פֿײַול דעם יתום, װאָס שטייט בּײַ דער זײַט מיט אַן אומעטיק
פּנים.

-- ,יוספ הצדיק", -- מאַכט צו מיר פֿײַװל.

-- ,דו וועסט אויך שפּילן ?" -- פֿרעג איך אים.

-- ,אַז מע וועט מיר הייסן שפּילן, װעל איך שפּילן"--
מאַכט צו מיר יוסף הצדיק און בּיינט זיך אָן צו מיר אױפֿן
אוער -- ,ניבּ מיר אַ שטיקל קוילעמש, פֿון אײַער פּודים-
קוילעטש".

-- ,מע װועט דערוזען, װעט מען זיך בּייזערן", -- מאַך
איך צו אים שטילערהייט.

-- , כאַפּ אַװעק אַזױ אַז קיינער זאָל ניט זען", -- זאַנם
ער צו מיר און די אייגעלעך גלאַנצן.

-- ,ננבֿענען ?" -- זאָג איך.

-- ,דאָס הייסט דען געננבֿעט ?" -- מאַכט ער.

-- ,װאָס דען" -- זאָג איך -- ,חייסט דאָס ?"

197

-- , איך בּין טויט-הונגעריק" -- זאָגט ער צו מיר שמטי-
לערהייט און ער עסט דעם קוילעטש מיט די אויגן -- ,פֿון
גאַנץ פֿרי נאָך אין מײַן מויל נים געהאַט".

דער גאַנצער עולם איז פֿאַרמיפֿט אין רער , שפּיל", ניי
איך צו פּאַמעלעך צום טיש, כאַפּ אַװעק אַ שטיק קוילעטש
און גיבּ דאָס אים אין האַנט אַרײַן. יוסף הצדיק לאָזט אַראָפּ
קונציק דאָס שטיקל קוילעטש אין קעשענע אַרײַן און טוט
מיר אַ קוועטש בּײַ דער האַנט :

-- , בּיסט אַ וואוילער ייַנגל, געבּן זאָל דיר גאָט אֵל-
דאָס גוטס !"

אַלדאָס גוטס | טויט-הונגעריק | מאַכט צו מיר
נאָך אין מויל ניט געהאַט

פֿואַגעס:

1 ווער זײַנען געווען פּורים-שפּילערם ?

2. װאָס האָבּן זיי געשפּילט ?

3 ווער איז געווען דער ייַנגל װאָס האָט געשפּילט יוסף הצדיק ?

4 איז עֶס ,גנבֿענען" דאָם געבּן דעם ייַנגל אַ שטיקל קוילעטש?

5 וי אַזױ זײַנען בּיידע ײַנגלעך גיך געװאָרן פֿרײַנד ?

יוסף הצדיק (112492014 561ץ0) אַװעקכאַפּן 0 ס}

שפּילער, דער זסץגןק טױט:הונגעריק 18טז512

אויסשיסן, דאָ 004 54זטס 10 קונציק שאס1זן
14 ס0} פֿאַרטיפֿט 200

מאַכן --- זאָגן וואויל 2000

קוילעטש -- גרויסע חלה קיועטשן 26 10

בּייזערן זיך ץזפתג 06 0} אַלדאָס 6:/418ט6 //21

ב3.

-- , אפֿשר ווילט איר, מיר זאָלן אײַך שפּילן /מכירת-
יוסף' אויך ?" -- זאָגט דער קיניג אַחשורוש און טוט אויס
די נילדענע קרוין און טוט אָן אַ פּראָסט היטל.

-- ,, גענוג, גענוג" -- מאַכט דער זיירע און ער גיט דעם

198

קיניג אַחשורוש אין האַנט אַרײַן אַ זילבּערנע מטבּע. די
משפּחה האַלט אין זעצן זיך צודיק אויף די ערטער, כאַפּ
איך מיך אַדרױס אויף אַ מינוט בּאַנלײטן די ,,חבֿרה".

-- ,קום!" -- מאַכט צו מיר יוסף חצדיק, און נעמט
מיך אָן בּײַ דער האַנט, -- ,קום מיט מיר, איך האָבּ דיך
ליבּ, בּיסט אַ וואוילער יַנגל, זייער אַ וואוילער".

-- ,וואוחין ?" -- זאָג איך און דאָס האַרץ קלאַפּט מיך.

-- ,צום קיניג אַחשורוש" -- מאַכט ער צו מיך --
,מיר שפּילן שוין מער הײַנט ניט. דאָס גייען מיר צום קיני;
אַחשורוש צו דער סעורה".

יוסם חצדיק נעמט מיך אָן בּײַ דער האַנט און מיר
שפּאַנען איבּער דער בּלאַטע.

די נאַכט רוקט זיך אָן נענטער און נענטער, די בּלאָטע
ווערט װאָס װײַטער אַלץ טיפֿער. עס דאַכט זיך מיר אויס,
אַז איך האָבּ פֿליגל, עס טראָגט מיך אין דער לופֿט, אט הייב
איך אָן פֿליִען...

-- ,איך האָבּ מודא", -- זאָג איך צו יוסף הצדיק און
האַלט אים צו בּײַ דער האַנט.

-- ,װאָס האָסטו מורא, נאַרעלע ?" -- זאָנט יוסף הצדיק
און קײַט דאָס שטיקל קוילעטש װאָס איך האָבּ אים געגעבּן.
-- ,דאָרט װועט זײַן אַ סעודה, נאַרעלע. דאָרט וועסטו הערן
וי מיר זינגען לידער... אוי, װאָס פֿאַר אַ קוילעטש בּײַ אײַך
איז! צענייט זיך אין מויל וי פּוטעך !"

-- ,אַ טײַערע מציאה!" -- זאָג איך -- , בּײַ אונדז
עסט מען אַלע טאָג קוילעטש".

-- ,אַלע טאָג, קוילעטש ?" -- זאָנט יוסם חצדיק און
בּאַלעקט זיך. -- ,,און פֿלײש ל"

-- ,אַלע טאָג", -- זאָג איך.

-- ,אַלע טאָג" -- מאַכט ער און טוט אַ שלונג, --
און איך עס פֿלײיש נאָר איין מאָל אין װאָך, שבּת ; אי דאָס
ניט אַלע שבּת".

199

-- ,וואו איז דײַן טאַטע ?" -- פֿרעג איך אים.

-- ,איך האָבּ ניט קיין טאַטן".

-- ,ווא איז דײַן מאַמע ?"

-- , איך האָבּ ניט קיין מאַמע".

-- ,דער זיירע ? רי בּאָבּץ ל"

-- ,איך האָבּ ניט קיין זיידן, איך האָבּ ניט קיין בּאָבּע".

-- ,אַ פֿעטער ? אַ מומע ?"

-- ,, איך האָבּ ניט קיין פֿעטער, איך האָבּ ניט קיין
מומע".
| --- ;א בּרודער ? אַ שוועסטער ?"

-- ,איך האָבּ ניט קיין בּרודער, איך האָבּ ניט קיין
שװועסטער, איך האָבּ קיינעם ניט, קיינעם ניט, איך בּין אַ
יתום, בּין איך !" |

איך כאַפּ אַ קוק אויף זײַן פּנים און אויף דער לבֿנה, און
עס דאַכט זיך מיר אַז ער און די לבֿנה האָבּן איין קאָליר...
איך רוק מיר צו צו אים נאָך נענטער און מיר לױפֿן נאָד דער
חבֿרה". (לויט שלום'עליכם)

| כאַפּן אַ קוק אַרױסכאַפּן זיך

| חבֿרה עס צענייט זיך אין מויל

פֿהאַנגעסם:

װאָס איז דאָס פֿאַר אַ שפּיל ,מכירת יוסף" ?

װאָס פֿאַר אַ סעודה איז עס בּײַם קיניג אַחשורוש?
פֿאַרװאָס דאַרף מען שפּאַנען איבּער דער בּלאָטע ?

ווי פֿילט זיך דער רײַכער ייִנגל װאָס דערציילט די מעשׂה ?
וי לעבּט זיך דעם אָרעמען ייַנגל?

װי, מיינט איר, ענדיקט זיך שלום-עליכמם מעשׂה ?

ב} סא סש אז הס נס

מכירת יוסף (1/07561 5גז1חאסמת) מציאה ת1 (161516ת)
אַרױסכאַפּן זיך טס 5624 0} בּאַלעקן זיך פק1| 5 סמס 1104 0}
בּלאָטע, די טמ אי דאָס 1 60ט6
אָנרוקן זיך, דאָ 4מסממג 10 קיאָליר, דער 00
נענטער 67 צורוקן זיך 067 0016 10

200

פּורים-ליד

אַלע שטיבּער זײַנען אָפֿן,
קליינע קינדער װאַרטן, האָפֿן
אַז די פּורים-שפּילערס װעלן
קומען שפּילן בּײַ די שװועלן ;
און זיי װעלן שפּילן, זינגען,
טאַנצן פריילעך, פֿרײלעך שפּרינגען,
קליינע קינדער װאַרטן, האָפֿן --
האָט עס טאַקע בּאַלד געטראַפֿן,
פּלוצעם הערט זיך אַזאַ לױפֿן
איבּער גאַסן, איבּער הױפֿן,
טיר און טויער זײַנען אָפֿן,
פּורים-שפּילערס אָנגעלאָפֿן !
מאַסקעס רויטע, בּלויע, װײַסע,
מיט אַ שפּיל און מיט אַ מעשׂה,
ס'איז אַ מעשׂה גאָרניט פֿרײלעך,
מיט אַ גרויסן נאַר אַ מלך
און זײַן הױפּט, דעם רשע המן --
אַלע האָבּן פֿײַנט זײַן נאָמען,
קליינע קינדער װאַרטן, האָפֿן
אַז דער סוף וועט זײַן ניט בּיטער --
האָט עס טאַקע בּאַלד געטראַפֿן
װײַל ס'איז גאָט דאָך אונדזער היטער,
בּאַלד פֿאַלט המן, ספֿאַלט דער רשע,
און דער סוף אין גאָר נישקשה :
אַלע זײַנען מיר צופֿרידן,
ס'איז אַ יום-טובֿ הײַנט בּײַ ייִדן,

(אלחנן איגדלמאן)

שוועל 14}
נישקשה 08 }סת

201

1

יי מאטט האר

בפ?-'..

-
יי א‎

202

די נויםט

אין בּרוקלין אין אַ שטיבּל,

אָן ווענט און אָן אַ דאַך

האָט זיך געוואוינט אַן אָרעמאַן
מיט קינדערלעך אַ סך.

און דאָרט בּײַַ זיי אין שטיבּל

איז ניט געווען קיין בּרויט,

װײַל דאָרט אין שטיבּל, האָט מיט זי
געוואוינט די בּייזע, גרויע נויט,

דער אָרעמאַן פֿלעגט אױפֿשטײן
אַז שלאָפֿן פֿלעגט די וועלט

און גיין צו פֿוס בּיז אין ניו-יאָרק
פֿאַרדינען עפּעס געלט.

און אַז די זון פֿלעגט אױפֿגײן
און בּיז די זון פֿאַרגײט --

די קינדער פֿלעגן וויינען שטאַרק :
-- ,אוי, מאַמע, מאַמע, בּרויט !*

די גרויע נויט פֿלעגט זיצן
בּײַַם אויוון אויף אַ שטיין
און זען אַלץ און פֿרײען זיך
און שאַרפֿן זיך די ציין,

די מאַמע פֿלעגט דאָס זען

און וויינען שטילערהייט

און טרייסטן אירע קינדערלעך ;
;װאָס דאַרפט איר, קינדער, בּרויט לִי

איר ווייסט דאָך, אַז דער טאַטע

איז אין ניו-יאָרק אַװעק,

ער װעט אײַך בּרענגען פֿון ניו-יאָרק
צוויי גרויסע, פֿולע זעק, --

צוויי פֿולע זעק מיט חלות,

מיט עפּל און מיט ניס,

מיט קיכעלעך און מיט שאַקאָלאַך
און טאָרט וי האָניק זיס,

די קינדער פֿלעגן הערן,

זיי האָבּן זיך געפֿרײט,

און פֿלעגן שוין דעם גאַנצן טאָג
ניט בּעטן מער קיין בּרויט,

און שטילינקע און גוטע
געװאַרט בּיז שפּעט בּײַנאַכט,
צו זען צי דער טאַטע האָט
צוויי זעק אַהיים געבּראַכט !

דער אָרעמאַן פֿלעגט קומען
בײַנאַכט, פֿאַרזאָרגט און מיד,

203

און זאָגן צו די קינדערלעך :
-- ,הײַנט האָבּ איך גאָרנישט ניט".

די קינדער נעמען וויינען :

-- ,אוי, בּרױיט, אַ שטיקל בּרויט !*
דער טאַטע שװײַגט, די מאַמע זיפֿצט
און ווינטשט אויף זיך דעם טויט.

די גרויע נויט בּײַם אויוון --

זי זיצט זיך אויף איר שטיין,

און זעט אַלץ, און פֿרײט זיך אַלץ,
און שאַרפֿט זיך אַלץ די ציין,

נאָר איין מאָל האָט געטראָפֿן,
געשלאַפֿן איז די וועלט,

דער אָרעמאַן גייט אין נידיאָרק
פֿאַרדינען עפּעס געלט,

אָט ערשט איז ער פֿון שטיבּל

צו פֿוס אַזױ אַװעק, --

און פּלוצלינג קומט ער בּאַלד צוריק
און טראָגט צוויי פֿולע זעק,

צוויי פֿולע זעק מיט חלות,
מיט עפּל און מיט ניס,

מיט קיכעלעך און שאָקאָלאַד
און טאָרט וי האָניק זיס.

און נעמט די קינדער װעקן,

ער װעקט זיי און ער לאַכט:

-- ,שטייט אויף, איר ליבּע קינדערלעך,
זעט װאָס איך האָבּ געבּראַכט !*

204

נו, האָט מען דאָס אין שטיבּל

אַ בּיסל זיך געפֿרײט !

נאָר ניט געפֿרײט האָט זיך מיט זי
די בּייזע, גרויע נויט,

פֿון שרעק איז זי געװאָרן

אַ קליינע, קליינע גריל,

און איז פֿאַרקראָכן אונטערן דיל
און האָט צעוויינט זיך שטיל,

(מאַני לייבּ)

שאַרפֿן מ068ז502 ס0ס} זיפֿצן 3180 0}
האָניק, דער צסמסם גריל, די }10
פֿאַרגײן 4 10 פֿאַרקראָכן (ז3806ט) +0160
די מאַמע און די קינדער
א.
אחס מאַן איז געשטאָרבּן. זי איז נעבּליבּ
=== : ן ע אָרבּן ע ן

אַן אָרעמע אַלמנה מיט צוויי קליינע
קינדער. דער זון ניסן איז געווען דער
עלטערער, ער איז שוין געווען נײַן יאַר
אַלט, און דאָס קליינע טעכטערל רחלע
איז נאָר געווען פֿינף יאַר.
לאה האָט געדאַרפֿט אַליין פֿאַרדינען
פֿאַר זיך און פֿאַר די קינדער. האָט זי אָנגעהױבּן נייען קלײי-
דעלעך פֿאַר קינדער. אַ גאַנצן טאָג איז זי געזעסן אײַנגע-
בּוינן איבּער דער אַרבּעט. זי האָט קוים פֿאַרדינט אויף א
שטיקל בּרוים.
אין אָװנט, ווען ניסן קומט פֿון דער ייִדישער שול,
בּלײַבּט ער זיצן מיט דער מאַמען און מיט דער שוועסטער
אין שטובּ. די חבֿרים לױפֿן אַרום אין דרויסן, אָבּער ניסן איז
מים זײַן שוועסטערל. ער שנײַדט איר אויס פֿיינעלעך פֿון

יי

אאון
2 /
+
גון
2
4
ייה,,
יי
יי
יש
רשאו

205

פַּאַפּיר און פֿון שטיקעלעך שטאָף מאַכט ער איר קליינע
ליאַלקעס. ער איז נליקלעך, ווען ער זעט װי די קליינינקע
האָט פֿאַרגעניגן פֿון די שפּילעכלעך װאָס ער מאַכט. ער
בּעט אויך אויס פֿאַרן שוועסטערל דאָס בּעטעלע. ער טוט
איר אויס די שיכלעך און פֿאַרן שלאָף דערציילט ער איר אַ
מעשה.

די נאַנצע צײַט זיצט די מאַמע אײַנגעבּױגן בּײַ דער נייד
מאַשין. אַמאָל טרעפֿט זיך אַז די מאַמע זינגט בּײַ דער אַר-
בּעט. ווערן בּיידע קינדער שטיל און הערן זיך צו צו דער
מאַמעס זינגען.

עלטערער --- ייַנגערער
אײַנגעבּויגן אױסבּעטן אַ בעט

פֿראַ גע ט:

ווער איז אַן אַלמנה ? ווער זײַנען יתומים ?

פֿון װאָס האָט לאה פֿאַרדינט אויף אַ שטיקל בּרויט ?
װאַס האָט ניסן געטאָן פֿאַר זײַן שוועסטערל?

איז ניסנס לעבּן געווען אַ שווער לעבּן?

איז דער אלמנהם לעבּן געווען אַ שווער לעבּן ?

בן פא טס צם דס

געשטאָרבּן 010 ניימאַשין 6ס' 5618
ליאַלקע, די 0011 אױיסבּעטן 06 2 46גמז ס}
שטאָף 121רז אײַנגעבּויגן 806 +601ט
שפּילכל, דאָס {ס1

בּ.

עס איז שוין געווען נאָך פּורים. אין אַלע הײַזער האָט
מען זיך געגרייט צו פּסח. אין דער צײַט איז דאָ אַ סך אַר"
בּעט, װײַל אויף פּסח נייט מען נײַע קליידלעך פֿאַר קינדער.
אָבּער גראָד דעמאָלט איז די מאַמע קראַנק געװאָרן. זי האָט
נעמוזט זיך לייגן אין בּעט.

זײַנען ניסן און רחלע געשטאַנען בּײַ דער מאַמעס בּעט,

206

נעקוקט אויף איר און געשויגן. דער מאַמעס אױיגן זײַנען
פֿאַרמאַכט. זי אָמעמט שווער. די בּאַקן זײַנען רוים. דאָס
שלאָפֿט זי אַזױ?
אָבּער אָם עפֿנט די מאַמע די אויגן און קוקט אויף אי-
רע קליינע יתומים און זיפֿצט. פֿרענט ניסן שטילערהייט :
-- , דו ווילסט עפּעם, מאַמע ? זאָג, װעל איך דיר געבּן".
-- ,ניין", -- ענטפֿעדט די מאַמע.
-- ,װאָס זשע זיפֿצסטו ?" -- פֿרעגט װוידער ניסן.

-- ,דער גדויסער יום-טובֿ פּסח קומט אָן. װער װועם
פֿאַר אײַך אַלץ צוגרייטן ?"

ניסן האָט אַ קוש געטאָן די מוטער אױפֿן שמערן און
געזאַנט:

-- ,זאָרג זיך ניט, מאַמע. איך װעל גיין און זיך אַװעק-
שטעלן לעבּן די קראָמען. אַז אַ פֿרױ װעט קױפֿן אַ פּעקל
סחורה, װועל איך עס אָפּטראָנן און פֿאַרדינען אַ בּיסל געלט".

-- ,,און איך על אױפֿראַמען דאָס הויז", -- האָט די
קליינע רחלע געזאַנט.

די קראַנקע מוטער האָט געשמייכלט :

-- ,קינדערלעך, איך װעל מיט גאָטס הילף אויף פּסח
געזונט ווערן. דו, ניסן לערן אויס רחלען די פֿיר קשיות. מיר
ועלן אָפּריכטן אַ שיינעם סדר".

און אַזױ איז טאַקע געווען. לאה איז געזונט געװאָרן און
זי האָט אַלץ צוגעגרייט אויף פּסח. עס איז געקומען די ערש-
טע נאַכט פֿון סדר. רחלע האָט געפֿרענט די פֿיר קשיות.
ניסן האָט װי אַ גרויסער געזאָגט פֿאַר דער מוטער און
דער שוועסטער די הנדה. עס איז געווען אַ סדר װי בּײַ אַלע
ייִדן, אַ סדר וי גאָט האָט געבּאַטן.

207

מע האָט געעפֿנט די מיר פֿאַר דעם טײַערן גאַסט
אליהו הנבֿיא. די קינדער האָבּן געקוקט אויף דעם פֿולן כּוס
מיט װײַן װאָס מע האָט נגעשטעלט פֿאַר אים.

-- ,ער איז דאָ געווען, ער איז דאָ געוען!" -- האָם
רחלע אױסגערופֿן און נגעפּאַטשט מיט די הענטלעך. --
זעסט, מאַמע, אין כּוס איז געװאָרן אַ בּיסעלע װייניקער
װײַן".

לאה האָט אַרומנענומען אירע בּיידע קינדער און אַלע
דרײַ האַבּן נעזוננען דאָס ליד ,, אליהו הנ בֿיא". ניפן און רחלע
האָבּן נענומען טאנצן און די מוטער, אַ פֿרײלעכע, האָט צו"
נעפּאַטשט מיט די הענט.

נש. בּן-ציון, ידיש : ח. בּאַרקאַן)

אליהו הנבֿיא סדר קשיות
הנדה װי נאָט האָט נעבּאָטן
פֿראַ גע ס:
1. פֿאַרװאַס איז געװאָרן גאָר שווער דאָס לעבּן פֿון דער אָרעמער
משפּחה ?

2. האָט די קראַנקע מאַמע געזיפֿצט, װײַל עס האָט איר וויי געטאָן ‏
3 װאָס האָט דער ייִנגל געזאָגט דער קראנקער מוטער?
4 וי האָט די קראַנקע געטרייסט אירע קינדער?
5 איז געווען בּײַ דער אָרעמער משפּחה אַ סדר וי גאָט האָט געבּאָטן ‏
6 װער האָט געזאָגט די הגדה ?
7 ווען האָבּן די קינדער געטאַנצט ?

גראָד דעמאָלט ת46} 354(

אָטעמען 210 ס0}

פּעקל, דאָס =

אָפּריכטן, דאָ: 04 10

געבּאָטן 0060

הגדה

פּאַטשן מיט די הענט

208

)428006( 4882020
10 0140 95

מײַן יַנגעלע

איך האָבּ אַ קליינעם ייִנגעלע,

אַ זונעלע -- גאָר פֿײַן!

ווען איך דערזע אים, דאַכט זיך מיר,
די גאַנצע וועלט איז מײַן,

נאָר זעלטן, זעלטן זע איך אים,
מײַן שיינעם, ווען ער װאַכט;
איך טרעף אים תּמיד שלאַפֿנדיק,
איך זע אים נאָר בּײַנאַכט,

די אַרבּעט טרײַבּט מיך פֿרי אַרױס
און לאָזט מיך שפּעט צוריק,

אָ; פֿרעמד איז מיר מײַן אייגן לײַב,
אָ, פֿרעמד מײַן קינדס אַ בּליק !

איך קום צעקלעמטערהייט אַהיים,

אין פֿינצטערניש געהילט ;

מײַן בּלייכע פֿרױ דערציילט מיר בּאַלד,
וי פֿײַן דאָס קינד זיך שפּילט ;

וי זיס עס רעדט, װוי קלוג עס פֿרעגט :
לאָ, מאַמע, גוטע מא,

ווען קומט און בּרענגט א פעני מיר
מײַן גוטער, גוטער פֹּאַ לי

איך שטיי בּײַ זײַן געלעגערל
און זע און הער און -- שאַ!

אַ טרוים בּאַװעגט די ליפּעלעך ;
;אָ, וואו איז, וואו איז פא לי

209

איך קוש די בּלױיע אייגעלעך,
זיי עפֿענען זיך : ;אָ, קינד !*
זיי זעען מיך, זיי זעען מיך,
און שליסן זיך געשווינד,

;דאָ שטייט דײַן פּאַפּאַ, טײַערער,

אַ פּענעלע דיר נאַ!"
אַ טרוים בּאַװעגט די ליפּעלעך
;אָ, וואו איז, וואו איז פּאַ ?*

איך בּלײַבּ צעװייטיקט און צעקלעמט,
פֿאַרבּיטערט און איך קלער :

9
0

ווען דו װאַכסט אויף אַמאָל, מײַן קינד, .

געפֿינסטו מיך ניט מער.

(מאָריס ראָזענפֿעלד)

װאַכן 6 06 0ס} געהילט

לײַבּ, דאָס ץססט שליסן

בּליק, דער 6 טטרום, דער
צעקלעמט(ערהייט) 6664 געלעגער, דאָ:
פֿינצטערניש 9 צעװיטיקט

210

פֿאַרבּיטערט

תן קט 2060
6 0}

0621

5160 10 1206
תו2ק מו
0ססחזס

מ ש ה

איר אַרבּעט פֿון פֿרי,

איר אַרבּעט בּיז שפּעט

בּײַ ציגל און ליים ;

איר גראַבּט און איר קנעט,
און מויערט פֿאַר פּרעהן
פּאַלאַצן און שטעט,

איך פֿיל אײַער קנעכטשאַפֿט,
איך פֿיל און איך ווייס,

איך זע אױפֿן שטערן

די טראָפּנס פֿון שווייס,

זיי רינען, די טראַפּנס,

אַרײַן אין דעם ניל,

ציגל

מויערן
קנעכטשאַפֿט
רינען

בּרויזן

דאַן -- דעמאָלט
אין דער װײַטן
זײַד

שטריק

ער בּרויזט דאַן און קאַכט
און קען ניט זײַן שטיל,

און דאָרט אין דער װײַטן
געפֿינט זיך אַ לאנד,

װי זײַד איז דער הימל,
וי פּערל דער זאַמד,
דאָרט רוישן די ווינטן

װוי לויטער מוזיק,

דאַרט זינגען די פֿײיגל

פֿון אײבּיקן גליק.. ,

און איר שטייט געבּונדן
אין קייטן, אין שטריק,

(אַבֿרהם רייזען)

(10/4)5זס

4 }0 5106 מוז 114טט ס0ז

7ז6ע512
מטז 0} ,1106 0ס}
1 ס0}

2627 ז2}
11
(006)5ז

211

די מעשה פון פּסח

א.
יט ן ר ס איז געווען אַ הוננער איבּער דער וועלט,
שי ןש ט אָבער אין לאַנד מצרים איז נעווען בּרויט.
זײַנען ייָדן נעקומען אין לאַנד מצרים. זי
זײַנען שוין דאָרטן געבּליבּן א לאַנגע צײַט.

פּרעה, דער קיניג פֿון מצרים, האָט פֿון

די ייָדן נעמאַכט שקלאַפֿן. ייִדן האָבּן גע-
מוזט שווער אַרבּעמטן: מאַכן ציגל און
בּויען שטעט און פּיראַמידן פֿאַר פּרעהן, דעם קיניג פֿון מצרים.

די ייִרישע שקלאַפֿן האַבּן געוואוסט אַז זי זײַנען אַמאָל
געווען פֿרײַע מענטשן. זיי האָבּן געװאָלט ווידער ווערן פֿרײַ.
אָבּער פּרעה איז געווען זייער שטאַרק. האָבּן ייִדן ניט גע"
וואוסט וי זיי קענען ווערן פֿרײַ.

פּרעה האָט מודא געהאַט: טאָמער װועט צוישן די
שקלאַפֿן געבּאָרן ווערן איינער װאָס וועט זי בּאַפֿרײַען. האָט
דער בּייזער פּרעה אַרױסנענעבּן אַ געזעץ:

אַלע ייַנגלעך װאָס װערן געבּאָרן בּײַ ייָדן זאָל מען
אַרײַנװאַרפֿן אין טײַך.

בּײַ אַ ייִדישער מוטער, װאָס האָט געהייסן יוכבֿד, איז
געבּאָרן געװאָרן א ייַננל. דער יַננל איז געווען זייער שיין.
האָט די מוטער אים בּאַהאַלטן דרײַ חדשים צײַט. מער האָט
זי אים ניט נעקענט בּאַהאַלטן.

האָט די מוטער נעמאַכט אַ קעסטעלע פֿון האָלץ און
האָט דאָס אַרומגעקלעפּט אַז װאַסער זאָל ניט קענען אַרײַן
אין אים. און זי האָט דאָס קינד אַרײַנגעליעט אין קעסטעלע.

דאָס קעסטעלע מיטן קינד האָט די מוטער אַװעקגע-
שטעלט בּײַם בּרענ טײַך. זײַן עלטערע שוועסטער מרים
איז נעשטאַנען פֿון דער װײַט צו וויפן װאָס וועט געשען מיט
דעם קינד.

212

פּרעהס טאָכטער איז אַראָפּ צום טײַך זיך בּאָדן. צו-
זאַמען מיט איר זײַנען געווען אירע מיידלעך. דערזעט פּרעהס
מאָכטער אַ קעסטעלע בּײַם בּרענ טײַך. שיקט זי איינע פֿון
אירע מיידלעך : -- , בּרענג מיר דאָס קעסטעלע אַהער".

האָט די מיידל געבּראַכט.

עפֿנט פּרעהס טאָכטער דאָס קעסטעלע און שרײַט
אויס: -- ,אַ קינד !"

און דאָס קינד שמייכלט צו איר און שטרעקט אס
זײַנע הענמטלעך צו איר.

האָט פּרעהס טאַָכטער זיך דערבּאַרעמט אױפֿן קינד.

-- , פאַראַ שיין קינד !" -- האָט איינע פֿון די מיידלעך
געזאַנט.

-- , דאָס מוז זײַן פֿון די קינדער פֿון די ייָדן", --- האָט
פּרעהס טאַכטער געזאַנט.

-- ,אָבּער ווער וועט זיינן דאָס קינד ?" -- האָט איינע
פֿון אירע מיידלעך געפֿרענט.

איז צונענאַנגען צו זי דעם ייַנגלס שוועסטער, די קלונע
מרים, און זאָנט צו פּרעהס טאָכטער: -- ,זאָל איך גיין
און רופֿן אַ ייִדישע פֿרױ, אַז זי זאָל זיינן פֿאַר דיר דאָס קינר ?"

-- ,ניי", --- האָט פּרעהס מאָכטער געענטפֿערט.

איז די מיידל גענאַנגען און גערופֿן די מוטער פֿון קינד.
און פּרעהס טאָכטער האָט איר געזאָנט: --, נעם דאָס קינד
און זייג עס און איך װעל דיר בּאַצאָלן. אַז דאָס קינד וועם
מער ניט דאַרפֿן זיינן, בּדענג עס צו מיר".

-- , גוט", -- האָט געענטפֿערט די מוטער פֿון קינד.

אַװעקשטעלן אַרײַנלײגן, אַרײַנװאַרפֿן ‏ |

פֿראַ נעס:

1 פֿאַרװאָס זײַנען ייִדן געקומען קיין מצרים ?
2 װאָס האָבּן פּרעהס שקלאַפֿן געמוזט טאָן ?

213

8. האָבּן ייִדן געהאַפֿט צו ווערן פֿרײַ ?

4 װאָס פֿאַר אַ בּייז געזעץ האָט פּרעה אַרױסגעגעבּן?

85 װאָס האָט יוכבֿד געטאָן, ווען זי האָט מער ניט געקענט בּאַהאַלטן
איר קינד ?

6 וי אַזױ האָט פּרעהס טאָכטער געפונען דאָס קינד?

7 וי אַזױ האָט זי געוואוסט אַז דאָס איז פֿון די קינדער פֿון די ייִדן ?

8 װאָס איז געווען מרימס קלונער פּלאַן ?

יוכבֿד 60חץחאסץ באָדן זיך 6 0}

מרים גזגץזואן דערבאַרעמען זיך /}ק 8276 0}

אַרײַנװאַרפֿן תו שסזת} ס} זײגן { (500211098 2) 1664 0}

אַרומקלעפּן 5106 211 מס 2516 0} 6חסעל 10
ב.

אַז דאָס קינד איז נגרעסער געװאָרן, האָט די מוטער
געבּראַכט איר איינן קינד צו פּרעהס טאָכטער. פּרעהס
טאַכטער האָט ליב געהאָט דעם ייַנגל און ער איז געווען בּײַ
איר אַזױ וי אַן איינן קינד. זי האָט אים אַ נאָמען נעגעבּן
משה (דאָס װאָרט משה הייסט אַרױסנעצױגן), װײַל זי האָט
געזאַנט: -- ,,איך האָבּ אים פֿון װאַסער אַרױסגעצױגן".

משה איז געװאַקסן אין פּרעהס הויז. ער איז געװאָרן
אַ קלונער און שטאַרקער מאַן. איז ער אַרױסנעגאַנגען זען
װאָס עס טוט זיך אויף דער וועלט. האָט ער געזען וי שווער
עס אַרבּעטן די ייִרישע שקלאַפֿן און װי בּיטע- עס לעבּט זיך
זיי. און ער האָט שוין אויך געוואוסט אַז ער אַליין איז אַ ייִד.

איין מאָל זעט ער װוי אַן אױפֿזעער שלאָגט אַ ייִדישן
שקלאַף. משה האָט געװאָלט העלפֿן דעם שקלאַף. אין
נעשלעג מיטן בּייזן אױפֿזעער האָט משה אים דערהרגעט
און זײַן טויטן קערפּער בּאַהאַלטן אין זאַמד.

אַ צווייט מאָל זעם ער װי א שטאַרקער ייד שלאָגט אַ
שװאַכערן ייָד. האָט ער געזאָגט צו דעם אומגערעכטן: --
, פֿאַרװאָס שלאָגסטו דײַן חבֿר ?"

האָט יענער געזאָנט : -- ,ווער בּיסטו עס ? װער האָט
דיך געמאַכט פֿאַר אַ ריכטער איבּער אונדז? װוילסטו מיך

214

אויך דערהרגענען וי דו האָסט דערהרנעם אַ מצרישן אױפֿ-
ועער?"

האָט משה געזען אַז מע ווייסט ווענן דער זאַך. אויך
פּרעה האָט זיך דערוואוסט. איז משה אַנטלאַפֿן פֿון לאַנד
מצרים און ער איז נעקומען אין אַ פֿרעמד לאַנד.

דאָרטן האָט ער חתונה געהאַט און איז געװאָרן אַ פּאַס-
טעך פֿון שאָף בּײַ דעם פֿאָטער פֿון זײַן װײַבּ.

איין מאָל פֿירט משה זײַנע שאָם, זעט ער פֿון דער װײַט
-- עס בּרענט אַ דאָרן. קומט ער צו נענטער און זעט --
דער דאָרן בּרענט און ווערט ניט פֿאַרבּרענט.

שטייט משה און וואונדערט זיך, פֿאַרװאָס דער דאָרן
בּרענט און ווערט ניט פֿאַרבּרענט. און פּלוצלינג הערט ער
אַ שטים : -- , משה! משה!"

הערט ער װײַטער די שטים: -- ,נאָט האָט געהערט
דאָס געשריי פֿון די ייִדישע שקלאַפֿן אין מצרים. נאָט וועם זי
ראַסעװען. דו װוער דער פֿירער פֿון די שקלאַפֿן ! פֿיר זי
אַרױס פֿון מצרים ! דו גי צו פּרעהן און זע, ער זאָל אַרױס-
לאָזן די ייִדישע שקלאַפֿן !"

האָם משה געפֿילט אַז ער מוז אַזױ מאַן. און ער
איז אַװעק אין לאַנד מצרים. צוזאמען מיט זײַן עלמערן
בּרודער אַהרן איז ער געקומען צו פּרעדן :

-- , לאָז אַרױיס די ייִדן ו"

אָבּער פּרעה האָט ניט געװאָלט זיך צוהערן צו משהס
רייד. האָט משה געוויזן וואונדער און זיין שטעקן איז גע-
װאָרן אַ שלאַנג און פֿון שלאַנג איז ווידער געװאָרן אַ שטעסן.
אָבּער פּרעה האָט אַלץ ניט געװאָלט זיך צוהערן צו משהס
רייד.

און פּרעה האָט נאָך שווערער געמאַכט דאָס לעבּן פֿון
די ייִדישע שקלאַפֿן. צו מאַכן צינל דאַרף מען שטרוי. פֿריִער
האָם מען די שקלאַפֿן נעגעבּן שטרוי. איצט האָט מען זי

215

געזאָנט: -- ,גייט און זוכט אַליין שטרוי ! אָבּער די צאָל
ציגל װאָס איר מוזט מאַכן זאָל בּלײַבּן וי געווען !"

און פּרעה האָט געזאַנט: -- ,ייַדן זײַנען פֿױל. זאָלן
זי אַרבּעטן שווערער, װועלן זי פֿאַרגעסן צו טראַכטן וועגן
פֿרײַהײיט".

אַרױסציִען, אַרױסגעצױגן אַרױספֿירן

בּרענען, פֿאַרבּרענען אַרױסלאָזן

פֿהאַ גנע ס:

פֿאַרװאָס האָט פּרעהס טאַכטער אַנגערופֿן דאָס קינד משה ?
פֿאַרװאָס האָט משה דערהרנעט אַ שלעכטן מצרישן אױפֿזעער ?
פֿאַרװאָס איז משה אַנטלאָפֿן פֿון מצרים ?

װאָס איז געווען דער וואונדער פֿון דעם בּרענענדיקן דאָרן ?

װאָס האָט גאָט געזאַגט משהן ?

װאָס האָט משה געטאַן ?

וי אַזױ איז דאָס לעבּן פֿון די שקלאַפֿן געװאָרן נאָך שווערער ?
איז עס טאַקע ריכטיק, אַז ווען מען אַרבּעט שווערער פֿאַרגעסט מען
צו טראַכטן וועגן פֿרײַהייט ?

אַרױיסגעצױגן 11606טק פֿאַרבּרענען קט מזטס ס}
אױפֿזעער 61סטטס שלאַנג, די 6
געשלעג 06 118 שטרוי, דאָס 5120

=

האָט גאָט געשטראַפֿט מצרים. פֿון אַלע װאַסערן און
אַלע טײַכן איז געװאָרן בּלוט. אַלע פֿיש זײַנען אויסנע-
שמאַרבּן. אָבּער פּרעה האָט אַלץ ניט געװאָלט בּאַפֿרײַען
די ייִדן. |

האָט גאָט נעשטראָפֿט מצרים מיט פֿרעש. פֿרעש האָבּן
גענומען קריכן אין אַלע הײַזער, אין די בּעטן, אין די אויוונס,
אין די עסנס. האָט פּרעה געזאַנט אַז ער וועט בּאַפֿרײַען די
ייִדן. אַבּער וי נאָר די פֿרעש זײַנען אױסגעשטאָרבּן, האָט
פּרעה ווידער זיך ניט צוגעהערט צו משהס רייד.

216

ב} ט טס אז זס מס 1* סס

עס זיינען געווען נאָך אַנדערע שטראַָפֿן. אָבּער פּרעהס
האַרץ איז געווען האַרט וי שטיין.

איז געװאָרן אַ גרויס פֿינצטערניש איבּער דעם לאַנד
מצרים. איינער האָט דעם צווייטן ניט געקענט זען. מע האָט
ניט געקענט זיך אױפֿהײבּן פֿון אָרט. נאָר בּײַ ייָדן איז געווען
ליכטיק. און ווען פּרעה האָט נאָך אַלץ ניט געװאַלט בּאַ-
פֿדײַען די ייִדן, איז געקומען אַ טוט אויף אַלע ערשט-געבּוי-
רענע אין לאַנד מצרים.

אין יעדער פֿאַמיליע איז געשטאָרבּן דער עלטסטער זון.
אויך פּרעהס עלטסטער זון, װאָס האָט געזאָלט זיצן אוים
זײַן טראָן, איז געשמאָרבּן. אין אַלע הײַזער פֿון די מיצדים
האָט מען געקלאָגט און געוויינט.

אָבּער אין די ייִדישע פֿאַמיליעס איז קיינער ניט גע-
שטאָרבּן. דער טױט האָט אַריבּערגעשפּרײַזט איבּער די
ייִדישע הײַזער. דערפֿאַר טאַקע האָט שפּעטער דער יום-
טובֿ בּאַקומען דעם נאָמען פסח, װײַל פסח הייסט -- אַרי-
בּערגעשפּרײַוט.

און פּרעה איז אױפֿגעשטאַנען אין מיטן נאַכט. און ער
האָט גערופֿן משהן און געזאָגט :

-- ,שטייט אויף און גייט אַלע אַרױס פֿון מצרים ! גייט
װאָס גיכער אַרױס!"

און אַלע מיצרים האָבּן געזאָגט צו די ייִרישע שקלאַפֿן :

-- ,גייט װאָס ניכער אַרױס פֿון מצרים, אַניט װעלן
מיר אַלע שטאַרבּן !"

און די ייָדישע שקלאַפֿן זײַנען אַרױס פֿון דעם לאַנד
מצרים.

זי האָבּן נעמוזט גיך אַרױסנײן. האָבּן זיי ניט געקענט
צונרייטן שפּײַז. זייער טייג איז נאָך ניט געװאָרן זויער. האָבּן

217

זי פֿון דעם ניט-געזײַערטן טייג געבּאַקן מצות, דאָס הייסט
ניט-געזײַערט בּרויט. דערפֿאַר טאַקע עסן ייִדן אין דעם יום-
טובֿ פּסח -- מצות, אַזױ װוי זייערע עלטערן װאָס זײַנען אַרױס
פֿון מצרים.

משה און די ייִדן זײַנען גענאַנגען די גאַנצע נאַכט. דאָס
איז געווען די נאַכט פֿון ווערן פֿרײַ. און אין אָט דער נאַכט
פּראַװעט מען איצט דעם סדר. און די בּאַפֿרײַטע שקלאַפֿן
זײַנען גענאַנגען און געגאַנגען און געקומען צום בּרעג פֿון
ים-סוף.

אַבּער וען עס זײַנען אַװעק אַ פּאָר טעג, האָט פּרעהן
פֿאַרדראָכן, פֿאַרװאָס ער האָט אַרױסגעלאָזן די ייִרישע
שקלאַפֿן. זי האָבּן דאָך אַזױ פֿיל געאַרבּעט פֿאַר אים ! האָט
פּרעה גענומען זײַנע. בּעסטע פֿערד און זײַנע בּעסטע רײַ-
טערס און ער האָט נאַכנעיאָנט די ייַדן.

אַריבּערשפּרײַזן צונרייטן
פֿאַרדריסן, פֿאַרדראָסן ‏ | נאָכיאָגן אַרױסגײן

פֿראַגעס:

1 די שטראַפֿן װאַס גאָט האָט געשיקט אויף מצרים רופֿט מען מכּות.
װאָס איז געווען די לרשטע מכּה ? די צווייטע מכּה ?

2. דער חומש דערציילט וועגן צען מכּות. װאָס איז געווען די נײַנטע
מכּה ? װואָס איז געווען די צענטע מכּה ?

2 פֿאַרװאָס הייסט דער יום-טובֿ פֿון בּאַפֿרײַאונג פּסח ?

4 פֿאַרװאָס עסט מען מצות ?

פֿאַרװאָס האָט פּרעה נאָכגעיאָגט די ײַדן?

פֿרעש 5 ניטגעײַערט טע
קריכן 61ג01 ס} רײַטער תג02ז56זסח
ערשט-געבּוירענע חזסס 11/4ן ים.סוף 3 1646 (0-931תג )
אַריבּערשפּרײַזן 0667 2559ם 0} נאָכיאָגן 7 0256 0}
טייג פטס))

218

ד.

ווען פּרעה מיט זײַנע רײַטערס איז געקומען נעענטער,
האָבּן די ייַדן זי געזען. די ייָדן האָבּן זיך געשראָקן און האָבּן
געואָגט צו משהן :

-- ,װאָס האָסטו אונדז אַרױסנעפֿירט פֿון מצרים, מיר
זאָלן שטאַרבּן אָט דאָ ?"

האָט משה געזאָגט: -- , שרעקט זיך ניט! הײַנט זעם
איר צום לעצטן מאָל אײַערע אונטערדדיקערס!"

און די ייַדן זײַנען געווען בּײַם בּרענ ים-סוף און פּרעה
מיט זײַנע רײַטערס קומען אַלץ נעענטער און נעענטער.

האָט משה אױפֿנעהױבּן זײַן שטעקן און געשפּאָלטן
דעם ים. און די ייִדן זײַנען אַרײַן אין ים װי אוים דעד טריקע-
ניש. און די װאַסערן זײַנען געווען אַזױ וי אַ מויער פֿון דער
רעכטער זײַט און אַזױ וי אַ מויער פֿון דער לינקער זײַט.

און פּרעה און די מיצרישע אונטערדריקערס האָבּן נאָכ-
געיאָגט און אַלע זייערע רײַטערס זײַנען אַרײַן אין ים. אָבּער
די װאַסערן האָבּן זיך אומנעקערט און האָבּן צונעדעקט
פּרעהן און זײַנע רײַטערס. קיין איינציקער איז פֿון זי נים
געבּליבּן.

האָבּן די ייִדן זיך זייער געפֿרײט. איצט האָבּן זי שוין
געוואוסט אַז זי זײַנען פֿרײַ, פֿרײַ אויף שטענדיק. און מרים,
משהס שוועסטער, האָט גענומען אַ פּויק און אָנגעהױבּן צו
טאַנצן און זינגען און אַלע פֿרױען נאָך איך :

זינגט צו גאָט,

אונדזער הילף איז גאָט,
דאָס פערד און זײַן רײַטער
האָט ער געװאָרפֿן אין ים !

ייִדן האָבּן אַ סד ישרן געװאַנדערט אין מדבּר און משה

219

איז געווען זייער פֿירער. און משה האָט אָנגעזאָגט די ייִדן :
--- , היט אָפּ דעם יום-טובֿ פּסח !"

און ייָדן היטן אָפּ דעם יום-טובֿ פּסח. און דאָס איז דער
יום-טובֿ פֿון פֿרײַהײט, דער יום-טובֿ פֿון ווערן אויס שקלאַפֿן.
דאָס איז דער יום-טובֿ פֿון פֿרילינג, דער יום-טובֿ פֿון אַ סך
פֿרייד.

ווען מע פּראַװועט דעם סדר, פֿרעגט דאָס קינד, פֿאַר-
װאָס איז דער סדר. דערציילט מען אים, װי ייִדן זײַנען
נעװאָרן פֿרײַ און װי מיר גלייבּן אַז ייִדן און אַלע מענטשן
וועלן ווערן פֿרײַ פֿון אַלע שקלאַפֿערײַען.

און מען עסט מצות פּסח--און איר ווייסט שוין פֿאַר-
װאָס. און מען עסט בּײַם סדר בּיטערע קרײַטעכער -- װײַל
די מיצרישע אונטערדריקערס האָבּן בּיטער געמאַכט דאָם
לעבּן פֿון די ייִדן. און מע טרינקט װײַן -- װײַל עם איז אַ
גרויסער און פֿרײלעכער יום-טוב.

(יודל מאַרק)

דער איינציקער, קיין איינציקער |
דער בּרעג ים | בּלײַבּן, געבּליבּן |

פֿראַָגעס:

1 װאָס האָבּן די בּאַפֿרײַטע שקלאַפֿן געזאָגט משהן, ווען זיי האָבּן
געזען װוי די מיצרים יאָגן זיי נאָך ?

2. װאָס איז געווען דער נס פֿון ים-סוף ?

8 פֿאַרװאָס עסט מען בּיטערע קרײַטעכער בּײַם סדר ?

4 פֿאַרװאַס טרינקט מען װײַן בּײַם סדר ? |
5 קען מען זאָגן אַז פּסח איז דער יום-טובֿ פֿון פֿרײַהײיט און פֿון פֿרילינג ?
6 זײַנען אלע מענטשן איצט פֿרײַ?

?. פֿון וועלכע שקלאַפּערײַען דאַרפֿן מענטשן נאָך ווערן פֿרײַ?
אונטערדריקער מטס אומקערן זיך מזט}ס} ס}
געשפּאָלטן 30 קײן אײינציקער 006 510816 2 !סם
טריקעניש 06 עץזם פּױק גזטזף
מויער, דאָ 6211 104ז0 ואַנדערן טי 10

קרײַטעכער 5 זסח

220

צינד אַן די ליכם
צינד אָן די ליכט פֿון עק בּיז עק,
בּאַקראַנץ דעם טיש מיט פֿרישע בּלומען,
דרײַ שענסטע רויזן -- העל און פֿײַן --
קלײַבּ אויס, מײַן קינד, און שטעק אַרײַן
אין מרור, כּרפּט און חרוסת,

און מיט דעם ריינסטן, בּעסטן װײַן
גיס אָן בּיז פֿול די כּוסות,

מיט פֿרײד און ליבּע אָן אַ מאָס,

מיט הייסן גלױיבּן, טיפֿער טרײַהײט,

הייבּ אויף, מײַן קינד, דעם ערשטן כּוס

פֿאַר אונדזער אַלטער, זיסער פֿרײַהײט! (ש פֿרוג

בּאַקראַנצן 08סט 2 1206 0) חרוסת 2014001601 (968ץ602/0)
רויז, די 06 1019 ז0106 ז0 200105 /15טם
מרור -- בּיטערע קרײַטעכער (ז6זסמז) 2 25 0560 ,901065 200 106/ט
כּרפּס 21 0560 086402016ט (5סקז62) 6 1012 406 04 {סטמזץפ

1 016} ת} 1479 1661908 106 צץס
מאָס, די 46 .. זמעט
טרײַנהייט, די צ211ע10

א : א 2 וׂ
עך' 8 86 א א הב 4 ׂ
2 2 בדי יש :ש : 6 ש

יעשי ר,.

ווניג

ייט =
:ר

444
2

221

אליהו הנביאסט כּוס

אאפאשנשןמאָל האָט געלעבּט אַ רײַכער מאַן מיטן
(מָׁי 0 נאָמען עזריאל. ער און זײַן פֿרױ חנה זײַ-

טע נען געווען נומהאַרציקע מענטשן. זי
האָבּן אַלע מאָל געהאַלפֿן אַרעמע-לײַט.

עס האָט געטראַפֿן אַז עזריאל האָט

פֿאַרלױירן זײַן געלט און איז געװאָרן זייער
אָרעם. װאָס װעלן מיר געבּן די אַרעמע-
לײַט װאָס ועלן קומען צו אונדז? האָט עזריאל געטראַכט.
וואו װעלן עסן די אַרעמע-לײַט? -- איז חנה געווען פֿאַר-
זאָרנט.

צוויי חדשים פֿאַר פּסח האָט עזריאל געזאַנט צו זײַן
װײַבּ: -- ,, איד װעל אַװעקפֿאָרן צו מײַנע גנוטע פֿרײַנד און
בּעטן בּײַ זײַ הילף".

-- , זאָל זײַן אַזױ, מײַן מאַן", -- האָט אים חנה נע-
ענטפֿערט. עזריאל איז אַװעקגעפֿאָרן. האָט זי בּאַקומען אַ
בּריוו פֿון אים. ער האָט איר געשריבּן: ,איך בּין שוין
געווען אין עטלעכע שטעט. איך האָבּ זיך געזען מיט מײַנע
פֿרײַנד און געבּעטן בּײַ זי הילף. אָבּער אַלע האָבּן זיך אָפּ-
געזאָגט מיר צו העלפֿן. בּײַ אונדז איז נאָך דאָ דער נאָלדע-
נער בּעכער, אליהו הנבֿיאס כּוס. פֿאַרקױף דעם נאָלדענעם
בּעכער און קויף די נייטיקע זאַכן אויף פּסח".

מיט טרערן אין די אױגן האָט די פֿרױ געלייענט דעם
בּדיוו און זי האָט געטראַכט: ניין, איך װעל אליהוס כּוס
ניט פֿאַרקױפֿן. איך האָבּ בּטחון אין נאָמ.

אַ װאָך פֿאַר פּסח איז צו חנהן אין שטובּ אַרײַננעקומען
אַן אַלטער מאַן. ער האָט נעהאַט אַ לאַנגע װײַפע בּאָרד און
אַ שיין פּנים. ער איז גענאַנגען אין צעריסענע קליידער.

-- ,אפֿשר על איך קענען פּסח זײַן בּײַ דיר ?" --
האָט דער אַלטיטשקער געפֿרענט.

222

צֹ

: אט

טן 4 ט
ון 0 1 ײֹ

יוך אי
:א

)אי אע
אס א טי
ו אי |

1 :
עי וי
1

ו

;

ןז‎

-- ,ניין", -- האָט די פֿרױ אומעטיק געזאָנט, -- , איך
האָבּ נאָך אַפֿילו ניט קיין מצות אוים יום-טובֿ". דער אֵל-
טיטשקער האָט אַרױסנענומען פֿון וײַן קעשענע אַ נאַלדן
רענדל. ער האָט דערלאַננט חנהן און נעזאַנט : -- ,, דאָס
װועט דיר זײַן גענוג אויף אלץ װאָס דו דאַרפֿסט אויםף יום"
טובֿ".

הנה אין אַוועק קױפֿן מצות. זי האָט באַצאָלט מיטן
גאָלדענעם רענדל. ווען זי איז געקומען אַהיים, האָט זי
א טאַפּ געטאַן אין קעשענע און איז געװאָרן זייעד פֿאַרװואונ-
דערט -- אין קעשענע ליגט דאָס נאַלדענע רענדל! איז
חנה אַװעק קױפֿן װײַן. אַזױ האָט זי געקױפֿט אַלע אַנדערע
זאַכן אויף יום-מובֿ.

דאָס נאָלדענע רענדל אין ווידער געווען בי איר אין
קעשענע.

ר .= =

אָרעמאַן, אָרעמע-לײַט כּוס, כּוסות

אליהו הנבֿיא - בֹּמחון

פר אַ גע ס:

1 װאָס ווערט דערציילט וועגן עזריאלן און חנהן, ווען זי זײַנען געווען
רײַך ?
2 ועגן װאָס האָבּן זיי געזאָרגט, ווען זיי זײַנען געװאָרן אַרעם ?

223

װאָס האָט עזריאל בּאַשלאָסן צו טאָן צוויי חדשים פֿאַר פּסח ?

װאָס האָט עזריאל געשריבּן חנהן ?

פֿאַרװאָס האָט חנה ניט פֿאַרקױפֿט אליהו הנבֿיאם כּום +

פֿון װאַנען האָט חנה געהאַט געלט צו קױפֿן אַלע נייטיקע זאַכן אויף
פּסח ?

7 װאָס פֿאַר אַ וואונדער איז געשען מיטן גאָלדענעם רענדל ?

סש 8 חס מס

עזריאל (4211-61/) אָפּזאָגן זיך 6 10

גוטהאַרציק -- מיט אַ גוט האַרץ נייטיק /ז606952

אָרעמע-לײַט --- אָרעמע מענטשן בּטחון 6 (110144)
ב.

ערבֿ פּסח איז עזריאל געקומען צוריק אַהײם. ער איז
געקומען מיט ליידיקע הענט. װען ער איז אַרײַן אין שטובּ,
האָט ער דערזען וי די טישן זײַנען פֿול מיט אַלע גוטע זאַכן
װאָס מע דאַרם אויף פּסח. צװישן די כּוסות האָט ער דער"
זען װי עס פֿינקלט אליהו הנבֿיאס כּום. עוריאל האָט זיך
זייער געוואונדערט און חנה האָט אים דערציילט וועגן דעם
אַלטיטשקן און ווענן דעם גאָלדענעם רענדל.

עס איז געקומען די ערשטע נאַכט פֿון פסח. עזריאל
איז געגאַנגען דאַװנען אין שול. ער האָט מיטגענומען מים
זיך אַהיים עטלעכע אָרעמע-לײַט װאָס זאָלן צוזאַמען מיט
אים פּראַװען אַ פֿרײלעכן סדר. |

נאָבן עסן און נאָבן בּענטשן האָט מען אָנגענאַסן אַלע
כּוסות און חנה איז גענאַנגען עפֿענען די טיר פֿאַר אליהו
הנבֿיא. פּלוצלינג זעם זי דעם זעלבּיקן אַלטיטשקן װאָס האָט
איר געגעבּן דאָס גאָלרע:ע רענרל. אַלע װאָס זײַנען געזעסן
אָרום טיש זײַנען אײַנגעשלאָפֿן. דער אַלטיטשקער איז צו"
גענאַנגען צום טיש, האָט געטרונקען פֿון דעם כּום פֿאַר אליהן
הנ פֿיא און איז אַװעק. חנה האָט אױפֿגעװעקט דעם מאַן און
אַלע געסט. זי האָט זי דערציילט װאָס זי האָט געזען. אַלע
האָבּן פֿאַרשטאַנען אַז אליהו הנבֿיא האָט זיך בּאַװיזץ צו
חנהן, נאָר צו חנהן.

224

בּײַנאַכט האָט עזריאל געזען אין חלום אליהו הנפֿיא.
האָט ער אים געפֿרענט:

-- , פֿאַרו!אָס איז נאָר מײַן חנהן בּאַשערט געווען דאָס
גליק דיך צו זען ל"

האָט אים אליהו געענטפֿערט: -- ,ווען דו האָסט זיך
געפֿונען אין נויט, האָסטו געװאָלט פֿאַרקױפֿן מײַן כּוס. אָבּער
דײַן חנה האָט געהאַט בּטחון אין גאָט. דעריבּער איז איר
בּאַשערט געווען מיך צו זען. צוליבּ דײַן חנהן וועם דער מזפ
זיך אומקערן צו דיר אין שמוב".

עֹרבֿ פּסח ערבֿ יום-כּיפּור
בּאַשערט זײַן אָנגיסן, אָנגעגאָסן

פֿראַ גע ס:

פֿאַרװאָס האָט עזריאל זיך געוואונדערט ?

ווען עפֿנט מען בּײַַם סדר די מיר פֿאַר אליחו הנבֿיא ?

וי אַזױ האָט נאָר חנה אים געזען ?

פֿאַרװאָס האָט נאָר חנה געזען אליהו הנבֿיא ?

װאָס בּאַטײַט עס: ,דער מזל וועט זיך אומקערן" ?

ווער געדענקט נאָך אַ מעשׂה מיט אליהו הנבֿיא ?
ערבֿ פּסח -- דער טאָג פֿאַר פּסח (צ16ס)
אָנגעגאָסן ם1 160טסט ,11166}
בּאַװויזן זיך 266

+} פא סש ו דס נט

2,: מת וה =
עב
לולע

4 4+ :
, 2

225

2206

דער בּוים און דער סדר

דער בּוים קוקט אַרײַן דורכן פֿענצטער

און זעט דאָרט אַ פֿרײלעך געזינד.

ער הערט װוי דער ייַנגסטער, דער קלענסטער,
פֿרעגט די פֿיר קשיות אַצינד,

ער הערט די הגדה דאָרט קלינגען
מען עסט און מע טרינקט און מע לאַכט.
אַ ליד פֿון בּאַפֿרײַאונג זי זינגען,

װאָס זינגט זיך אַרײַן אין דער נאַכט.

דער בּוים גיט אַ פֿרײדיקן ציטער
און זינגט דאָס געזאַנג מיט זיי מיט,
ער טרייסט זײַנע נאַקעטע ריטער
מיט בּלעטער מיט גרינע און צוויט :

,אויך מיר זײַנען פֿרײַ איצט געװאָרן
פֿון שנייען, פֿון שטורעמס און פֿראָסט.
פֿון הימל, דעם בּלויען און קלאָרן,

אַ ווינטל אַ װאַרעמס עס בּלאָזט".

פֿון סדר דערטראָגט זיך אַ בּרומען,
װאָס שטראַמט אַזױ איידל און לינד --
עס איז אליהו געקומען

צו גאַסט און ער בּענטשט זיי אַצינד,

דער בּוים קוקט זיך צו מיט כּוונה
און פֿאָרכטיק ער בּייגט אָן דעם קאָפּ.
די שטערן און אויך די לבֿנה

קוקן אַהינצו אַראָפּ,

דעם סדר אַ לידל פֿאַרענדיקט

מיט טיפֿן און אײיבּיקן מיין --

עס ווערט דאָרט בּאַזונגען, װי שטענדיק,
חד-גדיא, דאָס ציגעלע קליין,

דער בּוים דרימלט אײַן און אין דרימל
ער זעט אין דער לענג און דער בּרייט --
עס שפּאַנט אליהו אין הימל

און נאָך אים דאָס ציגעלע גיט,

געזינד, דאָס צ11נז14
פֿרײדיק 1ט1עסן
נאַקעט 144
רוט, ריטער (108)5 , (9) 18
צוויט גתסס1ט
שטורעם, דער 1תז5101
דערטראָגן זיך, דאָ קט 0016 10
שטראָמען 5116201 0}

(אַלף כֹּץ)

כּוונה ,ת0110ש646 (1647006)
1460110

פֿאַָרכטיק 9 ,1641101
מיין, דער הבה
אײַנדרימלען6026 10 ,251660 1211 סז
דרימל, דער קגת
לענג, די 1681

פֿאַרענדיקן --- ענדיקן

221

אליהו הנבֿיא
א.

יט נוט צו זײַן אַ בּןדיחיד. דאָ -- ניט שטיי,
דאָרט -- ניט ניי, דאָס -- ניט עס, דאָס --
ניט טרינק, דעם קאָפּ -- דעק צו, דעם
האַלדו -- פֿאַרבּינד, די הענט -- בּאַ-
האַלט, די נאָז -- שנײַץ אויס. אַך, ניט

גוט, ניט נוט צו זײַן אַ בּן-יחיד. און נאָך אַ נגידס אַ יַננל

דערצו.

עס קומט פּסח. קליידער האָט מען מיר געמאַכט וי
עס פּאַסט פֿאַר אַ ננידס אַ יַנגל. װאָס האָבּ איך דערפֿון ? אַז
איך מאָר ניט אַרומשפּריננען אין דרויסן -- איך װעל זיך

פֿאַרקילן. איך מאָר ניט אַרומלױפֿן מיט אַלע קינדער --

איך בּין אַ ננידס אַ יַנגל. אַזעלכע שיינע קליידער -- ניטאָ

פֿאַר וועמען צו בּאַרימען זיך. אַ פֿולע קעשענע מיט ניס --

ניטאַ מיט וועמען צו שפּילן.

ניט גוט צו זײַן אַ בּן-יחיד, און נאָך אַ נגידם אַ ייִנגל
דערצו.

דער טאַטע איז אַװעק אין שול דאַװונען, זאָגט צו מיר די
מאַמע: -- ווייסטו װאָס ? לייג זיך צו, שלאָם זיך אויס,
וועסטו קענען זיצן בּײַם סדר, װעסטו פֿרענן דעם טאַטן די
פֿיר קשיות". משונע בּין איך ? פֿאַרן סדר װעל איך גיין
שלאָפֿן ! , נעדענק זשע, פּסח צום סדר טאָר מען ניט שלאָפֿן.
װאָרעם טאַמער, חלילה, וװוערסטו אַנטשלאָפֿן בּײִַם סדר, אַזױ
קומט אליהו הנבֿיא מיט אַ זאַק אויף די פּלײצעס און קוקט :
ווער עס שלאָפֿט בּײִַם סדר, דעם נעמט ער צו אין ואַק
אַרײַן/...

באַדכאַ. איך װעל אַנטשלאָפֿן ווערן בּײִַם סדר ? איך ?
און אַז מע זאָל זיצן אַ גאַנצע נאַכט ? און אַפֿילו בּיזן װײַסן

228

טאָג אַרײַן ? וי אַזױ איז געווען, מאַמע, פֿאַראַיאָרן ? , פֿאַראַ-
יאָרן בּיסטו אַנטשלאָפֿן געװאָרן בּאַלד נאָך קירוש". --
פֿאַרװאָס זשע איז ניט נגעקומען צו מיר דעמאָלט אליהן
הנבֿיא מיטן זאַק ?"... , דעמאָלט בּיסטו נאַך געווען א
קליינינקער, הײַנט בּיסטו אַ נרויסער, הײַנט דאַרפֿסטו פֿרענן
דעם טאַטן די פֿיר קשיות, הײַנט דאַרפֿסטן זאָנן מימן טאַטן
די הנדה, הײַנט דאַרפֿסטו עסן מיט אונדו פֿיש און יויך און
קניידלעך... שאַ, אָט נייט דער טאַטע פֿון שול!"

-- , גוט יום-מובֿ וי

-- , נוט יום-מובֿ !"

דאַנקען גאָט, דער טאַטע האָט נעמאַכט קידוש, איך
אויך. דער טאַטע האָט אויסנעטרונקען דעם ערשטן כּוס,
איך אויך. און דווקא אַ פֿולן כּום. ,זע נאָר, אַ פֿולן כּוס !" --
זאָגט די מאַמע צום טאַטן. און מיר זאַנט זי: -- ,אַ פֿולן
בּעכער מיט װײַן ? װעסט אַנטשלאַפֿן ווערן"... כאַ-כאַ !
איך װעל אַנטשלאָפֿן ווערן ? איך ? און אַז מע זאָל זיצן
א גאַנצע נאַכט, אַפֿילו בּיזן װײַסן טאָנ אַרײַן ? אַנו, פֿרענט
דעם טאַטן, וי אַזױ האָבּ איך געפֿרענט די פֿיר קשיות ! וי
אַזױ איך זאָג די הנדה! און די מאַמע לאָוט ניט אַראָפּ קיין
אויג פֿון מיר און שמייכלט און זאָנט צו מיר: -- ,וועסט
אַנטשלאָפֿן ווערן"... עך, מאַמע, מאַמע! מיר דאַכט זיך,
מע זאָל זײַן מיט אַכצן קעפּ, קען מען פֿון דעם אַליין אַנט-
שלאָפֿן ווערן ! אַנו, לאָז מען זיך זעצן אײַך אַנטקעגן און
זינגען אײַך אין אױער: -- , אַנטשלאָפֿן ווערן, אַנטשלאָפֿן
ווערן".

פֿאַרשטײט זיך אַז איך בּין אַנטשלאַפֿן געװאָרן...

פֿאַרשטײט זיך אַ נגידם אַ ייַנגל

דעם נגידם ייִננל בּן-יחיד

2209

פֿראַנעס:

ווער איז דער ייִנגל װאָס דערציילט די מעשׂה?

פֿאַרװאָס איז ניט גום צו זײַן אַ בּןדיחיד ?

פֿאַרװאָס איז ניט גוט צו זײַן אַ נגידם אַ ײַנגל?

פֿאַרװאָס הייסט די מאַמע איר בּןיחיד זיך לייגן א װײַלע שלאַפֿן
פֿאַרן סדר ?

8 וװאָס דערציילט זי װועגן אליהו הנבֿיא ?

6 וי האָםט דער ייַנגל זיך געפֿירט בּײַם פדר ?

פֿאַרװאָס, זאָגט ער, איז ער אַנטשלאָפֿן געװאָרן ?

ב} פא סט במ

בּודיחיד 500 ץ!ם0 (04010ע068) יױך, די קטספ
פֿאַרבּינדן 8טס/ג מגזש 10 קנידל, דאָס 2211 2120גז
אױיסשנײיַצן 06 0063 6ס1ט ס} לאָזט ניט אַראָפּ קיין 8 על 13
נגיד מגמז 1100 (0814ם) אויג פון מיר 1106 06} /211 סות
אַנטשלאָפֿן װוערן מ25166 1211

ב.

אַנטשלאַפֿן געװאָרן, חלומט זיך מיר אַז די מאַמע אַליין
שטייט אויף פֿון טיש, גייט עפֿענען די טיר פֿאַר אליהו הנבֿיא.
שיין װועט זײַן, טאָמער קומט טאַקע אליהו הנבֿיא, וי די
מאַמע זאַנגט, מיטן זאַק אויף די פּלײצעס און זאָגט צו מיר :
,קום, בּחור !"... און װער װעט זײַן שולדיק אין דעם, אַז
ניט די מאַמע אַליין מיט איר , שלאָף ניט, שלאָף ניט!...
און אַזױ װי איך טראַכט מיר, אַהאַ! איך קוק מיך אײַן
צו דער טיר -- יאָ, ס'איז ער. ער גייט, ער גייט. פּאַמעלער,
קוים װאָס מע הערט. אַ שיינער ייָד אליהו הנבֿיא, אַן אַלטער
מאַן, מיט אַ גרויסער בּאָרד בּיז די קני. דאָס פּנים אַלט, נאָר
שיין און גום. און אויגן, אַך אויגן ! גוטע, ווייכע, פֿרײַנרלעכע,
ליבּע אויגן. ער גייט אײַנגעבּױגן, מיט אַ גרויסן שטעקן און
מיט אַ זאַק אויף די פּלייצעס. און שאַ, שטיל, אָן ווערטער --
און גלײַך צו מיר.

-- ,נו, ייַנגעלע, אַרײַן צו מיר אין זאַק אַרײַן און קום !"
-- אַזױ זאַגט ער צו מיר און דווקא אַזױ ווייך, אַזױ זיס.

230

פֿדעג איך אים : ,וואוחין ? " מאַכט ער צו מיר : ,װועסט
שוין זען"... ויל איך ניט. זאָגט ער מיר נאָכאַמאָל. בּעם
איך מיר בּײַ אים : ,וי קען איך מיט דיר גיין, אַז איך בּין
אַ נגידם אַ יינגל ?" זאָנט ער: ,און אַז אַ נגירס אַ יינגל, איז

231

װאָס ?" זאָג איך : ,, איך בּין בײַ טאַטע-מאַמע אַ בּן-יחיד....
זאָנט ער: , בּײַ מיר בּיסטו ניט קיין בּן-יחיד". זאָג איך :
אַז מאַטע-מאַמע װועלן דערזען אַז איך בּין ניטאָ, וועלן זי
דאָס ניט אויסהאַלטן, זיי װעלן שטאַרבּן. און איבּערהױיפּט
די מאַמע"...

קוקט ער אויף מיר, דער אַלטיטשקער, מיט גוטן און
מאַכט צו מיר ווייך און זיס וי פֿרוייער: ;גייסטו ניט מיט
מיר, טאָ שלאָף געזונט, נאָר ווער אַנטשלאָפֿן אוים אייבּיק".
הייבּ איך אָן צו וויינען : ,, הייסט עס אַז איך זאָל שטאַרבּן ?
טאַטע-מאַמע װעלן דאָס ניט אױסהאַלטן... דערהױפּט די
מאַמע"... ,וילסטז ניט שטאַרבּן, טאָ קום מיט מיר....
וי קען איך גיין, אַז איך בּין אַ בּן-יחיד ?" מאַכט ער צו
מיר שוין שטאַרקער: , צום לעצטן מאָל, ייַנגעלע, קלײַבּ
זיך אויס איינס פֿון די צוויי: אָדער קום מיט מיר, אָדער
בּלײַבּ דאַ און ווער אַנטשלאָפֿן אוים אײיבּיק, אוים אײיבּיק?...

װאָס טוט מען דאָ ? אַװעקנײן מיט דעם אַלטן, נאָט
ווייס וואוהין, פֿאַרפֿאַלן ווערן -- װעלן טאַטע-מאַמע
שטמאַרבּן. בּלײַבּן דאָ און אַנטשלאַפֿן ווערן אוים אײיבּיק הייסט
דאָס אַז איך אַלײין זאָל שטאַרבּן... צי איך אויס צו אים בּיי-
דע הענט מיםט טרערן אין די אױינן. ,אליהו הנבֿיא! גוטער,
ליבער, האַרציקער אליהו! ניבּ מיר איין מינוט אױף צו
בּאַטראַכטן זיך!"

דרייט ער אויס צו מיר דאָס שיינע פּנים מיט דער
גרויער בּאַרד בּיז די קני, קוקט אויף מיר מיט זײַנע שיינע,
ליבּע, נעמרײַע אויגן און מאַכט צו מיר מיט אַ שמייכל: , איין
מינום אויף צו בּאַטראַכטן זיך -- גיבּ איך דיר, מײַן קינד,
אַבּער ניט מער וי איין מינוט?...

א אל
*

פֿרענט זיך: װאָס האָבּ איך געדאַרפֿט אין דער מינוט

232

צוטראַכטן, אַז איך זאָל ניט דאַרפֿן ניט ניין מיטן אַלטן און
נים אַנטשלאָפֿן ווערן אויף אייבּיק ? אַנו, ווער וועט טרעפֿן ?

(שלום-עליכם)

שיין װועט זײַן טאָמער (אױבּ)
װאָס טוט מען ? | ניט אױסהאַלטן צוטראַכטן

פֿראַ גע ס:

1 וי האָט אויסגעזען אליהו הנבֿיא ?

2 פֿאַרװאָס, האָט דער ייִנגל געזאָגט, קען ער ניט גיין מיט אליהו
הנבֿיא ?

5 װאָס האָט דער ייַנגל געקענט אױסקלײַבּן ?

4 װאָס איז געווען זײַן לעצטע בּקשה צו אליהו הנבֿיא ?

5 קענט איר עפּעס זאָגן וועגן דעם ייַנגלם כאַראַקטער ?

6 קענט איר צוטראַכטן אַ מעץשה מיט אַ חלום ?

קני, די 6 באַטראַכטן זיך ,/00283106ס 10
דווקא, דאָ 211 01 52116 מן (86/ע42) 7 אמוח} 0}
דערהויפּט //65060121 אויסדרייען זיך (10621/0) מזט} ס}
פֿאַרפֿאַלן וװוערן 14 866 40 צוטראַכטן 16ט46 10
אויסציִען 4 51161048 10 מט 10216 0ס}

אנ ! 5
2 42 6:343)) 152: 1

++''טג
. :
: 3 יי
א 5
,, ' ,
24 אט י". /, ::
: - 4

נישוייי

ש 2 יא
טכ 2סס, בא ׂ :
= ;5 * 3 5 2 אט

{ עגאל(

פר, = : 4 * +, . , , . * הי 3

יזכּור-ליכט
נישט קיין ליכט פֿון שבּת-יום-טוב
צינדן מיר בּײַ אונדז הײַנט אָן --
ליכט פֿון טרויער, פֿון דערמאָנונג
נאָך די קדושים זעקס מיליאָן.

זיידעס, בּאַבּעס, טאַטעס, מאַמעס

מיט די קינדערלעך בּאַנאַנד --

אַלע, אַלע אומגעקומען

פֿון דעם רשעס מערדער-האַנט.
גרויסע, װײַסע זעקס ליכט בּרענען
און אין שטובּ איז חושך-שװאַרץ,
טײַערע געשטאַלטן, נעמען --
לויכטן אויף אין ייִדנס האַרץ,

מיר געדענקען שוועסטער, בּרידער,

יזכּור-ליכט מיר צינדן אָן.

זאָלן אױפֿלעבּן דאָ ווידער

אין אונדזער מיט -- די זעקס מיליאָן.

(מאַשע שטוקער" פּאַיוק)

יזכּור 1סתסנת (ז1246ץ) אומקומען וסק 10

404 106 זס} זסץגזק מערדער, דער 7,) טנת

דערמאָנונג, די ת4110זסנחסמחותסס חושך --- פֿינצטער, ‏ (ה064פץסמא)
קדוש, קדושים (גחוֹװפעס46 ,406650) פֿינצטערניש

זץזזגחז אױפֿלעבּן 1616 10 שסתג סעגן 10

מיט, די 1151

234

דאָס פּעקעלע ,פּוטער?

א.

י דײַטשן האָבּן אײַנגענומען װארשע. זיי

האָבּן אַלע ייִדן פֿאַרמריבּן אין א קליינער

צאָל גאַסן. אַרום די גאַסן האָבּן זי אויפֿ-

געשטעלט אַ מױיער. נאַציס מיט בּיקכן

האָבּן געהיט אַז קיין יָד זאָל ניט אַרױס

פֿון מויער אָן זייער דערלױבּעניש. דאָס
איז געווען דאָס געמאָ.

וי זאָלן איצט אונדזערע מענטשן קריגן געװוער ? כּדי

צו קריגן נעווער האָט מען געדאַרפֿט האָבּן אַז אונדוערע

ווייויץף

=

וׂ

(

ןוט .עי 48
וו ר אע

0

יו

235

מענטשן זאָלן זײַן נישט אין געטאָ, נאָר אוים דער פֿרײַ,
אויף יענער זײַט מױיער. האָט מען אױסנעקליבּן אַזעלכע
װאָס האָבּן נישט אויסגעזען וי ייִדן. איך, װלאַרקע, האָבּ
אויך ניט אויסגעזען װוי אַ ייָדישע מיידל. האָט מען מיר
געזאַנט :

--- , בּלײַבּ נישט אין נעמאָ. לעבּ אוים דער צווייטער
זײַט פֿון מויער. דו וועסט אונדו קענען העלפֿן".

אין געטאַ איז געווען זייער שלעכט. אַ סך ייִדן זײַנען
נעשמאָרבּן פֿון הוננער און פֿון קראַנקײטן. נאָך מער ייַדן
האָבּן די נאַציס אַרױסגענומען פֿון געטאָ און געפֿירט צום
מויט אין לאַנערן װאָס זיי האָבּן אױפֿנעבּױט. מע האָט די
ייִדן פֿאַרנאַזט און פֿאַרבּרענט.

עס זײַנען שוין געבּליבּן װײיניק ייִדן אין געטאָ. העל-
רישע, יונגע ייַדן האָבּן בּאַשלאָסן : מע מוז מאַכן אַן אױפֿ-
שטאַנד.

איך האָבּ געדאַרפֿט העלפֿן אַרײַנבּרענגען אין געטאָ
דינאַמיט. דאָס איז געווען פֿאַרטאָג אין איינעם פֿון די לעצ-
טע טעג פֿאַרן אױפֿשטאַנד. איך בּין געווען אָנגעטאָן וי אַ
הענדלערין. כ'האָבּ געהאַלטן אין האַנט אַ פּעקל. דאָס פּעקל
איז געווען פֿאַרפּאַקט אין פּאַפּיר. דאָס פּאַפּיר איז געווען
מיט פֿעטע פֿלעקן, עס זאָל אויסזען אַז עס לינט דאָרטן פּו"
טער. מײַנע חבֿרים האָבּן צונעשטעלט אַ לייטערל צו דער
מויער און איך האָבּ גענומען קלעטערן אױפֿן לייטערל.

אַז איך בּין שוין נגעווען אויף דער מױיער, האָבּ איך
גענומען קוקן אויף אַראָפּ. דאָרטן האָבּן געזאָלט שטיין מײַר
נע חפֿרים װאָס האָבּן געדאַרפֿט צונעמען פֿון מיר דאָס פּעקל.
אָבּער קיינער איז ניט געווען.

װאָס זאָל איך מאָן ? צו לאַנג טראַכטן קען מען ניט.
איך האָב שוין געװאָלט גיין אוים צוריק, אָבּער עס האָבן
זיך דערהערט שאָסן. די חבֿרים אויף יענער זײַט האָבּן צו"
געכאַפּט דאָס לייטערל און אָנגעהױבּן לױפֿן.

236

איך בּין געבּליבּן זיצן אויף דער מױיער. מיט איין האַנט
האָבּ איך זיך צוגעהאַלטן איך זאָל נישט אַראָפּפֿאַלן. מים
דער צווייטער האַנט האָבּ איך געהאַלטן דאָס פּעקל דינאַ-
מיט.
פֿראַגעט:

ווער זײַנען געווען די נאציס ?

װאָס איז א געמאָ ?

װאָס האָבּן די נאַצים געטאָן מיט די יַדן פֿון געטאָ ?

צוליבּ װאָס איז װלאַדקע געבּליבּן אויף יענער זײַט מויער?

ווען האָבּן די יונגץ העלדישע ייִדן בּאַשלאָסן צו מאַכן אן
אױפֿשטאַנד ?

פֿאַרװאָס האָט מען ניט געמאַכט דעם אױפֿשטאַנד פֿריער ?

7 וי האָט װלאַדקע געטראָגן דינאַמיט אין געטאָ?

8 װאָס איז געשען ווען װלאַדקע איז געווען אויף דער מויער פֿון געטאַ ?

-1 פא טט 8 הס

מס

פֿאַרגאַזן ‏ 2258 מספוסק צט 411 ס} צושטעלן 66 10 }טק ס}

פֿאַרטאָג מש424 קלעטערן סתזוןס ס}

פֿאַרפּאַקט קט 20464ט שאָס, דער יחט
ב3.

זאָל איך אַראָפּשפּדינגען אין געמאַ? די סכּנה אין
צו גרויס. איך קען נאָך פֿאַלן און מײַן פּעקעלע ,פּוטער"
קען אױפֿרײַסן. בּלײַבּן זיצן אויף דער מױיער קען מען אויך
נים. די נאַציס װעלן מיך דערזען און װעלן מיך דערשיסן.

ניטאָ קיין אויסווענ! איך מוז אַראָפּשפּרינגען און זאָל
געשען װאָס עס װועט געשען.

אָבּער דאָ דערהער איך אַ בּאַקאַנטע שטים פֿון אַ חכֿר:
װלאַרקע, שנעלעך !"

שנעל גליטש איך זיך אַראָפּ פֿון מױער און איך בּין
שוין אוים זײַנע פּלײיצעס. איך בּין שוין אין נעמאַ צוזאַמען
מיט מײַן פּעקל. דערזע איך פֿון װײַטן װי עס קומען אָן
נאַציס. מײַן חבֿר הייבּט אָן לױפֿן,. איך נאָך אים.

מיר לױפֿן אַרײַן אין אַ פֿאַרלאָזן הויז. די װאָס האָבּן גע-
וואוינט אין דעם הויז האָט מען שוין לאַנג אַװעקגעפֿירם
צום טויט.

231

מיר לױפֿן שנעל אויף די טרעפּ. מיר הערן נאָך זיך
שווערע טריט. מיר זײַנען שוין אױפֿן בּוידעם. אין אַ פֿינצ-
טערן ווינקל ליגן צעריסענע ציכלעך מיט אַ גאַנצן בּאַרג.
פֿעדערן. מיר קריכן אַרײַן אין דעם בּאַרג פֿעדערן און דעקן
זיך צו מיט זי בּיו איבּער די קעפּ.

די שווערע טריט קומען אַלץ נעענטער און נעענטער.
מיר הערן רייד. מע זוכט אונדו. דאָס האַרץ קלאַפּט מיר.
וועלן די נאַציס צוגיין צו אונדזער בּערנל פֿעדערן ? װעלן
זי אונדז געפֿינען ?

זיי גייען דורך דעם בּוידעם. אויף אונדזער ווינקל קוקן
זי נאָרנישט. אַ לאַנגע צײַט זײַנען מיר בּיידע געזעסן אויף
דעם בּוידעם און מורא געהאַט אַראָפּצוקריכן. דורך אַ פֿענצ-
טערל אין בּוידעם קוקן מיר אַראָפּ אויף דער גאַס. עס איז
שטיל. קיינער גייט נים. מיר שאָקלען אָפּ די פֿעדערן פֿון
זיך און מיר גייען אַראָפּ.

מיר שאַרן זיך בּײַ די ווענט. פֿון צײַט צו צײַט בּאַהאַלטן
מיר זיך אין הײַזער. מיר קריכן דורך הױפֿן, דורך לעכער,
דורך בּוידעמס -- בּיז מיר קומען צו דעם אָרט וואו אונדזערע
חבֿרים זײַנען דאָ.

איך ניבּ אָפּ דאָס פּעקל מיט דינאַמיט. (װלאַדקע)

פֿואַגעס:

װאָס איז געווען די סכּנה בּײַם אַראַפּשפּרינגען פֿון דער געטאָ-מױער?
װאָס איז געווען די סכּנה בּײַם בּלײַבּן זיצן אויף דער מויער?

וי איז װלאַדקע אַראָפּ פֿון געטאַ-מױער?

װאָס איז געווען די נײַע סכּנה ?

ווא האַבּן זיך כּאַהאַלטן װלאַדקע און איר חבֿר?

וי זײַנען זיי געקומען צום אָרט וואו עס זײַנען געווען די װאָס האָבּן
געגרייט דעם אױפֿשטאַנד?

7. װוי, מיינט איר, האָט מען געניצט דעם דינאַמיט װאָס װלאַדקע האָט

צן פ טש וז הש מס

געבּראַכט ? |
8. בּײַ וועמען, מיינט איר, האָט װלאַדקע בּאַקומען דינאַמיט ?
אויסוועג, דער }טס-ץגש טרעפּ 25
אַראָפּגליטשן זיך מ06ס6 3106 ס} פֿעדערן 225
פֿאַרלאָזן 6 6660 אָפּשאָקלען 41 50246 10

שאַרן זיך 6 ס}

238

אליהו הנבֿיא אין נעטאַ

דער אַלטיטשקער נבֿיא
איז אומעטיק הײַנט,
נאָך גרויער וי תּמיד,
די אויגן פֿאַרװײנט

ער שפּאַנט איבּער אַש-בּערג,
עס בּריט אים זײַן טראָט.
-- ,וי האָסטו דערלאָזט
אַזאַ חורבּן, מײַן גאָט ?!

מע הערט ניט קיין שאָרך דאָ,
עס וויינט ניט קיין קינד,

עס קלאָגט נאָר און װאָיעט,
עס יאָמערט דער וינט,

וער װעט מיר דערלאנגען
מײַן אײיבּיקן כּוס ?

פֿאַרװאָס האָט מען קינדער
פֿאַרטיליקט, פֿאַרװאָס ? וי

דער גרײַזיגרויער נבֿיא,

דער אַלטיטשקער מאַן,

בּלײַבּט שטיין וי פֿאַרשטײנערט,
פֿאָרויס מער קיין שפּאַן..,

(אלחנן איגדלמאַן)

אַש 2865
בּריִען 04 10 0011 10 ,מזטט סז
דערלאָזן 2110 10 זומעזסק ס}
חורבּן 64651/001100 (תמטזטמא)
שאָרך 16טז
װאָיען ואטסת ס}
יאָמערן 1 0}
פֿאַרטיליקן 6 10 ,1010216ז6416 0}
גרייז"גרוי --- גרױי

פֿאַרשטײנערט עס

239

אַ ייִדיש קינד מיט אַ צעטעלע

ר פשאפאפאאשאאןאַלד נאַך דער מלחמה האָט מען געוואוסם

טע
יאטעאאוואואטר

אז די נאַציס האָבּן אומגעבּראַכט מיליאָ-
נען ייַדן, מענער און פֿרױען, אַלטע לײַם
און קינדער. אָבּער דאָך האָט מען גע-
האָפֿט -- אפֿשר איז עמעצער פֿון דער
משפּחה אויף יענער זײַט ים געבּליבּן
לעבּן ? אפֿשר האָט זיך פֿאָרט עמעצער

געראַטעװעט ?

אין אַ ייִדיש הויז איז אָנגעקומען אַ בּריוו פֿון יענער
זייט ים. דעם בּריוו האָט קיינער ניט געקענט לייענען. עס
איז געווען אויף אַ מאָדנער שפּראַך. נאָר אונטן איז געוועו
אָנגעשריבּן אויף ייִדיש איין איינציקע שורה: ,אַלץ װאָס
אין דעם בּריוו איז געשריבּן איז אמת".

מע האָט געזוכט אַ מענטשן װאָס זאָל קענען פֿאַר-
שטיין װאָס דער בּריוו דערציילט. מע האָט געזוכט און גע"
פֿונען. דער בּריוו איז געווען אויף ליטוויש. און אַ מענטש
װאָס פֿאַרשטײט ליטוויש האָט איבּערנעזעצט דעם בּריוו.
דער בּריוו איז געווען פֿון א פּױיערטע פֿון אַ דאָרף אין ליטע.
און דער בּריוו האָט דערציילט :

די פּױערטע איז געווען אין פֿעלד. עס איז געווען אַ
וומערדיקער פֿאַרנאַכט, אַ בּאַן מיט אַ סך װאַנאָנען איז
דורכגעפֿאָרן. אין דאָרף האָבּן אַלע געוואוסט -- מיט אַזעל-
בע בּאַנען, אין פֿאַרשלאָסענע װאַנאָנען, פֿירט מען ייִדן.
די נאַציס פֿידן זיי צו פֿאַרגאַזן און צו פֿאַרבּרענען.

פּלוצלינג האָט די פּױערטע דערזען אַז עפּעם אַ פּעקל
האָט מען אַרױסגעװאָרפֿן פֿון אַ װאַנאָן. דאָס פּעקל איו גע"
געבּליבּן ליגן אויף דער ערד.

אױפֿן פֿעלד איז געװאָרן שטיל. קיינער איז ניט גע"
ווען אַרום. די פּױערטע איז צוגענאַנגען צו זען װאָס מע

240

האָט אַרױסגעװאָרפֿן פֿון װאַגאָן. האָט זי געפֿונען אַ קינד.
אַ קליין קינד איז געווען אײַנגעװיקלט אין אַ טוך. דאָס קינד
האָט געלעבּט. זײַנע אױגן זײַנען געווען גרויס און אָפֿן.
די פּױערטע האָט גענומען דאָס קינד אויף די הענט. האָט זי
דערזען אַז אױפֿן קינדס העלדזל העננט אַ צעטעלע. דאָס
צעטעלע איז געשריבּן אין ליטוויש: , נומע מענטשן, האָט
רחמנות אױפֿן קינד. דאָס בּעט אײַך זײַן מאַמע. אַז די מלחמה
װועט זיך ענדיקן, שרײַבּט מײַן שוועסטער אין אַמעריקע.
מײַן שוועסטער וועט אײַך פֿאַר אַלץ בּאַלױנען".

און עס איז געווען צונעשריבּן דער אַדרעס.

איצט האָט די פויערטע שוין אַלץ פֿאַרשטאַנען. דאָס
האָט אַ ייִדישע מאַמע אַרױסגעװאָרפֿן איר עופֿעלע. אפֿשר
וועט דאָס קינד געראַטעװעט ווערן. מע פֿירט די מאַמע
צוזאַמען מיט אַלע יִדן זיי אומצובּרעננען, צו פֿאַרגאַזן און
צו פֿאַרבּרענען. האָט די מאַמע אײַנגעװיקלט דאָס עופֿעלע
אין אַ טוך און אַרױסנעװאָרפֿן אין פֿעלד. אפֿשר װעט עס
געפֿינען אַ מענטש װאָס װעט רחמנות האַבּן אױפֿן קינד.
אָבּער רחמנות אַליין איז װײיניק. האָט זי צוגעזאַנט, מע וועם
בּאַלױנען פֿאַרן ראַטעװען דאָס קינד.

די פּױערטע האָט געבּראַכט דאָס קינד צו זיך אַהים.
זי האָט געוואוסט אַז עס איז אַ סכּנה פֿאַר איר צו האַלטן און
צו האָדעװען דאָס קינד. זי האָט אויך דאָס צעטעלע גוט
בּאַהאַלטן. עס װעט צו ניץ קומען.
| = און אַז די מלחמה האָט זיך געענדיקט, האָט די פּױערטע
אַרױסגענומען דאָס בּאַהאַלטענע צעטעלע מיט דעם אַמע-
ריקאַנער אַדרעס. זי האָט אָנגעשריבּן דעם בּריוו צו דער
אַמעריקאַנער שוועסטער. זי האָט געשריבּן אַז זי האָט
אויסנעהיט איר שוועסטערס קינד פֿון די דײַטשן. און זי
האָט געשריבּן צום סום: זי יל ניט קיין געלט, זי וויל נים

21

קיין מתנות. זי וויל אַז מע זאָל זי צוזאַמען מיט אירע קינ-
דער בּדענגען קיין אַמעריקע. :

די שוועסטער אין אַמעריקע האָט נעטראַכט: איר
גאַנצע משפּחה איז ניטאָ. איר שוועסטער איז ניטאָ. אָבּער
עס איז געבּליבּן לעבּן איר שוועסטערס קינד. איר האָפֿענונג
איז נים געווען אומזיסט. |

די שוועסטער אין אַמעריקע האָט געבּראַכט אַהער די
גאַנצע משפּחה פֿון דער פּױערטע. דאָס קינד האָדרעװעט
זיך בּײַ דער מומען. עס איז א פֿײַן, שיין ייַדיש ייַנגעלע.

(יעקבֿ פּאַט)

צושרײַבּן, צוגעשריבּן +-
צו ניץ קומען האָרעװען אומבּרענגען

פֿראַגעס:

וי האַבּן די נאַציס געפֿירט ייִדן אין די לאַגערן זיי אומצובּרענגען ?
פֿאַרװאָס האָט אַ מאַמע אַרױסגעװאָרפֿן איר עופֿעלץ?

ווער האָט געפֿונען דאָס קינד ?

װאָס איז געווען אָנגעשריבּן אױפֿן צעטעלעץ?

פֿאַרװאָס האָט די פּויערטע געראטעװעט דאָס קינד?

װאָס איז געווען געשריבּן אין דעם בּריוו אויף ליטוויש?

איז די פּוױיערטע בּאַלױנט געװאָרן ?

װאָס איז דער סוף פֿון דער מעשׂה?

מיינט איר אַז עס איז געווען נאָר איין קינד מיט 8 צעטעלע ? װאָס
האָט געקענט געשען מיט אזעלכע קינדער?

+1 סו טס א זט סס 3ב* סס 69

0. מיט װאָס איז די מעשׂה ענלעך (זג1ומזו8) צו דעם װאָס מיר ווייסן
פֿון חומש וועגן משה רבּינו?
אומבּרענגען 1 10 /, עסז64656 10
מאָדנע 16
ליטוויש ת11002012 1
פּױערטע תגנתסש 1ת62522טן
פֿאַרשלאָסן 100460
טוך | 5021
האָדעווען ה15זטסם 10 ,מט פמו1זט 0}
צו ניץ קומען ץ869ג02 מו 16ז0ס 10

242

כ'נעם מיר מיט אַ שטיינדל

כינעם מיר מיט אַ שטיינדל
פֿון דער געטאָ-װאַנט,
כ'בּוי אַ הויז מיר זוניק

אין דעם װײַטן לאַנד,

כ'מויער אײַן דאָס שטיינדל
פֿון דער געטאָ-װאַנט

אין מײַן הויז דעם װײַסן
אין דעם װײַטן לאַנד,

ס'זאָל אַ טראָפּן טרויער
פֿון ישראלס לייך

זײַן אין װײַסן מויער,
אין מײַן גרויסער פֿרײד,

ס'זאָל אַ זכר בּלײַבּן
פֿון די געטאָ-טעג
אין מײַן היים דער נײַער

אויפן װײַטן בּרעג, (אלחנן אינדלמאַן)
אײַנמױערן ץתמטפֿ
זוניק זטק 10 ,6זטמזממן 0}
11 21104 2 0'ם1
לייד 16100טל
זכר 6 ,211066זטותסמתסז (186ץ26)

ֿ' 1 : 'ן, ו :
עשר =
4 ייש
: טס : יי :
0
ר ידע
וו 0 02
װ 4
אי :

243

244

זײַט געגריסט

פֿון אַ לאַנד װאָס ליגט װײַט איבּער ימען
כישיק אַ האַרציקן, װאַרעמען בּריוו

צו די בּרידער און שוועסטער מײַנע
אין ירושלים, חיפֿה און תּל-אָבֿיב,

עס האָבּן די זיידעס און טאַטעס
אַ ליכטיקן חלום געהאַט --

אַ היים פֿאַר די זין פֿון ישׂראל,
צו לעבּן געזיכערט און זאַט,

עס האָבּן די זיידעס געחלומט,
געחלומט בּײַטאָג און בּײַנאַכט,
און איר האָט גענומען דעם חלום,
און חלום פֿאַר אמת געמאַכט,

איר האָט מיטן אייגענעם אָטעם
געטריקנט די זומפּן פֿון לאַנד,

די שטיינער און דערנער געריסן
מיט מידער, מיט בּלוטיקער האַנט,

געווייקט און געבּאָדן די זאַמדן,

ּיז װאַנען די ערד האָט דערװאַכט,
און ס'האָבּן די פֿרוכטן און גרינסן
זיך זוניק און פֿרײדיק צעלאַכט,

געהאָפֿט און געבּעטן אויף שלום,
נאָר מוטיק און זיכער און פֿעסט
געגרייט זיך אַנטקעגן דעם שונא
צו שיצן די אייגענע נעסט,

איצט קװועלט אָן מײַן האַרץ פֿון דער װײַטנס

און סירײַסט זיך

אַרױס פֿון מײַן בּריוו ;

מײַן בּרכה אויף אײַך, מײַנע ליבּע,
אין ירושלים, חיפֿה און תּל-אָבֿיבֿ,

(י. גויכבּערג)

פֿראַ גע ס:

1 וועגן וועלכן חלום רעדט זיך אין ליד ?
2 ווער האָט דעם חלום געחלומט און ווער האָט אים , געמאכט פֿאַר

אַן אמת" ?

3 פֿאַרװאָס ווערן דאָ דערמאָנט די דרײַ שטעט: ירושלים, חיפֿה,

תּל-אָבֿיבֿ ?

4 אין וועלכע שורות ווערט בּאַשריבּן : א) די שווערע אַרבּעם פֿון די
בּויערס פֿון לאַנד ? 3) דער קאַמף צו בּאַשיצן ישׂראל? ג) די פֿרייך

מיטן ייָדישן לאַנד ?

האַרציק | ץ1ז062
געזיכערט 6 (560116
אָטעם, דער ח1624ט
טריקענען ץזם ס}
זומפּ, דער קמזגעפ

2 6 ( 1

וכ יו

2

(ן אל יע א

וא 7 ייוו וי טא וי 6 2 0 7 שי הו

בּלוטיק 100697ט

ווייקן 044 10

אָנקועלן 6 10

פֿון דער 2627 12 מזסז}
װײַטנס

6 א 0 יי שי : :

סיז 5 אפ 4 2 ר

יו ו

245

בּיימער בּליִען אין מדבּר

א.

ין אַ קאַלטן פֿרימאָרגן זײַנען אָנגעקומען
חלוצים און האַבּן אָנגעהױבּן אױפֿשטעלן
געצעלטן. דרײַ אַראַבּער אויף אייזלען
האָבּן זיך אָפּנעשטעלט און געפֿרעגט:
-- ,װאָס טוט איר דאָ, ייָדן ??
-- ,, דאַ וועט זײַן אַ ייִדיש דאָרם", --
האַבּן די חלוצים געענטפֿערט.
האַבּן די אַראַבּער געלאַכט: -- ,דאָ אין מדבּר אַ
דאַרף ? מײַלן װײַט איז ניטאָ קיין גראָז, איז ניטאָ קיין בּוים.
די ערד איז דאָ פֿול מיט זאַלץ. ניט װײַט איז דער טויטער
ים און אַלץ אַרום איז טויט".
האַבּן די חלוצים און חלוצות געענטפֿערט: -- ,קומט
צוריק אין דרײַ יאָר אָרום, װעט איר וען".
די אַראַבּער האָבּן נעלאַכט און זײַנען אַװעק.
עס זײַנען אַריבּער טעג און חדשים. די חלוצים און
חלוצות האַבּן שווער געאַרבּעט פֿון פֿאַרטאָג בּיו שפּעט אין
דער נאַכט.
עס זײַנען געקומען טוריסטן פֿון אַמעריקע און האָבּן
געפֿרענט די חלוצים :
-- ,,װאָס טוט איר דאָ ?"
-- ,,מיר װאַשן די ערד", -- האָבּן די חלוצים געענט-
פֿערט.
-- ,איר װאַשט די ערד ? ! װוי װאַשט מען ערר ?" --
האָבּן די אַמעריקאַנער געפֿרעגט. און די חלוצים האָבּן גע-
ענטפֿערט : --,צוויי מײַל פֿון דאַנען איז דער ירדן. בּרענגען
מיר װאַסער אין עמערס און ניסן אויף דער ערד. דאָס װאַ-
סער ואַשט אויס די זאַלצן פֿון דער ערד. שפּעטער װעלן

246

מיר פֿאַרפֿלאַנצן בּיימער און פֿאַרזײען נראָז". האַבּן די
טוריסטן געענטפֿערט: -- ,מיר קומען פֿון אַמעריקע. אין
אַמעריקע קען מען אַלץ טאָן. אָבּער אַזאַ זאַך וי װואַשן ערר
-- דאָס האַבּן מיר ניט נעהערט".

האָבּן די חלוצים געענטפֿערט: -- , קומט צודיק אין
דרײַ יאָר אַרום. װעט איר זען אַז בּיימער וועלן דאַ בּליען
און אַז פֿעלדער װעלן דאַ גדינען".

די טוריסטן זײַנען אַװעק און האָבּן נעזאַגט איינער דעם
צווייטן : --- ,זיי זײַנען וואוילע יונגען, די חלוצים. עס איז
אַ רחמנות אויף זיי. זייער מי איז אומזיסט".

פֿון ירושלים האָט מען געשיקט אַ בּאַרימטן אַנראַנאָם,
אַ פּראָפֿעסאָר, ער זאָל זען וי עם גייט די אַרבּעט בּײַ די
חלוצים. -

ער האָט גענומען אַ בּיסעלע ערד אין אַ פֿלעשעלע
מיט אַ פֿליסיקײט. ער האָט גענומען אַן אַנדער בּיסל ערד
אין אַן אַנדער פֿלעשעלע מיט אַן אַנדעד פֿליסיקײט. ער
האָט געשאָקלט די פֿלעשעלעך. ער האָט דערנאָך גענומען
אַ בּיסל ערד אויף דער לינקער האַנט און עס אַ לעק געמאָן.
דאָס פּנים איז אים רויט געװאָרן און ער האָט אויסנעשריען :
-- ;עס איז סם, די ערד איז אַ פֿאַרסמטע. ניט מיר אַ נלאָן
װאַסער". דער פּראָפֿעסאָר האָט אױסנעװאַשן דאָס מױיל
און דערנאָך געזאָנט די חלוצים : -- ,,אײַער מי איז אומזיסט.
דאָ וועט נאָרניט ניט װאַקסן !"

די חלוצים און חלוצות האָבּן געשוויגן. נאָר איינער,
דוד האָט ער געהייסן, האָט געזאָנט: -- ,הער פּראַפֿעסאַר,
קומט צו אונדז אין דרײַ יאָר אַרום. איר װועט דאָ געפֿינען
גרינע פֿעלדער און בּיימער װאָס בּליִען".

חלוץ, חלוצים ירדן
חלוצה, חלוצות מרבּך

241

פ ר אַ גע ט:

ווער זײַנען געווען די חלוצים און די חלוצות ?

װאָס האָבּן זי אױפֿגעטאָן פֿאַרן לאַנד ?

װאָס ווייסט איר וועגן דעם ירדן און וועגן דעם טויטן ים+

װאָס האַבּן די אַראַבּער געזאָגט וועגן אױפֿשטעלן אַ ייִדישן דאָרף
אין מדבּר ?

5 װאָס האָבּן נגעזאָגט די אַמעריקאַנער טוריסטן?

6 װאָס האָט געזאָגט דער בּאַרימטער פּראָפֿעסאָר פֿון ירושלים ?

7 פֿאַרװאָס האָבּן די חלוצים און די חלוצות זיך ניט צוגעהערט צו די
רייד אַז זייער מי איז אומזיסט ?

בן פא סט -

חלוץ, חלוצים ,16001315) אַגראָנאָם 28100021131
ת! (210866:)3 (1910ט1סמ8ן 1 נחזג}
1261 }1 ,121651126 זאַלץ 211
פֿאַרזײען, פֿאַרפֿלאַנצן 06 ס} פֿליסיקײט 118
4ת12ם 0} סם ח0150ק (גתספ)
3.

די חלוצים און חלוצות האָבּן שוין זעקס חדשים גע-
אַרבּעט. זיי האָבּן נעוואַשן די ערד.

איין מאָל אין װוינטער אין געקומען אַ שמורעם און
האָט אומנעװאַרפֿן די נעצעלטן. פֿון די לאָמפּן מיט נאַפֿט
איז געװאָרן אַ פֿײַער. דאָס פֿײַער האָט פֿאַרבּרענט אַלע
זאַכן. דער שטורעם האָט פֿאַרטראָגן די נעצעלטן אין מדבּר.
די חלוצים און חלוצות זײַנען געבּליבּן אָן אַ דאַך איבּערן
קאָפּ. איינע פֿון די חלוצות, לאה די לאַכעדיקע, האָט אָנ-
געהױיבּן וויינען: -- ,מער קען איך ניט. מער קען איך
נִים !"

אָבּער דוד האָט געזאָגט: ,ניין, חבֿרים, מיר װעלן ניט
אַװעק פֿון דאַנען ! מיר בּלײַבּן דאָ! מיר זײַנען געקומען
מלחמה האַלטן מיטן מדבּר. מיט פֿופֿציק יאָר צודיק איז
נאנץ ארץ-ישׂראל געווען אַ מדבּר. װאָס איז געווען דער
נליל? -- אַ מדבּר. װאָס איז געווען די שטאָט תל-אַבֿיבֿ? --
אַ מדבּר! מע האָט בּאַזינט דעם מדבּר. מיר װעלן אים
אויך דאַ בּאַזיגן".

248

דוד האָט נעענדיקט ריידן און אַלע װי איין מענטש
האָבּן זיך אױפֿגעהױבּן און נעשװאָרן : , מיר בּלײַבּן ראָ!"
און אין מיטן נאַכט האָבּן די חלוצים און חלוצות גענומען
זינגען :

אין לאַנד געקומען
אַקערן און בּויען,
פֿלאַנצן און זייען --

דעם מִדבּר אײַנגענומען!

עס איז אַװעק אַ יאָר. מע האָט געבּראַכט פֿון ירושלים
צען יונגע בּיימלעך. מיט פֿרײד האָט מען זי פֿאַרפֿלאַנצט.
אָבּער די בּיימלעך זײַנען נישט געװאַקסן. זי זײַנען פֿאַר-
דאַרט געװאָרן.

דוד איז אַװעק קיין ירושלים און האָט געבּראַכט פֿרישע
בּיימלעך. אָבּער אויך זי זײַנען נישט געװאַקסן.

צום דריטן מאָל האָט מען געבּראַכט פֿון ירושלים פֿרי-
שע צען בּיימלעך און זיי פֿאַרפֿלאַנצט. עס זײַנען אַריבּער
אַ פּאָר חדשים און די בּיימלעך האָבּן גענומען גוט װאַקסן.

-- ,נו" -- האָט דוד געזאָגט -- , דאָס יאָר וועלן מיר
שוין קענען אַ הוליע טאָן, ווען עס װועט קומען ט"ז בּשפֿט".

עס איז אָנגעקומען דער חודש שבֿט. די חלוצים און
חלוצות האָבּן נעשיקט בּריוו איבּערן נאַנצן לאַנר: ,,קוממ
צו אונדז זיך פֿרײען מיט אונדזערע צען בּיימלעך װאָס װאַקסן

249

לעבּן טױיטן ים". זי האָבּן אויך געשריבּן צום פּראָפֿעסאָר
אין ירושלים : , קומט און זעט דעם וואונרער".

ט"ז בּשבֿט זײַנען געקומען אַ סך מענטשן. מען איז
געקומען פֿון די קאָלאָניעס, עס זײַנען געקומען אויך טו"
ריסטן. עס איז געקומען אויך דער פּראָפֿעסאָר פֿון ירושלים.
אַלע האָבּן נעקוקט און זיך געוואונדערט. צען בּיימלעך
זײַנען נעשטאַנען אין האַרץ פֿון מדבּר. זיי האָבּן געבּליט.
עס זײַנען געקומען אויך אַראַבּער און זיי האָבּן געזאָגט:

, כּישום-מאַכערס זײַנען זיי. די ייַדן זײַנען כּישוף-מאַ-
כערס". דער פּראָפֿעסאָר האָט געדריקט דודן די האַנט און
געזאַנט: ,איר נעדענקט דאָך װאָס ד"ד הערצל האָט גע"
זאָנט ? אוב איר ווילט -- איז עס ניט קיין לעגענדע?."

און די אַמעריקאַנער טוריסטן האָבּן אױסנערופֿן: --
, לאַנג לעבּן זאָלן די חלוצים און די חלוצות !"

(מ. אי)

אײַננעמען, אײַנגענומען | פֿאַרדאַרן, פֿאַרדאַרט װוערן

| אַ הוליע טאָן | גליל

פ ראַ גע ס:
װאָס איז געשען אין אַ װינטערנאַכט?
װאָס בּאַטײַטן לאהס ווערטער 'מער קען איך ניט'?
װאָס קענט איר זאָגן וועגן דודס כאַראַקטער :
פֿאַרװאָס זײַנען די ערשטע צען בּיימלעך פֿאַרדאַרט געװאָרן ‏
ווען האָבּן די חלוצים שוין געקענט אַ הוליע טאָן*
פֿאַרװאָס האָט מען כּאַשטימט דעם יום-טובֿ פֿון די צען בּיימלעך
אויף ט"ו בּשבט ?
?. װאָס האָבּן געזאָגט די אַלע װאָס האָבּן פֿריִער ניט געגלייבּט אין
דער אַרבּעט פֿון די חלוצים ? י
8 װער איז געווען ד"ר הערצל? ועגן װאָס האָט ער געזאָגט ‏ אויבּ
איר ווילט -- איז עס ניט קיין לעגענדעץ"?

ב} א טס או ה6 מס

אומװאַרפֿן מזט};6טס ס0} כּישוף-מאַכער 67
פֿאַרדאַרן קט צזם ס} דריקן, דאָ: 6 10
הוליען שזזסמז 6ט 0ס} לעגענדע, די 1600

250

ד ודל

א.

טס איז געווען אין די טעג פֿון אױפֿשטאַנד
ן אין װאַרשעװער געמאָ. די נאַציס האָבּן
נעזען אַז עס איז שווער צו בּאַזינן די ייִדן.
האָבּן זי געבּראַכט נרויסע טאנקען.
-- ,א גלית, אַ גלית !" -- האָבּן ייִדן

געשריען, ווען זי האָבּן דערזען אַ גרויסן
טאַנק, -- ,װאָס קען מען טאָן קענן אַזא נליח ל"

דער פֿערצן-יאָריקער דודל װאָס איז געווען צווישן די
קעמפֿערס פֿון געטאָ האָט געענטפֿערט: -- , דוד האָט בּאַ-
זיגט גליתן מיט אַ שטיינדל". און ער האָט געטראַכט: ,איר
בּין דאָך דוד, איך דאַרף אַרױס קענן גליתן".

און דודל איז אַרױס מיט אַ פֿלאַש, פֿול מיט נאַזאָלין.
ער האָט אַזױ גוט אַ װאָרף געטאָן רי פֿלאַש מיט נאַואָלין
אַז איין טאַנק איז אױפֿגעריסן געװאַרן.

אָבּער ייִדן האָבּן ניט געקענט זינן. זי האָבּן געהאַם
זייער װײיניק געווער. קיין פֿלעשער מיט נאַזאָלין זײַנען שוין
אויך ניט געווען. ייִדן האָבּן זיך געשלאָנן װי לײיבּן. א סד
נאַציס זײַנען געפֿאַלן, אָבּער עס זײַנען געקומען אַלץ מער
און מער נאַציס. זיי האָבּן אונטערגעצונדן גאַנצע גאָסן.

מע האָט געמוזט אַרױס פֿון די בּרענענדיקע הײַזעד און
זיִך בּאַהאַלטן. וען דאָס געטאָ איז שוין געווען אינגאַנצן
חרובֿ, האָבּן די נאַציס געזוכט און געפֿונען די ייִדן אין די
בּאַהעלטענישן. אַ סך ייִדן האָבּן זיי נלײַך דערשאָסן, אָנ-
דערע האָבּן זי אַװעקגעשיקט צו אַרבּעטן װי שקלאַפֿן אין
לאַגערן.

דודלען האָט מען געשיקט פֿון איין לאַנער אין צווייטן,
בּיז ער איז אָנגעקומען אין אַ לאַנער טיף אין דײַטשלאַנד.
דאָרטן איז געווען אַ גרויסע פֿאַבּריק פֿון אַמוניציע. ווען די

251

נאַציס האָבּן געזען אַז אַ יָר אַרבּעט ניט גוט אָדער האָט
ניט קיין כּוח צו אַרבּעטן, האָט מען אים גלײַך דערשאָסן.
דודל האָט נום געאַרבּעט. ער האָט געװאָלט זיך בּאַקענען
מיט די אַלע מינים געװער װאָס די פֿאַבּריק האָט אויסגע- -
אַרבּעם.

--- ,װאָס דאַרפֿסטו דאָס ?" -- האָט אים געפֿרענט אַן
עלטערער ייָד.

-- ,איך וויל וויסן אַלץ װענן געװער. דאָס װעט
מיר צו ניץ קומען", -- האָט דוד געענטפֿערט מיט אַן ערנסט
פּנים. און ער האָט געטראַכט: דער ייִדישער דוד דאַרם
האָבּן אַזא קונציק געווער װאָס זאָל קענען בּאַזיגן דעם נאַד
צישן גלית.

עס זײַנען געקומען אַמעריקאַנער עראָפּלאַנען און האָבּן
געשאָסן אוים דער פֿאַבּריק פֿון אַמוניציע. אַ סך נאַציס זײַ-
נען אומגעקומען, אָבּער אויך אַ טייל פֿון די ייַרישע שקלאַפֿן.
דודל איז געבּליבּן לעבּן.

די לעבּן-געבּליבּענע ייִדן האָט מען איצט געטריבּן
אין אַן אָרט, וואו מען האָט זי געזאָלט אַלעמען אומבּרענגען.
אָבּער עס זײַנען שוין געקומען די אַמעריקאַנער. די נאַציס
זײַנען גיך אַנטלאָפֿן. די ייִרישע שקלאַפֿן זײַנען געװאָרן פֿרײַ.
דודל האָט זיך געקושט מיט זײַנע בּאַפֿרײַערס. װײיניק ייִדן
האָבּן זיך געראַטעװעט.

דודל האָט װוידער גענומען זיך אינטערעסירן מיט גע-
ווער, איצט מיט דעם געװער װאָס די אַמעריקאַנער האָבּן
נעהאַט. ער האָט זיך אויסגעלערנט פֿונאַנדערצונעמען און
װידער צונױפֿצושטעלן אַמעריקאַנער קױלנװאַרפֿערס. די
אַמעריקאַנער סאָלדאַטן האָבּן זיך געוואונדערט :

--- ער איז דאָך אַ גאַנצער מעכאַניקער, דער ייִנגל.
ער איז אַ גרויסער קענער פֿון געווער".

דורל איז איצט געווען אין אַ לאַגער פֿאַר די ייִדן װאָס
זײַנען געבּליבּן לעבּן. אין לאַנער זײַנען געקומען ייַרישע

252

סאָלדאַטן פֿון ארץ-ישׂראל, סאָלדאַטן פֿון דער ייִדישער בּרי-
גאַדע. דודל איז געװאָרן אַ גוטער פֿרײַנד מיט זיי און זי
האָבּן גיך דערוען אַז דער בּחור פֿאַרשטײט אַ סך ועגן
געווער.

-- ,אַזאַ בּחורל איז זייער נוט פֿאַר דער הננה", --
האָט געזאָגט איינער פֿון די ייִדישע סאַלדאַטן. -- ,ער װעט
קענען אַרבּעטן בּײַם גרייטן נעחיים נגעווער. לאָמיך אים
בּרענגען צו אונדז אין לאַנד".

דודלס פּנים האָט געשײַנט: -- ,נעמט מיך מיט, איך
יל קומען מיט אײַך קיין ארץ-ישראל. איך שווער אײַך אַז
איך װעל אײַך צו ניץ קומען !"

גלית (25ץ601)) פֿונאַנדערנעמען 247 1246 0}
אונטערגעצונדן 0 116 564 צונױפֿשטעלן 67 ז+גס ס0}
חרובֿ 00 )180160(‏ קענער, דער 54
אַמוניציע מטמזגת2 געהיים 64
מין, דער 4 ,1108 הגנה 4 ( 112824024)
אויסאַרבּעטן 6 10 6+= |ב1 ץנחזג 66198סן
קױלנװאַרפֿער מטם-200106וז
3.

דודל איז אָנגעקומען אין אַ קיבּוץ אין גליל. אין קיבּוץ
איז געווען אַ גרויסער װאַרשמאַט וואו מע האָט פֿאַרדיכט
טראַקטאָרס און אַנדערע מאַשינען. געהיים האָט מען דאָרטן
אויך געמאַכט געווער פֿאַר דער הגנה. דודל האָט געאַרבּעם
אין דעם װאַרשטאַט.

עס איז אױפֿגעקומען די פֿרײַע מדינת ישׂראל. אָבּער
גלײַך זײַנען שׂונאים בּאַפֿאַלן פֿון אַלע זײַטן. מע האָט גע-
דאַרפֿט װאָס מער געווער. דער װאַרשטאַט אין קיבּוץ האָם
געאַרבּעט טאָג און נאַכט. דודל האָט די גאַנצע צײַט געאַר-
בּעט איבּער עפּעס אַ נײַעם מאָרעל פֿון אַ קליין האַרמאַטל.

-- ,דודל", -- האָט אים געזאָנט דער עלטסמער פֿון
װאַרשטאַט, -- , פֿאַרגעס ניט אַז מע דאַרף איצט װאָס מער

253

געווער. איצט איז ניט די צײַט פֿאַר נײַע מאָרעלן. יערע
מינוט איז טײַער".

-- ,יאָ, יאָ", -- האָט געענטפֿערט דורל -- ,יערע מי"
נוט איז טײַער, זייער טײַער. לאָזט מיך, לאָזט מיך, חבֿרים !*

און דודל האָט ניט גערוט. גאַנצע טענ איז ער געווען
פֿאַרנומען מיט זײַן אַרבּעם.

די מלחמה איז נעװאָרן אַלץ בּיטערער. די שונאים
האָבּן אַרומגערינגלט די שטאָט צפֿת, ניט װײַט פֿון דודלס
קיבּוץ. אַלע פֿון קיבּוץ, אַפֿילו די װאָס האָבּן געאַרבּעט אין
דעם וארשטאַט, האָבּן נעמוזט אַלץ אַװעקװאַרפֿן און גיין
ראַטעוען די בּרידער פֿון צפֿת.

דודל און זײַנע חבֿרים פֿון קיבּוץ האָבּן מיטנענומען
צום פֿראַנט אַ קליינעם האַרמאַט, געמאַכט לוט דורלס פּלאַן.
די שמאָט צפֿת איז געווען אַרומגעריננלט פֿון טױיזנטער
אַראַבּער. מע האָט געדאַרפֿט זיך דורכרײַסן דורך זיי און קו"
מען אין שטאָט.

דודל האָט אַװעקגעשטעלט זײַן אייגן געווער אויף אַ
בּאַרג --- און פּלוצלינג האָט זיך דערהערט אַ דונערן. דודלס
געוער האָט נעמאַכט אַזאַ טומל אַזױ װוי הונדערם האַרמאַטן
װאָלטן געשאָסן מיט איין מאָל. די אַראַבּער זײַנען געװאָרן
צעשראָקן. איינער האָט אױסגערופֿן : |

-- , ס'איז די אַטאָמישע בּאָמבּע! די יִַדן האָבּן די
אַטאַמישע בּאָמבּעץ!" ‏

-- ,, די אַטאָמישע בּאָמבּע! די אַטאָמישע בּאָמבּעץ!"
-- האַבּן די אַראַבּער איצט געשריִען פֿון אַלע זײַטן. עס איז
נעװאָרן אַ פּאַניק. טויזנטער אַראַבּער האָבּן געװאָרפֿן זייער
געווער און גענומען לױפֿן. די שטאָט צפֿת איז געװאָרן פֿרײַ
פֿון שׂונא.

-- , ס'איז דודלס אַרבּעט!" -- האָבּן געזאָגט זײַנע
חפֿרים. דערנאַך האָבּן אויך אַנדערע אין דער ייַרישער אַר-
מיי זיך דערוואוסט װענן דעם נײַעם געווער.

224

-- ,דודל, וי רופֿסטו דײַן דונער-מאַשין ?" --- האָט

אים געפֿרעגט אַן אָפֿיציר פֿון דער אַרמײ,
איך ווייס ניט, איך האָבּ וועגן אַ נאָמען ניט נע-

טראַכט", -- האָט דודל געענטפֿערט מיט אַ שמייכל, --
אוב איר ווילט, רופֿט עס נאָר דודל. עס איז אַזױ וי דאָס
שטיינדל װאָס דוד האָט געװאָרפֿן אויף גליתן און אים נע-
מייט".

-- , בּיסט גערעכט, דורל", -- האָבּן אַלע געזאַנט, --
עס איז אַזױ װוי אין דער מעשׂה מיט דודן און גליתן".

און עס איז אַװעק דאָס דודל אָדער -- װי מע האָט אַ
בּיסל שפּעטער עס גערופֿן -- די דאַווידקע, איבּער אַלע
טיילן פֿון דער ייִדישער אַרמײ. די דאַװירקע האָט אָננע-
װאָרפֿן אַ שרעק אױפֿן שׂונא. די דאַװידקע האָט געראַטעװעט
אַ סך ייִדישע לעבּנס. דודל האָט בּאַזיגט גליתן.

(פֿײגל שאַפֿראַן)

קיבּוץ, דער 1 /00108 6011604176 (1410345)
1 מת1 ,6ת2216511 10 1006618
װאַרשטאַט, דער קסחפאזסעט
פֿאַרריכטן 161 10
האַרמאַט, דער מסמ40ס
אַרומרינגלען 94 ס1}0 ,60611616 0}
צפֿת (13125 )
דורכרײַסן זיך 1010080 01624 ס0}

255

אָס איז געווען אין די צײַטן ווען די רוימער
האָבּן נעהערשט איבּער ארץ-ישראל. עס
האָט דעמאַלט נעלעבּט אַ גרויסער נע-
לערנטער. ער האָט געהאַָט אַ סך תלמי-
דים און זײַנע תלמידים האָבּן אים זייער
ליבּ געהאַט.
איז מען נעקומען צו די רוימער און מע האָט זי גע-
זאָנט אַז דער געלערנטער רעדט שלעכטס קעגן זיי. האָט
רער רוימישער קייסער געהייסן טייטן דעם געלערנטן. איו
דער נעלערנטער אַנטלאַפֿן צוזאַמען מיט זײַן זון און האָט
זיך בּאַהאַלטן אין אַ הייל.
בּײַם אַרײַנגאַנג פֿון הייל זײַנען אױסנעװאַקסן טייטל-
ביימער און פֿײַננבּײמער. פֿון אונטער דער ערד האָט זיך
געעפֿנט אַ קװאַל װאַסער. דער געלערנטער מיט זײַן זון
האָבּן געגעסן די פֿרוכט פֿון די בּיימער און געטרונקען דאָס
װאַסער פֿון קװאַל. זי זײַנען געווען אין חייל דרײַצן יאָר.
די רוימער האָבּן ניט געוואוסט וואו דער נעלערנטער
נעפֿינט זיך, װײַל די בּיימער האָבּן פֿאַרשטעלט די הייל. נאָר
די תלמידים פֿון דעם נעלערנטן האָבּן געוואוסט וואו דער
געלערנטער געפֿינט זיך. איין טאָג אין יאָר, ל"נ-בּעומר,
פֿלענן זיי שטילערחייט קומען זען דעם רבּין. זיי פֿלעגן
נעמען מיט זיך פֿײַל-און-בּויננס און שפּײַז אױפֿן וועג.
פֿלענן זיי טרעפֿן רוימישע סאָלדאַטן װאָס האָבּן זי
געפֿרענט -- וואוהין גייט איר ? איז דער ענטפֿער געווען :
--- מיר גייען שיסן חיות אין װאַלד.
אַבּער זי זײַנען געקומען צום רבּין און אַ נאַנצן טאָג
געהערט תורה. דערנאָך איו מען גענאַנגען צוריק אַהיים.

אי

4
גי

256

דעריבּער פֿײַערן ייִדישע קינדער דעם יום-טובֿ ל"ג-בּעומר
בּיזן הײַנטיקן טאָג.

אל אָל
*

דער נאָמען פֿון דעם גרויסן נעלערנטן איז געווען רבּי
שמעון בּן יוחאי.

ל"ג בּעומר -- דרײַ און דרײַסיקסטער טאָג נאָך דער צווייטער נאַכט פון פּסח.
עומר (זסנתעס) איז אַ מאָס גערשטן, װאָס מע פֿלעגט יעדן טאָג בּרענגען
אין בּית:המדש, 49 טעג, פון פּסח בּיז שבֿועות.

הערשן
אַרײַנגאַנג
קװאַל, דער

6 10 פֿאַרשטעלן
0)1,206
0611 ,9011898

6166 10
פֿײַליאון-בּויגן ש06זזג 224 שסס

וי ט א יי 9 אאא א יל אי
יט א א א -

. 6
ֹ דנ 2 אע
56 בי . 7 . ארי שאט
(/' 6/ 5 = : 8 גאז * 59 יי י
ט א : בע :ייר 2 ר א א גי"
ט *י+ ם 2 9 8 / ' ) : יוין 4 ו3 4 יו קֿ ור
: יצ : א ר יו יי :
5 רא ',; 6 יי יי 6
55:547י1ה 46 1 0 , אאז . + הי"
= 5 י
ר ר ר 4
יט י'/: 4

בי
אי י + שיר
יי : ) 4 יי
: : וו ר צערי
22 ס,, א 4 יי יצ
24 : ,*, -ש ? (* ' = 8 =
2 י +6, שי . 5 - י רערט
שי לי,..; 16 אל .)ר : :יב
, : גפיריג. גי 6 2 בי זי 2
4 עטתם ‏ * ר בר 2
2 ר לג 2 : ,2 7 בש
2 6 א ר יע
אט = וּ 9
ר 3 א : ריר ייו 2
י +אאז + שי . : תו "א -
יי || 1 א דיג ייג
ף: יי ,יהי 25
. אי , "7 2
-יי,, -. בר ,22 ו = רבט : 7 2262
4 6 = פַידוּ ראט = ) י 4 : י =
25 טאב ,12 26 ונ 4 5
6 2 יע 5
יי : יי , תב 2068
א יע וי ,. 25 יט : 022
גע ראט 2 , /י 06
7 6י2,, בא, *יועס דיי : -
שז 2. ור יי ב טיא : : 24/22
2נר: ה דיה רער שִּ = יי (2:
זי ר א : א{ - 2 י 62
. ָרֵל ור ר - 0 יי 8 טי 4
6 37 . + ' : - , -
7 4 7 ושי א 5 = 7 *
וי" { ת 2
: א טי אל
נ אע 0 א 6 { ?7 4 /+
2 יה טא 4 5
גי = זוה 4 !'ט: י {+* גע 240 87 651 786
| "ייו וי ווו ווו צו' א 1
יו

257

זומער-לעבּ, זומער-לעבּ,
זוניקע פֿרײד,

בּרענגסט אונדז דעם שבֿועות
אין גרינעם געקליידט,

ליכטיקער יום-טובֿ,
װאָס זינגט אונדז אַ ליד
פֿון ייִדישער תּורה,
פֿון ליבּשאַפֿט און פֿריד,

ליבּשאַפֿט אין האַרצן
און בּלומען אין פֿעלד,
װאָס פֿאַר אַ פֿרישע
און ליכטיקע וועלט !

זומער-לעב --- ליבּער, טײַערער זומער,
געקליידט --- אָנגעטאָן אין אַ קלייד,
פֿריד --- פֿרידן,

די היטערס פון דער תורה

ען גאָט האָט בּאַשלאָסן צו געבּן די תורה
צוֹ ייַדן, האָט ער געװאָלט זײַן זיכעך אַז
ייִדן װעלן טאַקע אָפּהיטן די מורה. האָט
נאָט גערופֿן אַלע ייִדן און זיי געזאַנט :
-- ,איך װעל אײַך נעבּן די תורה,
אויבּ איר װעט געבּן אַ נאַראַנטיע אַז איר
וועט זי טאַקע היטן".
ייִדן האָבּן געװאָלט קרינן די מורה, אָבּער זי האָבּן נישט
געוואוסט װאָס פֿאַר אַ גאַראַנטיע צו געבּן.
האָט איינער געזאָנט: -- ,, לאָמיר נעמען דאָס נאַנצע
גאָלד און דאָס זילבּער און אַלע טײַערע שטיינער װאָס מיר
האָבּן און דאָס וועט זײַן אונדזער גאַראַנטיע".
האָבּן אַלע פֿון אים געלאַכט : , צו װאָס דאַרף נאָט נאַלך
אָדער זילבּער, אָדער טײַערע שמיינער ל"
האָט אַן אַנדערער געזאָגט: -- , לאָמיר נעבּן אַלץ
װאָס מיר האָבּן : אונדוערע שאָף, אונדזערע קליידער = +
אַלץ".
האָט מען װוידער פֿון אים געלאַכט: ,גאָט דאַרף דען
די קליידער אָדער די שאָף? די נאַנצע װעלט איז דאַר
זײַגע".
איז מען נעזעסן טרויעריק און ניט געוואוסט װאָס צו
ענטפֿערן.
האָט זיך אױפֿנעשטעלט אַן אַלטער מאַן און האָט
געזאַגט :
-- , לאָמיר געבּן װי א גאַראַנטיע אַן אייבּיקע זאַך.
אויבּ מיר וועלן ניט חיטן די תורה, זאָלן די שטערן פֿאַר אונדז
מער ניט שײַנען". און דאָס גאַנצע פֿאָלק האָט געשװאָרן
בּײַ די ליכטיקע שטערן אַז זי װעלן חיטן די תורח.
האָט גאָט געזאָגט: -- ,איך קען ניט אַננעמען אַזא

259

שבֿועה. די שטערן זײַנען אויך ניט אייבּיק. עס זײַנען דאָ
פֿינצטערע נעכט, ווען מע זעט ניט די שטערן. װעט איר
פֿאַרגעסן אײַער שבֿועה".

האָט אַן אַנדער מאַן געזאָגט: -- , לאָמיר שווערן בּײַ
דער שיינער לבֿנה". אָבּער נאָט האָט געזאָנט: -- ,איך
קען אַזאַ שבֿועה ניט אָננעמען. ווען די לבֿנה איז ניטאָ אױפֿן
הימל אָדער זי איז בּאַהאַלטן אונטער װאָלקנס, װועט איר
פֿאַרנעסן אײַער שבֿועה".

האָבּן זיך עטלעכע אױפֿגעשטעלט און אױסגערופֿן: --
,אָבּער מיר שווערן בּײַ דער זון, בּײַ דער ליכטיקער זון. אַזאַ
שבֿועה װועט גאָט אָננעמען". |

אָבּער גאָט האָט געזאָגט: -- ,איך קען אַזאַ שבֿועה
ניט אָננעמען. אין די לאַנגע נעכט, ווען איר וועט ניט זען
די זון, קענט איר פֿאַרגעסן אײַער שבֿועה".

איז דאָס גאַנצע פֿאָלק געזעסן טרויעריק. קיינער האָט
נים געוואוסט װאָס צו טאָן. האָט אַ קלונער מאַן געזאָגט :
-- ,ווייסט איר פֿאַרװאָס גאָט נעמט נים אָן אונדוערע
שבֿועות ? װײַל מיר לייגן פֿאַר זאַכן װאָס געהערן ניט צו
אונדז. לאַמיר פֿאַרלײגן דאָס װאָס געהערט צו אונדז".

-- , יאָ, אָבּער דאָס װאָס מיר האָבּן האָט קיין ווערט +
ניט", -- האָבּן אַנדערע געזאָגט.

האָט קיינער ניט געוואוסט װאָס צו ענטפֿערן. אַלע
האָבּן געשוויגן. אין דער לעצטער מינוט האָט זיך אױיפֿ-
נעשטעלט אַ פֿרױ און האָט געזאַנט:

-- ,איך ווייס װאָס מיר װועלן געבּן. מיר װעלן געבּן
וי אַ נאַראַנטיע אונדזערע קינדער. אונדוערע אייגענע קינ-
דער וועלן זײַן די גאַראַנטיע".

אַלע זײַנען געבּליבּן שטיל. אַלע האָבּן געטראַכט :
װועט גאָט אָננעמען די קינדער וי אַ גאַראַנטיע ? װועט גאָט
האַלטן אַז די קינדער זײַנען גומע היטערס פֿון דער תּורה ?

האָבּן זיי דערהערט גאָטס שטים : -- ,יאָ, אײַערע קינ-

200

דער נעם איך אָן וי אַ גאַראַנטיע. זאָלן אײַערע קינדער זײַן
די היטערס פֿון דער מודה. נעמט זי, אָבּער נעדענקט: אײַע-
רע קינדער דאַרפֿן זײַן די היטערס פֿון דער תורה !"

און אַזױ האָט גאָט געגעבּן ייִדן די תּורה.

(לויט אן אגדה)

גאַראַנטיע 6חסטם פֿאָרלײגן 6קסזק 10
שבֿועה 0 (16טשםמפ) ווערט 6ט

דער בּאַהעלפֿער און דער װאָלף

דער יוננער ישׂראל האָט קיין טאַטן ניט געהאַט און
האָט קיין מאַמע ניט געהאַט. ער געדענקט ניט די מאַמע.
זי איז געשטאָרבּן, ווען ער איז געווען נאָך אַ קליין קינד.
דעם טאַטן נעדענקט ער זייער נוט.

ער איז דעמאָלט געווען זעקס יאָר אַלט. דער קראַנ-
קער פֿאָטער איז געלענן אין בּעט און ישׂראל איז געזעסן
לעבּן בּעט און האָט געװויינט. מיט דער בּיינערדיקער האַנט
האָט דער פֿאָטער גענלעט זײַן ייַננעלע, אים נגעטרייסט און
אים געזאַנם :
| -- ,,מײַן ליבּ קינד, שרעק זיך נישט. גאָט ועט זײַן
מיט דיר. זאָלסט קיינמאָל אין לעבּן פֿאַר קיינעם און פֿאַר
קיין שום זאַך ניט מורא האָבּן".

דער פֿאָטער איז געשטאַרבּן. טיף אין האַרצן זײַנען
אַרײַן זײַנע לעצטע ווערטער. ישראל האָט זי קיינמאָל
ניט פֿאַרגעסן. ער איז געבּליבּן איינער אַלײן אױף דער
וועלט. מענטשן האָבּן אים געהאָלפֿן, אָבּער דאָך איז אים
געווען שלעכט. ער איז אָפֿט געווען הונגעריק. ער האָט
געליטן פֿון קעלט. אָבּעד אין די אױערן האָבּן שטענדיק
געקלונגען די לעצטע ווערטער פֿון זײַן פֿאָמער: שרעק
זיך נים, גאָט איז מים דיר. זאָלסט קיינמאָל אין לעבּן פֿאַר
קיינעם און פֿאַר קיין שום זאַך ניט מורא האָבּן !

201

ישראל איז געװאַקסן אין אַ קליין שטעטל. די מענטשן
פֿון שטעטל האָבּן אים נעשיקט לערנען אין אַ חדר און האָבּן
געצאָלט פֿאַר אים דעם מלמד. דער ייַננגל האָט ליבּ געהאַט
דעם מלמד און האָט ליבּ געהאָט ראָס לערנען. ער איו
געווען אַ שטילער, אַ פֿאַרטראַכטער און האָט ניט אַלע
מאָל געהערט װאָס דער מלמד רעדט.

ישׂראל האָט ליבּ געהאָט דאָס לערנען, אָבּער נאָך מער
האָט ער ליב געהאָט די פֿעלדער און די וועלדער אַרום דעם
שטעטל. ער פֿלענט אַװעק אױף גאַנצע טעג פֿון חדר און
זיצן אונטער אַ בּוים. מע האָט געדאַרפֿט אים גיין זוכן.
ווען מע האָט אים געפֿונען, האָט מען אים געפֿרעגט: --
פֿאַרװאָס אַנטלױפֿסטו אין װאַלד ?*

דער ייַנגל האָט ניט געענטפֿערט. ער איו שטיל גע-
נאַננען צוריק אין חרר. עם פֿלעגן אַװעקנײן עטלעכע טעג,
און ער איז ווידער נעלאָפֿן אין װאַלד.

די מענטשן פֿון שטעטל האָבּן געזען אַז זייערע רייד
העלפֿן ניט. שלאַנן אים האָבּן זי ניט געטאָרט -- ער איז
דאָך אַ יתום. האָט מען אים געלאָזט צו רו. ער זאָל טאָן
װאָס ער וויל. אַזױ איז ישׂראל געװאַקסן בּיו ער איז אַלט
נעװאָרן צוועלף יאָר.

ישׂראל האָט איצט געװאָלט אַליין פֿאַרדינען פֿאַר זיך.
נאָר װאָס קען טאָן אַ צװעלפ-יאָריקער ייַנגל ? האָט מען
נעטראַכט בּיז מע האָט פֿאַר אים געפֿונען אַרבּעט. ער איז
געװאָרן אַ בּאַהעלפֿער פֿון זײַן מלמד.

װאָס טוט אַ בּאַהעלפֿער פֿון אַ מלמד ? ער דאַרם
קומען צו די קינדער אַהײם, ער דאַרף העלפֿן זי אָנטאָן זיך.
ער דאַרף זאַגן מיט זיי די בּרכות. ער דאַרף זיי צונױפֿנעמען
און פֿירן אין חדר אַרײַן. אין אָװונט דאַרם ער זי פֿירן אַהים.

ווען עס זײַנען געווען בּלאָטעס נאָך אַ רעגן, אָרער
דער שניי איז געווען צו טיף, האָט ישׂראל געטראָגן דרי קלע-
נערע קינדער אוים די פּלײצעס. ער האָט זייער ליבּ גע-

202

האַט די קינדער. די קינדער האָבּן ליבּ געהאַט דעם יונגן
בּאַהעלפֿער. דער בּאַהעלפֿער פֿלענט ניין מיט די קינדער
און זינגען שיינע לידער. אין זוניקע טעג איז מען ניט נלײַך
געגאַנגען אין חדר. מען איז גענאַנגען אַ ביסל איבּער פֿעל-
דער, מען איז אַ בּיסל גענאַנגען דורכן װאַלד. די פֿעלדער
און דער װאַלד זײַנען פֿול געװאָרן מיט געלעכטער און מיט
לידער פֿון די קליינע קינדער.

עס איז געווען ווינטער. דער שניי האָט בּאַדעקט די
וועלט. עם איז אָבּער געווען אַ שיינער טאָנ. ישׂראל האָט
נעפֿירט די קינדער דורכן װאַלד,

איין מאָל איז אַ װאָלף אַרױס פֿון דעם טיפֿן װאַלד,
געקומען נענטער צום שטעטל, װײַל ער איז געווען זייער
הונגעריק. די קינדער האָבּן דערזען דעם װאָלף און זיך
זייער דערשראָקן. ישׂראל האָט זיך ניט דערשראַקן. ער
האָט זיך דערמאַנט די ווערטער פֿון זײַן פֿאַטער: זאָלסט
קיינמאָל אין לעבּן פֿאַר קיין שום זאַך נים מורא האָבּן.

ישׂראל האָט געהאַט אַ שטעקן אין האַנט. ווען דער
װאָלף איז זי בּאַפֿאַלן, האָט ישׂראל מיטן שטעקן גענעבּן
דעם װאָלף אַ קלאַפּ איבּערן קאָפּ. ער האָט געקלאַפּט מים
אַלע זײַנע כּוחות. דער װאָלף איז געפֿאַלן אַ טויטער.

וועגן דעם יונגן בּאַהעלפֿער, דעם העלד, האָט מען
דערנאָך גערעדט אין שטעטל. פֿון דאָרטן איז די מעשׂה
געװאָרן בּאַוואוסט אומעמום.

ווען דער בּאַהעלפֿער ישׂראל איז אױסגעװאַקסן, איז ער
געװאָרן זייער אַ בּאַרימטער מאַן. דאָס איז ר' ישׂראל בּעל-

שם-מובֿ.
(י. מ. לוט אַ לעגענדע)
באַהעלפֿער זטק|סח 5 ז462006 צונויפֿנעמען זטהו22 0}
ביינערדיק צמסט ז1026106 1246 10
געליטן 0 בּלאָטעןס) 4טחז
מלמד -- (106120066) בעלישם-טובֿ -- ( צ+ס01ז21506ט )
לערער פין אַ חדר דער װאָס האָס אַ גוטן נאָמען

263

דער כּישוםף-רינג

ס האָט געלעבּט אַמאָל אַ גרויסער סולטאַן
װאָס זײַן נאַמען איז געווען סאַלאַדין.
דער ייִדישער חכם נתן איז נעווען זײַן
פֿרײַנד. איין מאָל האָט סאַלאַדין גערופֿן
צו זיך נתן דעם חכם און האָט אים אַזױ
געזאַגט:

-- , פֿאַראַן אויף דער וועלט דרײַ גרויסע רעליגיעס:
די ייִָדישע, די קריסטלעכע און די מוסולמענישע. װאָסער
רעליגיע איז די אמתע ? עס קען דאָך נאָר זײַן איין אמתער

גלױבּן. וועלכער איז דער אמתער?".

נתן האָט זיך פֿאַרטראַכט און ער האָט דערציילט דעם
סולטאַן אַזאַ מעשה:

264

-- ,אַמאָל האָט נעלעבּט אין אַ מזרח-לאַנד א מאַן
װאָס האָט געהאַט אַ טײַערן רינג. דער רינג איז געווען אַ
כּישום-רינג. ער עס האָם אים נעמראַנן איז געווען בּאַליבּט
בּײַ אַלע מענטשן. דערפֿאַר האָם דער מאַן קיינטאָל נים
אַראָפּגענומען זײַן רינג פֿון זײַן פֿינגער און האָט אים געהים
וי דעם שװאַרצאַפּל פֿון אויג. ווען דער מאַן האָט דערפֿילט
אַז ער האַלט בּײַם שטאַרבּן, האָם ער אַרײַנגערופֿן זײַן בּאַ-
ליבּטסטן זון און האָם אים איבּערגעגעבּן דעם רינג. אַזױ
איז עס גענאַנגען פֿון דור צו דור.

בּיו דער ריננ איז נעקומען צו אַ מאַן װאָס האָט נעהאַט
דרײַ זין און ער האָט אַלע דרײַ זין ליבּ געהאָט. וועמען זאָל
ער אָפּנעבּן דעם רינג ? האָט דער מאַן נעמטראַכט און ער
| האָט געפֿונען אַן עצה. ער האָט גערופֿן אַ נאַלדשמיד און
האָט אים געזאָנט :

-- ,מאַך מיר נאָך צוויי ריננען װאָס זאָלן זײַן פונקט
אַזױ װי אָט דער ריננ".

דער נאָלדשמיד איז געווען זייער אַ גוטער מײַסטער
און ער האָט געמאַכט נאָך צוויי רינגען װאָס זיינען געווען
פּונקט וי דער כּישום-רינג. דער מאַן אַלײין האָט שוין נים
געקענט וויסן, וועלכער רינג איז דער עכטער און וועלכע
זײַנען די נאָכנעמאַכטע. דער מאַן האָט אַרײַנגערופֿן יע-
דערן פֿון די זין בּאַזונדער און יעדער זון האָט בּאַקימען
אַ דינג. יעדער זון האָט זיך געפֿרײט מיט דעם רינג און יע-
דער זון האָט נגעטראַכט :

-- ,מיך האָט דער פֿאַטער אויסנעקליבּן אָפּצונעבּן זײַן
כּישום-ריגנ",

ווען דער מאַן איז נעשטאָרבּן, האָט יעדער זון אַנגעטאַן
אַ רינג און יעדער זון האָט נעטראַכט אַז ער איז דער הויפּט
פֿון דער משפּחה. האָבּן די דרײַ זין אָנגעהױבּן זיך צו קרינן

265

איינער מימן צװוייטן. יעדערער האָט בּאַשולדיקט די אַנ-
דערע צוויי בּרידער אַז זיי טראָגן פֿאַלשע רינגען.

זײַנען אַלע דרײַ בּרידער אַװעק צו אַ קלונן ריכטער.
דער ריכטער האָט זיי אַלעמען אויסנעהערט און ער האָט
נעזאַנט :

-- , אַלע דרײַ רינגען זײַנען גלײַכע. קיינער קען ניט
דערזען אַן אונטערשייר צװוישן זיי. אָבּער איינער פֿון די
רינגען איז דער כּישופ-רינג. דער בּרודער װאָס אַלע װועלן
אים ליבּ האָבּן איז דער װאָס טראָגט דעם כּישום-רינג. דע"
ריבּער נייט און זעט אַז אײַער אינענע משפחה, אַו
אַלע אײַערע שכנים, אַז אַלע מענטשן זאָלן אײַך ליבּ האָבּן.
װאַרט בּיז מענטשן װועלן זאָנן: אָט דער בּרודער טראָנט
דעם כּישום-רינג. ער איז דער קלינסטער, ער איז דער
בּעסטער, אים האָבּן אַלע ליבּ".

פֿראַגעט:

1 נתן דער חכם איז געווען א ייָד. פֿאַרװאָס האָט ער ניט געזאָגט
דעם מוסולמענישן סולטאן אַז די ייִדישע רעליגיע איז די אמתץ ?

92. װאָס לערנט אונדז די מעשׂה װאָס נתן דער חכם האָט צוגעטראַכט ?

נתן (מ5ס1צ!) גאָלדשמיד 0110ח280145
חכם (מז1:20486) עכט 6)ת26
6 (מגנת 196/ט נאָכגעמאַכט ,11112166

באַליבט 064 ,1064 4161466:)ט0סס
שװאַרצאַפּל 66 106 04 11קטק הױפּט, דער 620
עצה | 4436 (6/026) בּאַשולדיקן 6 0}
4 שץגש 2 אונטערשייד 1166

4 0 08 0 0 6 0 אט 4 )666)),)00)06066 6 ,6 66 ,)6,ט { , 8 { 48 8), 0 8 6 0 8.0 66

7 הל 2 אע
2 1 4

צג 5
3 א -+
5 .: .

4

-+
: אט יט 17 די 2 21
6 יי אט 0 1 ישר
:ט 2 בעג : ק = 2

206

וואונדער

וואונדער איבּער וואונדער,
אומעטום, אין אַלץ !

אין אונדזער בּרויט דעם שװאַרצן,
אין אונדזער װײַסן זאַלץ,

און אין דעם בּלויען װאַסער
װאָס שטילט דעם דאַרשט אונדז אײַן, 4 7
און אין דעם רויטן פֿײַער 7 יע
װאָס װאַרעמט אונדז מיט שײַן, 7 2

6/ //שיי}

7

און אין דעם קינדס געלעכטער
װאָס הילכט פֿון מאַמעס שויס,
און אין די קליינע קינדער
װאָס װאַקסן גרויסע אויס,

אוי, וואונדער איבּער וואונדער,
וואונדער אָן אַ שיעור !
און פֿון אַלע וואונדער,

קינדער, זינגען מיר,
(מאַני לייבּ)

261

צו די לערערס

דאָס בּוך ;ייִדישע קינדער ג' * איז בּאַשטימט פֿאַרן דריטן לערניאָר. דאָס
איצטיקע בּוך איז אַ גרינטלעכע איבּעראַרבּעטונג פון דעם פֿריִערדיקן בּוך
פֿאַרן דריטן לערניאָר ;דאָס לעבּעדיקע װאָרט?. מיר האָבּן פֿון דאָרטן אַרײַנגע-
נומען דעם גרעסטן טייל מאַטעריאַל, אָבּער דורכגעלאָזט די דערציילונגען און
לידער װאָס זיי האָבּן זיך אַרױסגעװיזן צו זײַן צו שווער פֿאַרן דריטן לערניאָר,
וי אויך דעם מאַטעריאַל, װאָס זײַן דערציַערישער ווערט איז אונטער אַ ספֿק.
דאָס װאָס מיר האָבּן יאָ אַרײַנגענומען פֿוֹן /דאָס לעבּעדיקע װאָרט? האָבּן מיר
איבּערגעשריבּן, כּדי צו מאַכן דאָס לשון פּשוטער און דעם סיפּור המעשׂה
קאָנדענסירטער. - אין דעם איצטיקן בּוך גייען אַרײַן נײַע מאַטעריאַלן װאָס
זײַנען אין די פֿריערדיקע לערנבּיכער ניט געווען און עטלעכע דערציילונגען
און פּאָעמעס פון דעם בּוך ,דאָס ייִַדישע װאָרט?.

;ייִדישע קינדער ג' " איז אַ דירעקטער המשן פון ;ייִדישע קינדער בּ'".
אונדזער בּוך איז געבּויט אויף דעם זעלבּיקן יסוד פון אַ קאָנטראָלירטן װאָקאַ-
בּולאַר. די אַלע נײַע ווערטער װאָס קומען צו צו אַ דערציילונג אָדער צו אַ ליד
ווערן געגעבּן און פֿאַרטײַטשט גלײַך נאָך דעם טעקסט. אב מע האַלט זיך
שטרענג בײַם סדר פֿון לערנבּוך, קענען ניט זײַן קיין שװעריקייטן בּנוגע
װאָקאַבּולאַר. אויבּ דעם לערער קומט אויס צו לערנען אין אַן אַנדער סדר,
דאַרף ער אױסגעפֿינען וועלכע נײַע װערטער עס װעט אים אויסקומען צו
פֿאַרטײַטשן. ליידער האָבּן מיר איבּער טעכנישע און מאַטעריעלע טעמים ניט
געהאַט קיין מעגלעכקייט צוצוגעבּן צום סוף לערנבּוך אַ וערטערבּיכל, וי
מיר האָבּן עס געטאָן בײַ ,ייִדישע קינדער בּ'". מיר פּלאַנעװען װי אַ צוגאָב
אַ בּאַזונדער וװוערטערבּיכל פֿאַר דעם בּוך.

מיר האָפֿן אַז ,ייִדישע קינדער ג'" װעט גרינגער מאַכן די אַרבּעט פֿון די
חבֿרים-לערערס אין דעם דריטן לערניאָר און מיר ווינטשן זיי א פּעולה אין
לערנען. מיר בּעטן אונדז אַרײַנשיקן קריטישע אָנװײַוונגען, װאָס מע װעט זײ
קענען נעמען אין אַכט בײַ אַ שפּעטערדיקער אײפֿלאַגע.

מיר בּאַדאַנקען אַלע חבֿרים װאָס האָבּן אונדז מיטגעהאָלפֿן מיט זייערע
עצות. מיר בּאַדאַנקען אַלע מחבּרים װאָס מיר האָבּן אַרײַנגענומען זייערע
דערציילונגען און לידער אין מיר בּעטן אַז זײי זאָלן אונדז מוחל זײַן, וען
אונדז איז אויסגעקומען צו קירצן אָדער אַרײַנצובּרענגען שפראַכיקע פֿאַרי
גרינגערונגען אין זייערע טעקסטן. מיר בּאַדאַנקען די אַלע װאָס מיר האָבּן
אויסגעניצט זייערע אילוסטראַציעס אין ספּעציעל די מאָלערין צירל װאַלעצקי
װאָס האָט געמאַכט פאַר אונדז אַ צאָל נײַע אילוסטראַציעס. לסיף דאַנקען מיר
דעם בּילדונגס-קאָמיטעט פין אַרבּעטער-רינג װאָס גיט אַרױס דאָס לעינבּוך.

זלמן יעפֿרויקין
יודל מאַרק

208

אותיות -- י

3
=

, שמחת-תּורה -- ה, באַרקאַן,

. אַמאָל איז געווען (פֿאָלקס-ליד)

אינהאַלט

זיַט

ח. ראַדאָשיצקי. . 3
קינדער

מאַרש-ליד --
יצחק קאַצענלסאָן . . . . .. . 4

. אַ פֿײיגעלע -- לויט

שלוםס-עליכם . . . . 6 6 . . . 5

פֿאַרװאָס טרעפֿט ער -- לויט

יהודה ששטיינבערג . . . . , . 7
דרײַ ייִנגעלעך -- י. גויכבערג 9
אַ גוטער בירגער -- ל. פֿורעם 1

יום"טובם מעשׂיות
לשנה טובֿה -- י. גױכבערג . 16

. דעם זיידנס שופֿר --

בערל סיגאַל 1 + 5 9 : 9 4 9 17
יום-כּיפּור -- מ. אָליצקי . .

. דער רבֿ װאָס איז געקומען

שפּעט צו כל נדרי

(פֿאָלקס-מעששה) 23

9 : : 9 4 + 9

. אַ סוכּה פֿון שלום --- לויט

י האַלפערין . . . . . . . .,

תּוֹרה איז די בעסטע סחורה
(אַגדה) . . .. . 30

32

28

: 1 9 9 9 +

אַמעריקע
אַמעריקע איז װוײַט, װײַט . .
צו אַ נײַער וועלט, לויט

דבורה פֿעסין . 6 . . . . .. . 36

. דאָס ציכל --

דזשעראַלד בלידשטיין . . . . 41
מעשיות
44

33 ,

1

. דער קלוגער משפּט אֲגדה) . .

זײַט

. דאָס בעסטע איז צו זײַן
פֿרײלצך .... 4 + 6 .6 0 . 45
, צוויי ברידער (אַגדה) . . . . . 46
דרײַ קלוגע עצות . . . , . , 48

שבת
דער שבּת קומט .. . .‏ , , 54
יוסף דער שבּת:היטל+
(פֿאָלקס-מעשח) + + + + 6 ..,
אַ מעשׂה מיט אַ מטבע -- לויט
ש. י עגנן , . 58

55

1 6 43 6 3 1

. דער פֿירשט און דער ייַד

(פֿאָלקס-מעעזה) . . 62
אונדזער שול

די ייִדישע שול --
אַבֿרהם רייזען ,

8 6 49 4

56 .

6 + 9 9 + +

אַבֿרהם רייזען צו גאַסט אין אַ

ייִדישער שול -- י. מלאָטעק 66

. חנהלעס טאַטע -- לױט

דניאל פערסקי . . . . . .. . 69

משהלע קאַפּיטאַן --

מאַשע שטוקער פּאַיוק . . . 711

. מאַמעס האָבן ליב צו וויינען --

בערל סיגאַל + 9 4 9 4 6 09 9 79

. אַ יידישע שול -- חנן קיעל . 83

חנוכּה

. אַכט קליינע ברידער--אַלף כץ 84
. די מעשׂה פֿון חנוכּה ---

85 . . .
90 .

יודל מאָרקץ .. . . ... .
דער העלד אלעזר . . . . ..

חנוכּה-געלט -- לויט
שלום עליכם 4 . 2 . 2 , 92
. חנוכּהזשטערן -- ש. פֿרוג . . 100

269

זײַט

6 חנוכּה-ליכט -- לויט
אַהרן מגיד . . . . . . . . ... 101
7 לכבֿוד חנוכּה---ח. נ. בּיאַליק---
ייִדיש י. גויכבערג . . . . . 105
אַרבעט
1 דאָס ליד פֿון ברויט --
מאַני לייב . . .., , 106
2 דער פּױער און דער אוצר . , . . 108
3 דרײַ גרויסע מענטשן .... . 110
4 מיט אַ נאָדל, אָן אַ נאָדל
(פֿאָלקס-ליד) . . . . . . . . . 112
5. מוזסט ווערן בעסער צו דײַן
אַרבעטער (אַגדה) . . . . . . 112
6 איידער גאָט האָט באַשאַפֿן
דעם מענטשן . . . . . . . . 115
7. דער בריווטרעגער --
װאָלף יתין . ..... . ..., , 119
8 אין ערגעץ-לאַנד --
י. ל. פרץ 4 .2 . ... 121
ייִדישילשון
1. ייִדיש לשון -- א. שינדלער . 128
2 אַ פּאַריזער מיידעלע אין
גניודיאָרק---אַ. דאַװידאָוויטש: 129
3. דער צווילינג -- י. מאַניק . . 135
4 דער יונגער דאָקטער --
בערל סיגאַל ... .. .... .. . 127
5 ייִדיש -- ש. טענעראָווסקי . . 142
מעשׂיות
{; קוק ניט אויף דער כּלי --
(אַגדה) ב 6 6 8 8 .020 02 142
2 איך װעל טאָן װאָס מיין טאַטע
האָט געטאָן (פֿאָלקס-מעשה) . 144
2 די ביימער און דאָס אײַזן . . . 147
4 אַבֿרהם האָט פֿאַרשטאַנען --
אַגנדה. . . . . .. ...2 /14
5 דער זון װאָס וויל לערנען
(אַגדה) 4 . . .6 ...22 150
6 דער צױבערמאַן -- יהואָש . 152
7 דאָס וואונדערלעכע פֿײפֿל --
(פֿאָלקס-מעעזה) . . 2 . 2 2 2 155
חמשה עשר בשבט
1 טיו בשבֿט -- מ. אָליצקי . . 159

20

זייט
2. דער טייטלבוים --
י. שטיינבערג . . . . . .... 160
3 קינדער גייען (רחל, -- ייִדיש--
שזר) .. ...2 ...., 162
אַמעריקע
1. אַמעריקע -- אַבֿרהם רייזען. . 164
2. דזשאָרדזש ואַשינגטאָן און
די ייִדן פֿון ניו- פּאָרט . . . 165
3 אַ ייִדישע מיידל און
װואַשינגטאָן (לויט עלמאַ
עהרליך לעווינגער) . . . . . 168
4 לינקאָלן און אַ ייִדישער
סאָלדאַט -- ל, סילווער . . . 175
5 דער שלעכטער תּלמיד
יאַנקל נאָסקאָוויץ . . . . . . 180
פּורים
1; די מגילה -- י. גויכבערג . . 188
2. די מעשׂה פֿון פּורים
| = לעאָן עלבע ... . . .. . . 189
3 המנס פּלאַן -- חנן קיעל . . . 194
4 צוליב די קינדער . . .. . . . 195
5 קום איך אַרײן צו שפּרינגען--
(פֿאָלקס-ליד) . . . . . . . . 196
6. פּורים -שפּילערס ' --- לויט
שלום-עליכם 4 6 .9202 2.2 197
7. פּורים-ליד---אלחנן א ינדעלמאַן 201
שווער לעבן
1 די נויט -- מאַני ליב . 202
2 די מאַמע און די קינדער --
ש. ב. ציון, ייִדיש :
ה. באַרקאַן . 2 2 .2 2 .2 205
3 מײַן ייִנגעלע --
מאָריס ראָזענפֿעלד . . . . . 209
פַּסחה
משה -- אַברהם רייזען . 21
2 די מעשׂה פֿון פּסח --
יודל מאַרק . . . .‏ . . ... 212
2 צינד אָן די ליכט -- ש. פֿרוג 221
4 אליהו הנביאס כּוס
(פֿאָלקס-מעעזה) 4 ...2 2 . 222
5 דער בוים און דער סדר --
אַלף כץ .. .., 4 .2 .2 2 226
6 אליהו הנביא -- שלום עליכם 228

זייט זייט
, ביי לִי ין מדבּר --
אין טרויער 2 ביימער בליען אין מדבּ

מ. א. .4 6 . 6 6 6 6 6 6 6 2 246
1 יזכּור-ליכט --- מאַשע 3 דודל -- פֿײגל עאַפֿראַן . . . 251
1 5 יוק 4 2 1 4 4 4 ג 4 2
שטוקער האַיוק : לייג בעומר

2. דאָס פּעקעלע פּוטער --

װלאַדקע . . ..... , , 225 1 ל"ג בּעומר (אַגדה) . . . . . . 256
2. אליהו הנביא אין געטאָ -- שבועות

אלחנן אינדעלמאן ‏ - * - י 275 {. שבֿועות .. .... ..... 258

4 אַ ייִדיש קינד מיט אַ 2 די היטערס פֿון דער תּורה
צעטעלע -- יעקבֿ פּאַט . . . 240 (לױט אַן אַגדה) . . . . . , . 259

5 כינעם מיר מיט אַ שטיינדל --- 2 דער באַהעלפֿער און דער
אלחנן אינדעלמאַ. . . . .. 243 װאָלף (י. מ. לוט אַ לעגענדע) 261
| 4 דער כישוף-רינג . . . . . . . 264
ישׂראל וואונדער -- פֿון מאַני לייב . . . 267

}. זײַט געגריסט -- י, גױיכבערג 244 צו די לערערס .. . . . . .... 268

די אילוסטראַציעס זײַנען פֿון י. שלאָס: זײַטן 4, 16, 32, 44, 50, 55, 65
9, 84, (קעפּל), 85, 100, 106, 410, 128, 143, 158, 164, 168, 175, 188, 189,
2, (קעפּל), 211, 212, 222, 223, 240, 251, 258, (בּילד), 267,

פֿון צירל גראַבליאַ װאַלעצקי: זײַטן 11, 19, 23, 27, 33 (דער אות) 36,
3 46 71, 77 103, 129, 139, 148, 154, 195, 202, 205, 228, 231, 234, 235,
6, 256 (דער אות), 259, 264,

פֿון 9. שרון: זײַטן 3, 17, 28, 54, 244,

פֿון שוירלין קנאַרינג (גענומען פֿון בּוך : די גאָלדענע פּאַווע", אַרױסגעגעבן
פֿון יוסף כראָמאָוו פֿאָנד): זײַטן 9, 249,

פֿן הערשל דאַנילעוויטש: זײַט 221,
פֿון יואל לעוויט: בּילד ,די ערשטע טריט", זײַט 128,

איגנאַצי וויץ (פֿון ,ליײענבּוך" און פֿון ,מײַן ליענבּוך", אַרױסגעגעבן אין
װואַרשע, פּוילן) זײַטן 121, 127.

מאַקס באַנד (אַ ייַנגעלע) זײַט 210,

211